Mỗi buổi sáng thức dậy chúng ta cảm thấy khỏe khoắn hơn sau một đêm nghỉ ngơi, tâm hồn chúng ta được thoải mái hơn và sẵn sàng để bắt đầu một ngày mới. Mùa Xuân trong một năm cũng là buổi sáng trong một ngày, vạn vật bừng tỉnh dậy sau những đêm đông lạnh gía. Nắng Xuân sáng và ấm hơn, gió Xuân nhẹ và trong lành hơn, tất cả đều như làm cho vạn vật thêm vui để bắt đầu cho một chu kỳ mới.

Trên cành cây những lộc non bỗng vỡ ra và vươn nhanh, chỉ một vài ngày sau là tất cả thân cây đều mặc một màu xanh phơn phớt, rồi những nụ hoa cũng hối hả mọc cho nhanh để đón ánh nắng Xuân ấm áp. Những chú chim cất tiếng hót rộn ràng hơn, bướm ong cũng từ đâu bay đến làm cho cảnh vật thêm sắc mầu và linh động hơn. Và cũng chẳng bao lâu thì mọi búp hoa cùng rộ nở để hương thơm bay tỏa đầy không gian. Và thế là mùa Xuân đã đến ngự trị hoàn toàn.

Khi nói về mùa Xuân, người ta thường đề cập đến một sự khởi đầu tốt đẹp. Với người Việt Nam nói về mùa Xuân phải bắt đầu từ Tết Nguyên Ðán, theo nguyên ngữ có nghĩa là buổi bình minh đầu tiên của một năm mới. Ngày Tết Nguyên Ðán cũng là biểu tượng cho một sự kết hợp hài hòa giữa Trời, Ðất và Con người vì trong buổi sáng hôm đó, vào thời trước, Nhà Vua cầm đầu các quan lại ra tế Trời Ðất ở Ðàn Nam Giao, cầu xin cho được mưa thuận gió hòa, cho đất lành sinh hoa kết trái để nhân dân được áo ấm cơm no. Thật tốt đẹp thay ý nghĩa của buổi tế đàn Nam Giao.

Với ý nghĩa tốt đẹp trên, trong những ngày tết người ta tha thứ hết cho nhau mọi lỗi lầm, xóa bỏ đi tất cả mọi thù hằn. Người ta cầu chúc cho nhau được an lành, hạnh phúc và sức khỏe dồi dào trọn năm mới. Trong lòng mỗi người đều chứa chan những niềm vui và hy vọng nên chúng ta dễ dàng nở những nụ cười để chào đón nhau, cùng mời gọi mọi người mở lòng để chấp nhận những khác biệt của nhau và cùng chung vui ngày Tết.

Có một câu đối mà không ai không biết, nói về ngày Tết :



Mỗi chữ mỗi câu đều mang những ý nghĩa đặc biệt của ngày Tết :

- Thịt mỡ, dưa hành nói lên lòng ước ao đầy đủ về vật chất, nhất là cái ăn. Và người ta sửa soạn cho những ngày Tết rất cẩn thận, tỉ mỉ từ những ngày trong năm.

- Câu đối đỏ nói lên ước muốn tinh thần của một xã hội trọng văn chương, chữ nghĩa. Mong ước cháu con có thể trở nên người có học, được kính trọng trong xã hội.

- Cây nêu là để phân biệt ranh giới giữa tốt và xấu, cảnh cáo ma qủy và những tính hư tật xấu hãy bước ra cho xa.

- Tràng pháo nổ những tiếng mừng vui rộn rã, khói thơm làm ấm lại cái không khí đã bị giá lạnh những ngày Ðông, xác pháo đỏ trải đường đón mời khách đến.

- Và đặc biệt, bánh chưng xanh nhắc nhở mọi người về lòng biết ơn, ơn Trời đất, ơn tổ tiên đã dựng nên cuộc sống con người và lưu truyền mãi đến hôm nay. Ý nghĩa này được biết qua câu chuyện "Bánh Dầy, Bánh Chưng" :

"Vào dịp đầu Xuân, Vua Hùng Vương thứ 6 họp các con lại bảo rằng: ‘Nay cha đã gìa yếu, nhân ngày Tết, con nào tìm được thức ăn ngon qúy hơn cả để cúng tổ tiên, cha sẽ truyền ngôi cho’.

Các người con lớn đua nhau đi tìm của ngon vật lạ. Người con út là Tiết Liêu, tính hiền lành, mẹ lại mất sớm, chưa biết làm thế nào, lo lắng ngày đêm. Bỗng một hôm nằm mộng thấy một vị Thần đến bảo : ‘Gạo nếp là thức ăn qúy nhất trong đời. Công ơn cha mẹ, tổ tiên ví như trời đất. Vậy để tỏ lòng hiếu thảo, con nên lấy gạo nếp chế ra một thứ bánh hình tròn tượng hình Trời, và một thứ bánh hình vuông tượng hình Ðất, đem cúng lễ tổ tiên và dâng cho cha’.

Tỉnh dậy Tiết Liêu mừng rỡ, làm theo như lời Thần mách bảo và đặt tên bánh tròn là bánh dày, bánh vuông là bánh chưng.

Ðến kỳ hẹn, các anh đem lễ tới, đủ cả thức ngon món qúy. Tiết Liêu chỉ đem dâng bánh dày và bánh chưng. Vua lấy làm lạ, bèn hỏi ý nghĩa. Tiết Liêu tâu rõ đầu đuôi. Vua gật đầu rồi nếm bánh thấy ngon lành, bèn hạ chỉ truyền ngôi cho Tiết Liêu. Từ đó dân ta có tục làm bánh dày bánh chưng để cúng tổ tiên, nhất là trong dịp Tết".

Nền văn hóa Việt Nam coi trọng liên hệ gia đình và tình nghĩa thầy trò, trong ba ngày đầu năm, người ta nói đến ba nơi :



Ngày thứ nhất ở nhà để chúc tuổi Cha mẹ mình, ngày thứ hai sang nhà Cha mẹ vợ để chúc tuổi và thăm hỏi Cha mẹ vợ, ngày thứ ba thì đến nhà Thầy dạy để chúc tuổi cho Thầy, tỏ lòng biết ơn người đã mở mang trí óc cho mình.

Những tập tục cổ truyền và cũng là những thú vui ngày Tết như trang hoàng nhà cửa, xông nhà, xuất hành hái lộc , cúng ông bà, chúc tết, mừng tuổi, khai bút, đi lễ đầu năm, xem hội tết. . . là những điều tốt mà ai cũng phải và nên làm.

Trong những ngày Tết, mọi người đều cố gắng giữ gìn cho mình và cho người khác mọi sự tốt lành, đẹp đẽ cách trọn vẹn nên có rất nhiều sự kiêng cữ để khỏi bị "giông", có nghĩa là sự không may quanh năm. Bài viết sau đây tả được sự quan trọng của ba ngày Tết Việt Nam :

"Ăn Tết là một cái thú. Mặc dù có những người khổ sở lắm vì Tết, khi năm cùng tháng tận đã phải chạy ngược chạy xuôi, lạy van hết cửa này đến cửa khác để vay chỗ nọ mà đập trả chỗ kia, chỉ đến lúc giao thừa mới yên tâm được để mà Tết với Nhất. Lại cũng có nhiều người, công nợ quá rồi, chạy không đâu tiền trả, thì đành liều trốn nợ, đến đêm ba mươi, mới dám lò dò về nhà, thấy khách nợ không còn ai thì bấy giờ mới đóng cửa lại để lo thu dọn mà ăn Tết.

Cái cửa đêm ba mươi đóng lại như thế là một cái gì yên trí lắm đối với con nợ khỏi bị réo róc, chẳng được lâu thì ít ra cũng được đến ngày hạ cây nêu. Bởi trong mấy ngày Tết, nếu cho người ta chẳng kiêng cho mình thì người ta cũng phải tự kiêng cho người ta để đừng to tiếng đừng giận hờn khiến giông cả năm.

Kể ra, nếu từ xưa không có lối kiêng cữ như thế, thì có lẽ bây giờ chúng ta cũng nên bày ra cho có để người ta vui sống với nhau, ít nào cũng được lấy năm ba ngày trong một năm, còn hơn là không có ngày nào cả.

Thú nhất và buồn cười nhất là vừa mới chiều ba mươi người ta mắng nhau như tát nước vào mặt, mà sáng mồng một ra đường gặp nhau, đã lại nhoẻn miệng cười chúc nhau năm mới làm ăn phát tài bằng mười năm ngoái. Bao nhiêu công nợ, bao nhiêu điều ong tiếng ve, bao nhiêu giận hờn oán ghét, đến hết ngày ba mươi là hết đấy. Lại cho đến ngày khai hạ (hay là ngày hạ cây nêu xuống, tức ngày mồng 7 Tết) mới là bắt đầu lại cuộc sống bình thường, để bắt đầu nói chuyện lại về những vụ đó.

Cái khoảng mấy ngày Tết là cái khoảng ngày mà người ta thấy hoàn toàn nhẹ nhõm để vui với gia đình, để ăn mà biết là ăn ngon, mặc mà biết là mặc đẹp.

Có những đứa con hư, đi lang bạt quanh năm suốt tháng, rồi làm bậy bạ, không ai còn muốn nhìn mặt nó nữa, nhưng đến đêm ba mươi Tết, nó biết lò dò vác mặt nó về, thì người ta cũng thôi, đánh chữ đại xá đi cho nó, để nó được ăn Tết, xong rồi mới lại đuổi cổ đi. Không khí bao dung trong gia đình Việt Nam thật là một không khí kỳ lạ.

Chẳng rõ như vậy có phải vì ảnh hưởng của những sự kiêng cữ, không thích thấy những gì là nặng tay nặng chân, nặng mày nặng mặt, và không muốn nhìn những gì là đổ vỡ, hư hỏng, xấu xa? Ðể tất cả một xã hội nhìn nhận ngày Tết là cái ngày gì khác hẳn với những ngày thường trong đó chỉ toàn là tốt đẹp và vui vẻ.

Từ những người tài cao học rộng, đến những người chẳng biết một chữ gì, người nào cũng cảm thấy như mình vứt bỏ một chuỗi ngày cũ kỹ đi, để bắt đầu lần những chuỗi ngày mới, với không biết bao nhiêu hy vọng không biết bao nhiêu yêu đời. Dẫu cho có đứa con đau yếu vạn bất đắc dĩ người ta mới phải chạy tìm ông lang, còn có thể nấn ná được thì người ta cũng để qua ngày mồng một, trong khi gia đình thỉnh thoảng ghé vào thăm nom, còn bên nhà ngoài tiếp khách, người ta cũng vẫn tươi cười như không có điều gì âu lo trong bụng.

Người ta nén bỏ những gì buồn phiền, để không làm buồn phiền sang những người khác trong dịp Tết. Người ta dấu kín những đau khổ để không làm mất thú vui của người khác trong dịp vui ấy. Dù ai muốn hiểu thế nào đi nữa, tôi cũng vẫn phải nói rằng : đó mới đúng là những thái độ và cử chỉ văn minh.

Bởi ngày Tết là một ngày thiêng liêng lắm. Một người sắp chết, hấp hối thêm một giờ nữa sau giao thừa là đã tính kể thọ thêm một tuổi nữa. Một đứa trẻ xổ ra trước giờ giao thừa một giờ sang đến ngày mồng một, là đã bắt đầu lên hai tuổi. Không có ngày giờ nào khác trong năm lại có năng lực khiến toàn thể mọi người phải công nhận sự kỳ dị như vậy.

Sự kỳ dị này đã đến một mức không ngờ nữa là cả guồng máy xã hội đã như ngưng cả lại cùng với bầu không khí, cũng như đọng cả lại mà chờ đón buổi giao thừa. Việc gì quan trọng mấy cũng nghỉ hết. Từ trong triều đình đến các tỉnh đường, huyện đường, mọi hoạt động ở mọi nghành đều nhất loạt là nghỉ hết. Cho đến các đền chùa miếu mạo cũng chỉ cúng một lần chót, lần tất niên để rồi nghỉ qua năm mới. Kiện cáo gì cũng nghỉ, giao thiệp gì cũng nghỉ, học hành gì cũng nghỉ, tính chuyện đi xa đi gần gì cũng nghỉ. Việc thật hết sức cần, nhưng nếu không phải là cháy nhà, là giặc gĩa cướp bóc, giết người hại của, thì dầu phải làm trong ngày Tết kiếm được nhiều tiền, người ta cũng không bao giờ làm.

Hỏi tại sao thì chẳng cần ai biết rõ nữa, mà chỉ nhận rằng thế đấy, thế mới là Tết. Cho đến cầm cái chổi quét rác trong nhà, người ta cũng không quét nữa, để cho cái ý niệm nghỉ ngơi thật hoàn toàn là nghỉ ngơi, không làm gì cả, cho cả tâm hồn lẫn thể xác hòa đồng với cảnh sắc Xuân tươi mà mới hết cả lại. Thật cứ y như một tấm lụa nhuộm mầu, phải lắng lại trong một thời gian trống rỗng cho mầu kịp ăn vào đến trong lòng của từng tơ lụa.

Ngày Tết, với những mầu thiên tạo của cây cỏ hoa lá, với những mầu nhân tạo của nhà cửa đồ đạc, quần áo món ăn, qủa đã nhuộm thắm lại tất cả lòng người đến nét mặt của mỗi người nữa.

Cho nên người Việt Nam chúng ta đã ăn Tết mãi và sẽ còn ăn Tết mãi như một cái thú mà Trời đã dành riêng cho kẻ biết thưởng thức cái giờ phút đẹp nhất của vũ trụ trong một năm vậy." (Ăn Tết của Lê Văn Siêu - Trích theo Toan Ánh trong "Nếp Cũ")(st)