BS. Nguyễn Văn Ðức



Mùa Hè Nam Cali ta đến nay vẫn nhẹ nhàng quá. Nhiều hôm ngồi chơi ngoài vườn buổi tối, ngắm ngày tàn, còn nghe tiết lạnh khe khẽ thấm vào da. Song nào ai biết rõ ý Trời, biết đâu mai kia Trời bỗng đổ lửa, thiêu đốt. Hè những năm trước, cả trăm người ở Mỹ chết vì nóng.

Khi thân nhiệt (nhiệt độ cơ thể) ta lên cao hơn 104 độ F (40 độ C) lâu quá, các tế bào trong cơ thể sẽ tổn thương, đưa đến sự suy sụp của nhiều cơ quan khác nhau.

Các tế bào... cháy đầu tiên là các bắp thịt. Khi các bắp thịt tổn thương, chúng sưng lên và gây đau. Nếu chúng tổn thương nặng quá, bể vỡ ra, nhiều chất hóa học có trong các tế bào bắp thịt thoát ra ngoài. Các chất này độc cho một số các cơ quan, nhất là thận. Thận bị chúng bám vào nhiều thì... hỏng. Tim cấu tạo bởi toàn những bắp thịt, những bắp thịt tim mà rướm máu (myocardial hemorrhage) vì khí nóng (không phải vì tình), thì tim sẽ suy, không đủ sức bơm máu đến nuôi các cơ quan. Các cơ quan khác như phổi, gan, ruột cũng đều bị sức nóng trên 104 độ F nướng đốt, hư hoại theo những cách khác nhau. Sau cùng, óc cũng không thoát: óc sưng lên, chảy máu, có những vùng chết (infarction). Hậu quả là người bệnh đâm nhức đầu, mất sáng suốt, bứt rứt, làm kinh rồi đi vào hôn mê.

Nhiều cơ quan hư hoại đến thế, tất tính mạng người bệnh lâm nguy. Chữa trị cấp tốc và hữu hiệu, người bệnh sẽ hồi phục hoàn toàn. Nếu sự chữa trị chậm trễ hoặc không đúng cách, người bệnh tuy được cứu sống, nhưng có thể thay đổi tâm tính (subtle personality changes), đi đứng không vững (ataxia), nói năng hết lưu loát như trước (dysarthria) do óc còn chút tổn thương.

Chúng ta đã biết qua cơ chế làm thế nào nóng hè có thể giết người. Bây giờ, ta hãy xem những vấn đề gây do Hè nóng, cùng cách đối phó trong từng trường hợp.

Một số bệnh gây bởi khí nóng vào những tháng mùa Hè. Nguy hiểm nhất là heat exhaustion (kiệt sức do nóng) và heatstroke (xin tạm dịch “tai biến do sức nóng”), cần được nhận biết và chữa trị tức khắc. Ngược lại, sưng phù chân vì nóng (heat edema), ngất xỉu (heat syncope), chứng vọp bẻ bắp thịt do nóng (heat cramps) không đến nỗi nguy hiểm, thường thuyên giảm nhanh chóng, khi người bệnh nghỉ ngơi và uống thêm các thức uống, dùng thêm muối.


Kiệt sức do nóng


Những người vận động ở chỗ nóng và ẩm, khiến cơ thể toát mồ hôi nhiều quá, có thể bị kiệt sức do nóng (heat exhaustion). Mồ hôi toát ra nhiều, làm lượng nước và muối trong cơ thể xuống thấp, gây triệu chứng.

Người bệnh thấy yếu mệt, uể oải, nhức đầu, ăn không ngon, buồn nôn, ói mửa, tim đập nhanh, áp suất máu xuống thấp (hypotension). Tuy vậy, người bệnh vẫn còn sáng suốt, chưa mê sảng hay làm kinh. Khi đo nhiệt độ cơ thể, thấy nhiệt độ lên trên 100.4 độ F (38 độ C), nhưng dưới 104 độ F (40 độ C).

Những trường hợp kiệt sức do nóng nhẹ thuyên giảm nhanh chóng trong vòng 1-4 tiếng đồng hồ, khi người bệnh nghỉ ngơi trong chỗ mát, uống thêm các thức uống và dùng thêm muối. Những trường hợp nặng cần được chữa trị tại bệnh viện với nước truyền tĩnh mạch (để bù lại lượng nước trong cơ thể đã mất qua mồ hôi) và các phương pháp làm mát đặc biệt.


Tai biến do nóng


“Tai biến do nóng” (heatstroke) là một hình thái nặng hơn của kiệt sức do nóng.

Tai biến do nóng tấn công nhiều người:

- Người lớn tuổi, hoặc những vị mang bệnh kinh niên khiến cơ thể suy yếu sẵn (thí dụ bệnh tim, bệnh phổi...). Người bạc nhược vì rượu, vì xì-ke ma túy cũng dễ bị tai biến do nóng.

- Những lực sĩ trẻ, những tân binh mới trong các trại huấn luyện, vận động quá mức dưới trời nắng, hoặc người chưa quen làm việc tại những nơi nóng và ẩm.

Thợ mỏ làm việc ở các hầm sâu dưới đất, những người đi hành hương Mecca cũng đã từng bị tai biến do nóng. Thỉnh thoảng, ngay cả người quen làm việc tại những nơi nóng, ẩm cũng vẫn bị tai biến do nóng.

Nhiệt độ bình thường của cơ thể là 98.6 độ F. Khi bị khí nóng bao vây, tấn công, xâm nhập, nhiệt độ cơ thể tất sẽ tăng lên dần theo nhiệt độ bên ngoài. Cơ thể ta tự bảo vệ bằng cách toát mồ hôi hầu thải bớt khí nóng trong người ra ngoài, cố gắng duy trì thân nhiệt ở mức 98.6 độ F. Da các vị lớn tuổi không có khả năng xuất mồ hôi khỏe như những người còn trẻ, nên không thải bớt được nhiệt. Còn những người trẻ bị tai biến do nóng khi đang làm việc hay vận động ngoài trời nóng do cơ thể họ tuy vẫn có thể toát mồ hôi bình thường, nhưng cơ chế toát mồ hôi thực ra vẫn không đủ để thải khí nóng trong người (một phần do nắng hạ, một phần do chính sự vận động tạo nên) ra ngoài, nên thân nhiệt họ vẫn tiếp tục cao hơn 104 độ F.

Một số thuốc dùng khiến cơ thể ta dễ bị heatstroke, vì làm cản trở cơ chế toát mồ hôi: các thuốc anticholinergics (như thuốc trị chảy mũi, thuốc chống ói...), vài loại thuốc chữa cao áp huyết (diuretics, beta-blockers), các thuốc chữa bệnh tâm thần (psychotic drugs).

Người bị heatstroke thình lình thấy các bắp thịt của mình sưng lên và đau, đồng thời co thắt (muscle contractions). Sau đó người bệnh mê sảng, làm kinh. Triệu chứng thường rất đột ngột trong những trường hợp heatstroke do vận động ngoài trời nóng. Cũng có khi người bệnh thấy yếu mệt, uể oải, nhức đầu, ăn không ngon, buồn nôn, ói mửa, tim đập nhanh, khó thở ít phút hay ít giờ trước khi sưng đau, co thắt các bắp thịt, mê sảng và giật kinh phong. Khi đo nhiệt độ, thấy thân nhiệt của người bệnh cao hơn 104 độ F (40 độ C). Da người bệnh khô và nóng lắm.

Hè sang, trời nắng chang chang, càng lúc càng nóng. Trong sân tennis, một anh bạn của chúng ta chạy nhảy đã mấy tiếng, mồ hôi vã như tắm, nhưng trông vẫn còn hăng lắm, như không biết mệt là gì. Hôm nay anh hên, đã liên tiếp hạ đo ván nhiều người, làm họ ê mặt, phải thay nhau ra ngoài... ngồi chơi sơi nước. Bỗng anh bỏ vợt, ngã lăn quay, miệng lảm nhảm, da nóng như lửa.

Ðúng là bị heatstroke rồi. Làm thế nào bây giờ? Ta hãy đem ngay anh bạn đến một chỗ mát hơn, vào trong nhà hay tạm thời vào chỗ có bóng mát. Ta cởi bớt quần áo cho anh bạn, thấm nước lạnh trên da anh ta, và bật quạt lên xua bớt hơi nóng. Hoặc ta dùng những giấy ướt phủ lên người anh bạn. Cứu chữa tạm như thế, rồi ta gọi xe cứu thương. Chớ nên hà tiện, nhớ gọi xe cứu thương hạng sang, có máy lạnh trong xe, vì trên đường đến bệnh viện, anh bạn bị heatstroke của chúng ta vẫn tiếp tục cần những phương cách làm mát cơ thể.

Ở nhà thương, anh bạn của chúng ta sẽ được chữa trị bằng các cách làm mát hữu hiệu hơn: được đắp các bao nước đá lên người, được phủ bằng các mền làm mát, hay được nhúng vào nước đá. Nhiệt độ của anh bạn được đo liên tục để tránh tình trạng chữa trị quá mức làm thân nhiệt anh ta xuống thấp hơn mức ta muốn. Các bác sĩ không muốn cơ thể của anh bạn chúng ta nãy vừa khổ vì nóng, nay lại run rẩy vì lạnh quá. Ðằng nào cũng nguy hiểm. Có khi bác sĩ nhờ các y tá chà xát, thoa nắn da của anh bạn để kích thích, làm máu huyết trong người anh ta luân chuyển điều hòa, mau chóng đưa hơi mát đến những cơ quan quan trọng, kể cả óc.

Nếu nhiệt độ cơ thể của anh bạn chúng ta lên quá cao, và không xuống thấp mau chóng với những cách chữa làm mát bên ngoài kể trên, sự trị liệu sẽ cần đến những phương cách làm mát gọi là “làm mát bên trong” (internal cooling): bơm nước lạnh vào dạ dày (stomach) hay trực tràng (rectum), chích nước lạnh vào màng bụng (peritoneal lavage), hoặc đưa máu ra khỏi cơ thể, làm mát máu rồi cho máu vào trong cơ thể trở lại. Trong lúc đó, các cách chữa trị làm mát bên ngoài với các bao nước đá, hay mền làm mát đắp trên người, vẫn được tiếp tục.

Song song với các phương pháp chữa trị đặc biệt kể trên với mục đích mau chóng đưa nhiệt độ cơ thể xuống mức bình thường trở lại, các chữa trị sau nhắm mục đích chữa các biến chứng gây do heatstroke:

Thở, và phải thở khỏe mới sống. Ðường thở của người bệnh bao giờ các bác sĩ cũng chú trọng đầu tiên. Với người thở yếu, hoặc tri giác đã mơ màng nửa tỉnh nửa mê, một ống giúp thở được đặt qua cổ họng vào ống phổi của người bệnh. Ðầu kia của ống giúp thở được nối liền với máy giúp thở, để máy... thở hộ, bơm dưỡng khí (oxygen) vào phổi người bệnh.

Thở được, mà hệ thống tim mạch suy sụp không dẫn đủ máu đến nuôi các cơ quan quan trọng, người bệnh cũng khó sống. Với những người bị heatstroke có áp huyết thấp, xuống đến mức nguy hiểm, nước truyền chứa chất muối saline được cho qua đường tĩnh mạch, và nếu cần, các thuốc co mạch catecholamines cũng được dùng để nâng áp huyết lên lại mức bình thường. Nếu thử máu cho thấy các chất điện giải (electrolytes) trong cơ thể người bệnh xáo trộn, sự xáo trộn này cần phải điều chỉnh. Nếu người bệnh làm kinh, những thuốc chống kinh giật có thể kiểm soát các cơn kinh giật. Tim nếu đập thất nhịp (arrhythmia), do sự tổn thương của các bắp thịt tim, cần chữa với các thuốc chống thất nhịp tim.

Một điểm đặc biệt: có nên dùng thuốc làm giảm nóng sốt như Tylenol, Aspirin, Advil...? Ồ, không nên. Nóng sốt trong trường hợp heatstroke, gây do khí nóng quá sức bên ngoài, không giống chứng nóng sốt do cảm, cúm, nhiễm trùng, nên dùng những thuốc này không hữu hiệu, có khi còn gây hại.

Bạn có thể đoán biết, heatstroke càng nặng và càng để lâu, càng nguy. Các vị có tuổi chịu nóng kém, so với người trẻ, nên rất dễ bị sức nóng trên 104 độ F làm chết, chỉ cần trễ vài giờ. Bằng chứng, trong số những người mất mạng vì nóng hè, phần lớn là những vị đã có tuổi, ở nhà không có máy lạnh, và chắc cũng chẳng có con cái đến viếng thăm.

* Làm thế nào để phòng ngừa tai biến do nóng?


Tai biến do nóng có thể ngừa được. Bạn đừng bắt chước anh bạn bị heatstroke kể trên của chúng ta, vận động quá hăng ngoài trời nóng khi Hè sang, lúc chúng ta chưa kịp làm quen với khí nóng của Hè. Thời gian để cơ thể ta tập quen dần với khí nóng của Hè mất khoảng 2 tuần. Dù mê vận động lắm lắm, lâu lâu ta lại rủ nhau ra ngồi nghỉ và thưởng thức các thức uống ngoài bóng mát. Nhớ uống thật nhiều, uống cả vào những lúc chưa khát, chứ nếu chờ đến lúc khát mới chạy đi uống, có khi muộn mất rồi. Làm ướt quần áo mặc ngoài trong lúc vận động rất tốt.

Ta nên mặc quần áo mỏng, rộng rãi màu nhạt, may bằng những loại vải dễ thoát nhiệt. Mũ rộng vành hoặc dù che cũng giúp ta nhiều, che bớt ánh nắng đổ lửa cứ chực chiếu vào người ta.

Nếu trời nóng quá, ta nên tắm nước mát, tắm ngày mấy lần cũng được. Trong nhà nhớ mở máy lạnh hay máy điều hòa không khí (ventilators). Kẻo giống hai vị ở Chicago vài năm trước, đi ngủ, rồi không thấy dậy nữa. Khi nhân viên cấp cứu phá cửa xông vào, thấy nhiệt độ trong phòng lúc bấy giờ lên đến 120 độ F.


Sưng chân và xỉu


Những người đi du lịch vào mùa Hè, khi cơ thể chưa kịp quen với khí nóng, hay bị sưng phù ở chân và cổ chân. Hiện tượng này được gọi là heat edema, gây do các mạch máu ở chân dãn nở vì khí nóng, và cũng do ngồi hay đứng lâu trong chuyến du hành, khiến máu dồn xuống chân nhiều hơn bình thường. Sưng chân thường thuyên giảm nếu ta năng đứng dậy đi lại, hoặc gác chân lên cao. Bạn đừng lo, hiện tượng sưng chân vì du lịch trong trời hè rồi sẽ hết, không tồn tại lâu làm xấu chân bạn.

Nhưng nếu máu dồn xuống chân bạn nhiều quá, lượng máu về tim sẽ ít đi, và tim bạn không có đủ máu bơm ra đến nuôi các cơ quan. Nếu óc bạn thiếu máu đến nuôi nặng quá, bạn sẽ bị xỉu. Không sao, bạn sẽ tỉnh lại ngay khi vừa ngã xuống đất, vì trong tư thế nằm, lập tức máu dồn về tim nhiều hơn, và óc bạn lại có đủ máu do tim bơm đến. Tuy vậy, ta chẳng nên để xỉu vì nóng (heat syncope) xảy ra. Bạn nhớ ngồi hay nằm ngay xuống bất cứ khi nào bạn thấy trong người không được khỏe, yếu mệt, bủn rủn tay chân, chóng mặt.


Ðau nhức bắp thịt do nóng


Trong mồ hôi có nhiều muối khoáng (minerals), nên khi toát mồ hôi dữ dội, ta mất luôn muối khoáng, trong có cả sodium chloride, một chất cơ thể ta rất cần (sodium chloride có trong muối ăn). Các lực sĩ, công nhân, hoặc những người làm việc ngoài trời nắng, dù uống nước hay các thức uống giải khát thực nhiều, song nếu không ăn mặn đủ, hay bị vọp bẻ, đau nhức các bắp thịt (heat cramps). Do họ toát mồ hôi nhiều quá, mất nhiều sodium chloride, nên trong máu, lượng sodium chloride hạ thấp. Các bắp thịt ở tay và chân, thường được sử dụng nhiều hơn các nhóm bắp thịt khác, nên hay đau nhức nặng hơn.

Chứng vọp bẻ, đau nhức bắp thịt này chữa không khó. Chỉ cần nghỉ ngơi, xoa nắn các bắp thịt, và ăn mặn là đâu lại vào đấy, triệu chứng sẽ thuyên giảm mau chóng. Trời Hè, phải làm việc thường xuyên ngoài trời, ta cần ăn mặn.

“Nắng Saigon, anh đi mà chợt mát, Bởi vì em mặc áo lụa Hà đông”(thơ Nguyên Sa). E rằng áo lụa Hà đông, ở Mỹ, tại những vùng quá nóng vì Hè, không đủ để ngừa kiệt sức vì nóng (heat exhaustion), tai biến do nóng (heatstroke), sưng chân hay xỉu do nóng (heat edema, heat syncope), và vọp bẻ, đau nhức bắp thịt do nóng (heat cramps). Phải nhờ đến nước, các thức uống, và muối ăn mất thôi.