Hàng năm, cứ vào khoảng tháng 5 Âm lịch, khi nước sông ngầu đỏ phù sa, trên trời vần vũ những cơn mưa đầu mùa và kéo dài đến gần cuối năm, lúc nước lũ theo các tuyến kênh dọc ngang rút ra sông, ra biển, là thời điểm cá trâm ở Đồng Tháp Mười có nhiều nhất.


Hình dạng cá trâm nhỏ li ti, mỗi con chỉ nhỉnh hơn đầu cây tăm xỉa răng, trông tựa hồ con cá lòng ròng sống thành đàn, chúng đi, nhìn đỏ cả một khúc kênh. Cá trâm ít thấy bán ở chợ, do chúng sống không được lâu, lúc đem khỏi môi trường sống cố hữu của chúng, đôi khi quậy đục cả khúc kênh mà cá trâm vẫn sống bình thường, nhưng vớt lên chỉ ít phút sau là chết ngay.


Thời Đồng Tháp Mười còn hoang hóa, cá trâm nhiều vô số. Lúc nước vừa giựt, chỉ cần lấy rổ hứng trên một đường nước nhỏ, sau vài phút có cả thúng cá trâm.
Tác dụng của cá trâm dùng kho lạt cuốn bánh tráng là món mồi nhậu “bén” của dân sành điệu Đồng Tháp Mười. Còn ăn với “cơm gạo lúa trời” thì còn gì sánh nổi?! Điều cần quan tâm khi kho cá trâm phải chú ý, đợi nước sôi, mới cho cá vào từ từ. Nếu vô ý cho cá vô một lượt, cá chỉ chín lớp ngoài, lớp cá bên trong (ở giữa) ba sồn ba sực, chưa chín tới, sẽ hành hạ bộ tiêu hóa của người ăn. Món cá trâm còn có thể làm chả với hột vịt khá ngon, lạ miệng.



Gần đây, cùng với thị trường cá kiểng, cá lia thia ở thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh thành sôi động, cá trâm Đồng Tháp Mười được tiêu thụ khá mạnh, chủ yếu họ mua cá trâm để làm thức ăn cho cá kiểng, có lúc giá cá trâm vọt lên cả 100.000đ/lít.



Để giữ cá trâm sống lâu, người ta dùng bao nylon đựng cá, bơm oxy vào và vận chuyển ngay về thành phố để tiêu thụ. Cá trâm lên giá đã kích thích nghề bắt, xúc cá trâm đông đảo, tạo công ăn việc làm cho dân vùng đất mới. Cá trâm là đặc sản vùng Đồng Tháp Mười, sống và sinh trưởng mạnh trong môi trường chua phèn khắc nghiệt nơi đây.



Thời hoang hóa, rừng tràm bạt ngàn, cá trâm tha hồ sinh sôi phát triển. Tuy không phải là nguồn lợi lớn, nhưng cá trâm đã giúp bộ đội kháng chiến vượt qua cơn thiếu thốn thực phẩm khi bị giặc tập kích và giúp không ít nông dân nghèo vượt cơn nghèo ngặt, túng bấn thức ăn.



Hiện nay, Đồng Tháp Mười cơ bản đã được ngọt hóa, kênh-mương khai thông, nhà cửa nối nhau mọc lên. Môi trường sống ngày càng thu hẹp, nên nguồn lợi cá trâm dần dần mai một. Bây giờ, đi bắt cá trâm phải vào tận đồng xa, nơi tương đối còn hoang sơ chưa có bàn chân con người đặt đến. Tuy vậy, vùng Đồng Tháp Mười vẫn tồn tại một góc nhỏ thiên nhiên nhằm giữ lại những sản vật tuy cổ sơ, quê mùa như lúa trời, cá trâm... đã từng nuôi sống con người.



Ngày nay, con người đã chế biến, sáng tạo nhiều món ngon vật lạ, cao cấp, song trong ký ức vẫn không quên đàn cá trâm ở cánh đồng hoang Đồng Tháp Mười thuở nào.


( VHNTAU )