Tám...

Phương chưa từng có khái niệm về công việc văn phòng. Vốn tiếng Anh tàm tạm của Phương là phương tiện duy nhất để anh bước vào nghề cạo giấy và gõ bàn phím máy tính.

Số lính đánh thuê cho nước ngoài trên chính quê hương mình đã kịp phát tướng với bụng bia đặc trưng. Họ đãi Phương một chầu túy lúy, ăn mừng thoát chết.

- Cứ ngỡ tao nhanh chân nhất, ai ngờ chúng mày khôn như rận.
- Thông cảm đi bạn. Người nhiều, việc ít lại cùng bằng cấp. Thằng nào cũng dấm dúi không tiện nói.
- A ha bây giờ mới biết bạn tốt nhỉ!
- Khai thật ngay tụi tao còn rỉ tai cho. Đi tàu mỗi tháng mày để dành được bao nhiêu?
- Hết sức khoảng hơn hai trăm Mỹ kim. Chưa kể một vòng hơn năm lại về bờ xếp hàng điểm danh hàng tuần, chờ lượt sau. Cũng phải cả năm nữa.
- Thành ra công cốc. Thôi vứt hết đi tao chỉ cho vài chỗ đang tuyển nhân viên.

Nghề dạy nghề, Phương hòa mình vào cuộc sống tương đối nhanh. Anh nhảy xoành xoạch từ văn phòng này qua văn phòng nọ vì phải dùng thời gian thử việc người ta bố trí để… học việc, từ cách sử dụng máy vi tính trở đi.

Qua vài câu phỏng vấn sơ sài và những lời khai mập mờ về kinh nghiệm, Phương được tuyển ngay. Chân tiếp thị chuộng cần cù, không cần nhiều kỹ năng. Kỹ năng làm việc là cái thiếu trầm trọng không chỉ ở Phương mà ở tất cả người lao động. Hệ thống giáo dục chưa thể đáp ứng nhu cầu thị trường. Ở đâu cũng thấy các chuyên gia nước ngoài ra sức nhồi nhét, tái đào tạo một cách bắt buộc cho nhân viên mới. Dân Việt Nam sáng dạ nên người tuyển dụng lao động thường coi tiếng Anh là điều kiện cần và đủ để thu dụng.

Với đa số công việc đã đảm nhận, Phương không mấy tha thiết và mong muốn gắn bó dài lâu. Hằng ngày báo chí ra chiều thoả mãn, chạy dài những con số vô cảm nói lên luồng đầu tư đang tăng dần. Khoảng cách giữa vốn đăng ký và giá trị thực hiện còn rất xa. Vậy mới đẻ ra hàng chục bãi đất trống giữa lòng thành phố sầm uất. Hàng rào gỗ sơn đi sơn lại năm này sang năm khác. Sau khi giải tỏa, đối tác Việt Nam chờ mãi mà những cao ốc chọc trời hiện đại cứ nằm trên bản vẽ. Cuối cùng người ta san nền, xây nhiều trung tâm ăn uống, giải trí, thương mại tạm bợ cho thuê để lấy sức chờ tiếp. Đó là những gì dễ đập vào mắt bàn dân nhất, chỉ có trời biết cái tổng thể, cái vĩ mô mũi dài cằm vuông ra sao.

Đời sống xã hội cải thiện ở chừng mực tiên liệu được. Không thể phủ nhận đầu tư nước ngoài giúp tạo ra công ăn việc làm, tăng thu nhập cho quốc gia. Từ năm 1986 đến 2000 tổng cộng có đến 15 tỉ Mỹ kim của tư bản đổ vào Việt Nam với mục đích sinh lợi. Con số đầu tư trung bình hàng năm trên đầu người chỉ tròm trèm 15 đồng nếu xem dân số là 70 triệu người. Do đó con đường phát triển dựa trên cơ sở khai thác giá nhân công rẻ mạt còn lắm chông gai và không hề sáng sủa như nhận định. Chỉ một bộ phận nhỏ dân chúng đô thị, bằng các cách khác nhau, được hưởng lợi trực tiếp từ công cuộc đầu tư này. Văn minh công nghiệp dần thành hình là cái lợi lớn nhất không thể đo bằng tiền bạc.

Khái niệm giải phóng sức lao động và cởi trói xuất hiện. Xét kỹ chúng ta đang hưởng cái mà chúng ta đáng được hưởng. Việc thay đổi cơ chế, định hướng và tư duy giúp nội lực xã hội hồi sinh. Đó là căn nguyên chính của sự thay da đổi thịt tuy chậm chạp nhưng rõ nét trên mọi mặt.

Điểm dễ thấy nhất của nền kinh tế Sài Gòn là mấy ngàn văn phòng đại diện nối nhau bước vào. Có làm việc cho họ mới hiểu rõ sự hoành hành, thao túng thị trường rất ghê gớm ngấm ngầm vận động. Cơ sở pháp luật phôi kỳ mang quá nhiều lỗ hổng chứ không phải kẽ hở. Người nước ngoài không cần luồn lách. Họ thẳng tiến bên cạnh mọi vật cản, trừ thủ tục hành chính đầy cảm tính, phiền toái đến vô lý. Nửa số văn phòng đại diện ẩn dưới lốt tìm hiểu thị trường. Đây là chiêu bài của nhóm doanh nhân "bờm", bị thôi miên bởi cục xôi trước mắt. Họ làm trung gian, chụp giựt, tranh giành các hợp đồng nóng hổi của những người mua chỉ quan tâm đến hoa hồng, tại nhiều cơ quan nhà nước.

Chỗ đầu tiên tương đối gắn bó với Phương là một văn phòng đại diện thương mại của Singapore. Ông chủ Trịnh móc nối tuyển dụng tay Nam, gã kỹ sư kha khá nhưng bị thất sủng vì phe cánh trong liên doanh Petro-imex. Nam được giao trọng trách chính tại cơ quan nếu không kể trưởng đại diện Trần thường xuyên qua lại, theo dõi chặt chẽ các hoạt động. Tham vọng của Nam quả là lớn. Hắn kéo cô vợ già vào ghế thư ký, xếp em họ lo tiếp thị và tuyển thêm hai kỹ sư chuyên ngành là Thạnh và Phương. Thạnh là bạn sơ giao của Phương, học cùng trường nhưng khác khoa. Nam xét nét hai người lạ hết sức kỹ. Hắn phỏng vấn, thử tay nghề, tra hỏi lý lịch và đến tận nhà ứng viên ra điều thăm hỏi nhưng để quan sát, định lượng định tính lòng trung thành.

Phương kiên quyết không làm tay sai. Nam nản chí. Ngặt nỗi Phương làm việc rất hiệu quả nên Nam chưa có lý do để kiếm chuyện. Một ngày đẹp trời Nam vẽ đâu ra bản chi tiết điện đàm và sao truyền. Hắn qui cho Phương đã dùng phương tiện chung làm việc riêng, liên lạc với nhiều nơi, kể cả cái xứ khỉ ho cò gáy nào đó bên nửa kia quả đất. Phương quá đỗi ngạc nhiên. Nam bảo vợ ném cho Phương hơn trăm Mỹ kim tiền lương và yêu cầu Phương rời văn phòng ngay lập tức. Phương ra trung tâm sao truyền mua bản chi tiết, thì ra cái Nam dùng là đồ giả. Trước khi bỏ đi, Phương gởi bản sao này trong lá thư cho Trần đang ở Singapore, dĩ nhiên Phương không quên đề cặp tất cả mưu đồ tiềm ẩn của Nam. Trần đáp ngay máy bay sang Việt Nam, ông chủ nhỏ tế nhị đưa Nam xem thư của Phương.

Nam bắt buộc phải thải hồi vợ mình. Hắn cay cú với cả Trần. Đợi mọi thứ lắng dịu, văn phòng làm việc trơn tru Nam dại dột tỉ tê với ngài Trịnh về sự không cần thiết của Trần tại Sài Gòn. Ngoài bản tính gia trưởng cố hữu, quyết thu vén quyền lực, chỉ trời mới biết Nam còn âm mưu gì khác với những người Singapore. Tuy nhiên ngài Trịnh thấy lý do này đã đủ để chia tay Nam. Ông cũng chẳng thèm đôi co cùng Nam về mấy ngàn Mỹ kim công ty mẹ đã ứng trước cho Nam, giúp hắn mua nhà khi mới chuyển từ Vũng Tàu về Sài Gòn.

Nam lang bạt kỳ hồ, hắn kết thân với địch thủ của ngài Trịnh bên Singapore hơn một năm và lại rã đám vì nhiều lẽ. Nam dựa vào gốc gác của mình và những quan hệ cũ ở Petro-imex mở đại lý cho một doanh nghiệp Tây dương sản xuất phao chống tràn dầu. Nghe nói vợ hắn quá tủn mủn nên Petro-imex kiên quyết nói lời từ giã. Họ cắt đứt quan hệ với Nam. Tất cả các tàu dầu và tàu phục vụ họ đang mua hoặc sắp mua đều có khoản thay phao chống dầu cũ của Tây dương bằng loại phao của Nhật, thứ hàng mà công ty của xếp Trịnh bên Singapore là đại lý độc quyền khu vực đông nam Á.

Thạnh là người cuối cùng Trần tin cậy. Bấy giờ Thạnh tương đối thoải mái, hắn gần như thay Nam phụ trách mọi việc nếu không kể hai thầy giáo luống tuổi có uy tín của trường Hàng hải mới vào, chủ yếu làm bán thời gian cho Trần. Trần rất coi trọng chất xám và biết mua bán mối quan hệ tình cảm của hai thầy giáo với hàng chục thế hệ sinh viên trường Hàng hải. Họ từng là học trò hoặc bè bạn đồng trang lứa với nhau. Họ nắm rất nhiều các chức vụ, vị trí quan trọng trong ngành, đủ để đem về cho Trần lợi nhuận gấp nhiều lần lương tháng Trần phải trả cho "cộng tác viên" của mình.

Trần còn có lối đầu tư tưởng chừng phiêu lưu nhưng rất hữu hiệu. Ông ta luôn tìm hiểu, tạo điều kiện giúp đỡ các vị nắm cơ may trở thành yếu nhân, dù trước mắt họ chỉ mới là nhân viên quèn ăn theo nhiều bữa tiệc giao lưu, tiếp thị. Không ít người bị mắc bẫy kiểu đó. Sau này, gần nửa số hợp đồng lâu dài của Trần là sự trả nghĩa. So với nhiều đối thủ cạnh tranh, Trần chiếm lợi thế không thể phủ nhận.

Nơi cuối cùng Phương làm thuê là một liên doanh lỏng lẻo chuyên sửa chữa tàu và giàn khoan. Đối tác Việt Nam ném cho họ mảnh đất bùn lầy ngoại thành như vốn góp, mặc sức họ muốn làm gì thì làm. Cũng có Phó tổng giám đốc người Việt ngồi trực cái văn phòng sang trọng nhưng trống rỗng và rỗi việc. Ông ta dùng xe hơi và điện thoại đi động để hẹn hò bè bạn đi ăn nhậu là chính.

Phương phụ trách kinh doanh phụ tùng, nguyên vật liệu trong một công ty mang tiếng sản xuất. Đơn giản thôi, hàng hóa nhập bằng hạn ngạch xây dựng cơ bản được bộ Thương Mại duyệt miễn thuế hàng năm, thoải mái tung ra thị trường lấy lãi. Đó là vốn của đối tác nước ngoài trong liên doanh. Họ cũng tuyển nhiều công nhân cho các công trình che mắt lấy lệ. Đa số các công trình họ là thầu phụ, thời gian hoàn thành trong khoảng sáu tháng, vừa đủ như qui định lúc ấy về thời gian thử việc cho người lao động có bằng trung học kỹ thuật. Do đó cứ sáu tháng họ tuyển công nhân một lần, đăng báo đàng hoàng. Họ tránh được khoản bảo hiểm xã hội và y tế dễ dàng, chỉ có công nhân thiệt thòi nhưng không ai đứng ra bênh vực.

Phương biết chẳng tìm đâu ra một chỗ làm ra hồn nên đành cố thủ luôn tại đấy. Vả lại công ty tin những người như Phương hiểu họ đang làm gì nên lương và thưởng khá hậu. Trên cơ sở ấy Phương tự lần ra kẻ hở của chủ và bắt đầu tích vốn.

Phương nhắm vào các công ty be bé có bạn bè, thân thích làm nội gián với nhiều hợp đồng sửa chữa tàu biển nhỏ và vừa. Anh cho ký hợp đồng sơ bộ cung cấp hàng, khôn khéo rải đều các lần giao hàng theo tiến độ sửa chữa của bạn và chỉ tổng kết số hàng được giao sau đợt giao hàng cuối cùng. Cộng thêm thời gian được nợ, nghiễm nhiên khách hàng của Phương đã chiếm dụng vốn người bán khá lâu, tới khi khách hàng của người mua đã thanh toán, chưa kể các lần khất nợ vì luật phá sản có rồi nhưng còn lâu mới được thực thi trọn vẹn. Phương được chia 50% số lãi của món nợ này, theo lãi suất gởi tiền có kỳ hạn của ngân hàng. Nói chung chính công ty của Phương cũng chiếm dụng vốn của nhà cung cấp nước ngoài nên họ bán được hàng là mừng, ít khi hạch sách. Phương cũng tỉnh táo, chưa bao giờ bị giựt nợ nên uy tín cao. Gần một năm sau Phương đã được cất nhắc, chính thức phụ trách mảng buôn bán vật tư và phụ tùng.

***

Phương kém thiện cảm với người nước ngoài anh từng tiếp xúc và làm việc. Số ít trong họ thật sự giỏi giang còn phần đông là những kẻ đất mẹ không dung nên lạc đến đây. Họ tồn tại được vì nhiều lẽ. Họ đáng tin hơn người bản xứ thông minh cần cù nhưng thiếu trung thực. Họ gần gũi với chủ, người tương đồng chủng tộc với họ. Họ điều hoà khéo léo lợi ích cá nhân và công ty trên cơ sở trách nhiệm tận tụy. Họ hưởng lương cao trên mặt bằng giá cả sinh hoạt tương đối dễ chịu. Họ thích ánh mắt tôn sùng của xã hội dành cho họ.

Không ít thì nhiều, người nước ngoài đem theo những mực thước mới pha trộn vào lề thói đóng băng của người Việt. Họ sòng phẳng, kỷ luật tốt, đúng giờ và có tác phong công nghiệp. Họ trọng lý hơn tình. Nếu dùng tình, họ không bao giờ coi đó là nước đường cùng khi đã đuối lý. Tình của họ là thứ tinh thần hoàn toàn độc lập với lý. Họ dễ dàng bỏ qua những xung khắc cá nhân với đồng sự Việt Nam. Họ đánh giá con người trong công việc. Họ dùng tiền mua tất cả, từ gái đẹp đến tiện nghi sang trọng và sự nghiêm cẩn của bề dưới.

Có lần nhóm người Mỹ tại một quầy rượu bắt chuyện với Phương.

- Châu Á này tôi thích sống ở Singpore nhất, sạch sẽ, an ninh và văn minh.
- Tôi chỉ sướng Việt Nam. Đi khỏi quê mẹ đồng nghĩa với tha phương cầu thực. Tôi sống để thấy Việt nam sớm phát triển như Sing - Phương trả lời.
- Còn lâu bạn à. Singapore thiếu hẳn những cô gái xinh đẹp dường kia - Tên Mỹ hất mặt qua chiếc bàn cạnh đó - Ô la la… chỉ cần huýt sáo là thiên đường hiện ra.
- Bụng ai chẳng có rác.
- Tao nghe nói xưa kia người Việt Nam rất ghét me Tây. Bây giờ họ còn ghét không?
- Nhân dân ở đâu cũng không ưa bọn xâm lược. Giờ đã khác, chắc mày hiểu.
- Đúng, đúng! Nhân dân Việt Nam khôn đáo để. Chỉ có người Mỹ mới từ chối lời đề nghị hạ mức lương trên sổ sách để tránh thuế thu nhập cho họ.
- Tôi không nói tinh thần tôn trọng pháp luật của các ông tồi. Nhưng không phải tất cả những gì của người Mỹ đều đáng học tập.
- Chúng mày còn rất ghét người Mỹ. Vẻ xởi lởi chỉ là hình thức.
- Mày quá nhạy cảm đấy. Tao và mày vẫn có thể nói chuyện được mà. Sự đối thoại bình đẳng là cần thiết.

Philippe là chồng cô bé Quyên thư ký văn phòng kinh doanh của Phương. Hắn đại diện cho tập đoàn sản xuất sơn tàu biển khá lớn ở Châu Au. Quyên tôn thờ Philippe ra mặt, các câu chuyện phiếm của cô ít khi nào thiếu tên chồng mình. Quyên tốt nghiệp trường Sư phạm Ngoại ngữ Hà Nội, khoa Pháp. Họ yêu nhau nồng thắm cỡ hai năm. Tháng đầu tiên làm vợ ngày nào mắt Quyên cũng đỏ hoe. Hóa ra cô chẳng có tuần trăng mật. Ba ngày sau đám cưới linh đình ở nhà hàng Rex, Philippe tếch về Pháp nghỉ hè một mình. Thỉnh thoảng Phương cũng thông qua công ty đặt mua sơn của Philippe, hắn rất vui vẻ và hay thòng một câu "Tuyệt lắm Phương à, cuối tuần tao mời mày đi ăn tối. Thứ bảy nhé, bảy giờ ba mươi tao sẽ điện thoại cho mày". Lần đầu Phương sụp hố. Anh sắp xếp giờ giấc để dài cổ chờ Philippe. Tuần sau thấy mặt Philippe, hắn vô tư như chẳng có chuyện cho Phương leo cây vừa qua. Phương bực. Philippe lãi nhãi đến lần thứ ba thì Phương chửi thẳng "Quên đi. Tao không thèm lời mời chết tiệt của mày". Từ đó Philippe chỉ làm việc với Phương qua điện thoại.

Một hôm Phương tình cờ gặp Philippe và Quyên đang ăn sáng và uống cà phê. Hắn nài bằng được Phương ngồi cùng bàn. Cực chẳng đã, Phương cố nuốt cho nhanh rồi trả tiền cả ba xuất. Philippe tỏ vẻ ái ngại, hắn bảo hắn nợ Phương buổi sáng kế tiếp. Phương cười nhạt:

- Có những món nợ mà mày chẳng bao giờ có thể trả được.
- Mày viễn vông quá. Người Tây dương chúng tao sòng phẳng lắm. Á Đông hay đa lễ.
- Ông cha tao có câu "nhập gia tùy tục", quả bóng ở chân mày đấy. Đừng nên sút cả bùn vào chiếc áo danh dự của gia chủ.

Loại Tây đất mẹ không dung, dạt bụi dạt bờ đến Vệt Nam mưu sinh Phương gặp hằng ngày. Cỡ bự như Gerard, chủ tịch công ty thì vài tháng mới đảo qua Sài Gòn nắm tình hình. Gerard chính gốc Ba Lê, phong thái khác người. Lão không bao giờ dán một xu trong túi làm bùa khiến các tài xế bị lên lịch đưa đón lão méo mặt dài dài. Việc đầu tiên Gerard thường làm khi bước vào trụ sở công ty là đi chào hỏi tất cả mọi người. Hắn bắt tay nam giới và hôn hít phụ nữ từ bàn tiếp tân tầng trệt lên đến lầu ba. Mức độ thái quá sẽ phụ thuộc vào sắc mạo người được hôn, càng đẹp càng bị ôm chặt, hôn lâu. Nhiều người rất khó chịu nhưng không ít chị em sướng ra mặt, hớn ha hớn hở mỗi lần nghe tiếng Gerard từ xa. Một hôm Gerard xoi mói ánh mắt thiếu thiện cảm và cái bắt tay lạnh nhạt của Phương:

- Đó là phép lịch sự Tây dương. Chú nhóc này chắc cứng đầu lắm.
- Xin lỗi ông đây là Sài Gòn chứ không phải Ba Lê.
- Văn hóa không biên giới!
- Nhưng văn hóa sẽ có những xung đột đáng tiếc nếu thiếu tế nhị.

Có lẽ cái lịch sự duy nhất ở Gerard mà phương cảm nhận được chính là lão đã không chỉ tay tống cổ Phương ra khỏi công ty. Nhiều lần trên những chuyến bay Sài Gòn - Hà Nội Phương nhác thấy Gerard cặp kè với một mụ buôn tranh trừu tượng kiêm tư vấn đầu tư, anh cứ lờ như chẳng hay.

Những người nước ngoài thiệt thòi nhất lại chính là các chuyên gia Nga trong Petro-imex. Ngày mới thành lập liên doanh người Nga chiếm phần lớn chức danh chủ chốt, công nhân dàn khoan đa số da trắng. Họ có hẳn mấy dãy nhà năm tầng tạo thành một làng đồng chủng tộc rất đoàn kết. Năm 1991 Mạc Tư Khoa nhốn nháo, dân Việt tiếm dần quyền hành. Lần đầu tiên xuống Vũng Tàu làm việc xếp Trần bảo Phương gặp Leonov và Levinchuck. Trần dặn thêm cứ trình bày tất cả các vấn đề kỹ thuật cho hai người đó hiểu. Giá cả, chiết khấu và thời điểm giao hàng để dành nói với phó tổng giám đốc người Việt Nam. Bữa trưa nhà hàng đặc sản, rượu Johnny Walker ngà ngà Leonov rặn từng chữ tiếng Anh:

- Mày cố đoạt mớ ngon này nhé. Chúng tao bây giờ là kẻ ngoài cuộc. Luôn phải lấy lòng quan chức Việt Nam để được gia hạn hợp đồng lao động. Nó đẩy về Nga thì húp cháo kiều mạch.
- Chung cư năm tầng dạo này vắng vẻ quá.
- Ừ, công nhân dàn khoan bị thải hồi gần hết. Con gái mới sang đông lắm.
- ???
- Đời sống bên kia khó khăn, lương bổng ít, chính phủ nợ ròng rã. Họ lấy danh nghĩa người nhà chúng tao qua đây làm đủ nghề. Buôn bán. Lao động chân tay. Thậm chí làm điếm. Khối người Việt đi tìm của lạ tóc vàng da trắng cho biết mùi.
- Ông không đùa chứ.
- Sở thích của mày như thế nào tao bảo chúng gọi điện cho. "Một vé" - Leonov nói tiếng Việt lơ lớ - "Một vé một đêm". Sướng nữa thì thuê ô tô đón một ả về Sài Gòn mấy hôm. Đi với lũ này chỉ tốn tiền rượu thôi. Rượu Lúa mới chứ không phải Hennessy. Đi ô tô cho kín đáo ấy mà. Chúng mày mấy đứa nó cũng chiều. Tình cảm là chính. Các ả rất thích không khí Sài Gòn, có lẽ cho đỡ nhớ nhà. Vũng Tàu buồn tẻ lắm.

Levinchuck bực bội nhìn sang Leonov và văng tục bằng tiếng Nga. Levinchuck sử dụng thành thạo tiếng Việt, anh ta phân trần:

- Bạn có nghĩ Leonov sắp thành ma cô dẫn gái không?
- Ồ, vui thôi mà. Xin lỗi vì tôi đã chăm chú nghe Leonov. Tôi từng ghé cảng Vladivostok trong thời gian đi tàu viễn dương. Tôi muốn nghiệm trong câu chuyện này những ý nghĩa khác. Chắc chắn không phải trò trác táng.
- Chúng tôi đáng trách lắm nhưng quê hương đang rối ren. Đành tự lo thân trước. Tôi muốn nói đến thái độ nhu nhược của chuyên gia Nga trong liên doanh.
- Tôi thông cảm với anh.
- Người Việt Nam rất tâm đắc khi so sánh thương trường với chiến trường. Các bạn vốn là những chiến binh tài tình. Tuy nhiên luật kinh tế hiện thời hơi thiếu công bằng. Doanh nghiệp nào cũng sợ thuế quan, sợ chính quyền một phép. Văn bản, qui định chồng chéo biến công chức thành ông vua không ngai nắm trong tay quyền sinh sát đáng gờm. Vô hình chung chính quyền và doanh nghiệp nằm ở hai chiến tuyến.
- Chúng tôi cần học hỏi nhiều trên con đường tự do hoá thương mại. Tin hay không là tùy anh, một giáo sư tên tuổi đã giảng cách làm hoa mắt viên chức thuế trong một khóa bồi dưỡng kiến thức ngắn hạn như sau: Khi làm sổ sách nhất thiết phải tạo ra năm bảy sơ sót dễ bổ xung, sửa chữa ví như quên chỗ này hụt chỗ kia. Người ta phát hiện ra ngay và yêu cầu làm rõ, cộng thêm hai ba mục ngoài ý muốn, doanh nghiệp giành được sự chủ động cần thiết.
- Người Nga hiểu điều đó nhưng tư bản cũ không thể hiểu được. Vụ Coca Cola là điển hình. Các vị đã áp dụng thuật chiến tranh du kích trong thương trường. Họ là con thiêu thân đầu tiên phải trả giá. Tiền lệ này rất tệ cho tương lai công cuộc kêu gọi đầu tư nước ngoài của Việt Nam.
- Báo chí đổ xô dẫn chứng không thiếu một nguyên nhân nào. Con đường kinh doanh của họ không đúng như cam kết ban đầu trong dự án khả thi lập liên doanh.
- Kinh doanh tự mang trong mình nó sự rủi ro. Dự án phải mềm dẻo và linh hoạt, nếu không cần gì luật phá sản. Cái nguyên nhân rõ ràng nhất nhưng không hề được đề cặp là vấn đề con người của các bạn. Rõ ràng cán bộ phụ trách của đối tác Việt Nam đã bị mua chuộc hoặc bị thao túng vì thiếu kiến thức lẫn kinh nghiệm.
- Anh nhận xét chí lý như một chuyên gia kinh tế cao cấp.
- Tôi nguyên là giáo viên Kinh tế Chính trị Marx - Lenine của trường đại học Lomonosov. Vợ tôi người Việt. Cô ta là học trò của tôi. Quay lại chủ đề chính, người Nga sẽ gọi mười mấy triệu Mỹ kim Coca Cola trả cho Việt Nam để trở thành công ty trăm phần trăm vốn nước ngoài là sự thể hiện tình hữu nghị quốc tế tư sản.
- Còn tình quốc tế vô sản là cuộc đàm phán dẳng dai nhằm xác định tỉ giá Rúp - Đô la ở những khoản nợ cũ của chúng tôi với Liên Xô hôm qua.
- Đúng vậy. Chúng ta là lũ dân đen ngoài cuộc, nên hiểu nhau hơn là hậm hực. Phải học thôi bạn ạ. Tôi đang học, đã học và sẽ học mãi. Chỉ có kiến thức mới giúp chúng ta thoát khỏi vũng lầy nghèo đói.
- Ông biết chợ hoa tết Nguyễn Huệ nổi tiếng giữa lòng Sài Gòn không?
- Năm ngoái gia đình chúng tôi chụp khá nhiều ảnh ngoài đấy.
- Bài học thực tế làm ngạc nhiên nhiều trí giả và các vị lãnh đạo kinh tế. Họ thắc mắc tại sao cuối giờ nông dân không bán quách hoa ế mà lại hủy hết hoặc đem xuống thuyền chở về vườn. Có còn hơn không mà!
- Họ còn biết thắc mắc và lo cho dân là đã khá lắm rồi. Nhưng lo kiểu đó khác gì hại nhau. Chức trách của họ là phải giảng giải, hướng dẫn cho dân chứ không phải cắp sách đi học bài ABC về kinh tế. Những người nông dân kia đã làm đúng. Họ quyết không tạo ra thói quen mua hoa rẻ vào giờ chót ở người tiêu dùng. Thà mất một mùa mà được vạn xuân.
- Tự tôi cũng thấy làm lạ. Người Việt Nam chúng tôi có câu nói rất hay "Phú qúy sinh lễ nghĩa" nhưng có một thời nó luôn được khai thác kèm theo thái độ dè bĩu.
- Tôi cũng nghĩ như anh. Ý nghĩa tích cực của câu đó hay lắm. Có ăn ngon mặc đẹp xã hội mới ngẩng đầu lên được. Cái thực vực cái đạo mà.
- Mặt trái của thịnh vượng chính là sự suy đồi đạo đức. Các giá trị truyền thống bị mai một.
- Trong buổi hỗn mang điều đó rất bình thường. Ý chí không chưa đủ, tri thức rất cần để cảnh tỉnh lương tâm. Cậu em vợ tôi quậy phá lắm. Hắn ở tù về, hết đoàn thanh niên đến công an phường, hội cựu chiến binh vận động tìm việc làm hoàn lương cho hắn. Người ta bảo đó là tính nhân nghĩa của dân tộc Việt Nam. Nhớ lúc hắn chưa tiền án tiền sự, chạy vã mồ hôi mà chẳng ai đoái hoài, gia ân. Cái này tiếng Việt gọi là gì nhỉ…?
- "Nước đến chân mới nhảy" hoặc "Chăm ngọn quên gốc".
- Sự vô lý này tồn tại trong rất nhiều mặt của xã hội. Đại khái như nói cha mẹ phải nhớ ơn con cái vì họ là quí tử làm rạng danh nòi giống vậy!

Jean Pascal phụ trách tài chính và nhân sự trong công ty Phương. Không rõ hắn thực sự thâm hiểm hay đám thầy dùi An Nam vẽ ra cách tăng lương quái gở. Dịp thị trường ngoại hối vùn vụt leo thang, hắn tuyên bố đồng loạt tăng lương toàn công ty. Con số cuối cùng hắn nhân ngay cho tỉ giá ngân hàng nhà nước và giữ cố định luôn. Tính đi tính lại thu nhập người lao động giảm so với cả khi chưa tăng lương và tiềm ẩn nguy cơ mất giá hằng ngày. Nhiều người uất quá kéo nhau chặn đường thư ký phòng nhân sự. Cô ta khéo chĩa mũi dùi sang Pascal. Pascal biết, hắn đuổi việc tất cả những kẻ phản đối.

Một hôm Phương xuống kho, anh đi ngang chỗ Pascal đang la ó bằng tiếng Pháp trước khoảng hơn chục công nhân:

- Đầu chúng mày chứa toàn óc bò. Giày dép kia chỉ hợp khi nhảy đầm thôi. Chó chết!

Hóa ra hắn dặn mang giày chống trượt để ra dàn khoan, mọi người không rõ. Phương dừng bước nhỏ nhẹ:

- Ông cần tôi phiên dịch cho họ hiểu không?
- Mày nói đi.
- Họ bảo mày nên kiếm mấy thằng Nam Hàn học võ trước khi chửi họ là thú vật - Phương nhấn mạnh chữ "mày" và "thú vật".
- Tao chưa nghe thằng nào nói mày đã dịch. Mày muốn kiếm chuyện với tao hả?
- Tất cả người lao động Việt Nam sẽ phản ứng như vậy nếu hiểu được câu chửi bằng tiếng mẹ đẻ của mày. Cha ông mày biết rõ điều đó hơn ai hết. Tin tao đi.

Pascal lộn tiết, hắn bẻ đôi cây viết đang cầm trên tay. Trước mặt Phương không còn là Pascal. Đó là một thằng Tây mũi cà chua, mặt đỏ như gấc đang mâm mê, uốn cong vật bất ly thân là chiếc roi ngựa. Chẳng hiểu chuyện sẽ diễn tiến ra sao nếu vài người công nhân già không đẩy Phương đi giữa cái nhìn đằng đằng sát khí của Pascal.

Khi Phương nghe bảo Pascal từng nhận bảo trợ hai đứa trẻ mồ côi anh lại không cho đó là đơm đặt. Bản tính con người có nhiều mặt mâu thuẫn. Để tìm bình đẳng, sự vươn lên tự thân giá trị hơn nhiều cách thụ động là cố lôi kẻ đứng trên xuống ngang hàng mình.

***

Khả năng học hỏi, thu nhận kiến thức của người lao động Việt Nam, cái làm nhiều nhà đầu tư nước ngoài coi như một lợi thế khi bước vào kinh doanh bắt đầu phải trả giá. Hàng loạt nhân viên Việt Nam, sau một thời gian làm việc để tích lũy vốn và kiến thức đã nhẩy ra lập doanh nghiệp riêng, quay lại cạnh tranh với công ty cũ. Trang quảng cáo của các báo thỉnh thoảng lại có một khung với lời lẽ hằn học "Ông (bà) X, kể từ ngày Y không còn là nhân viên của công ty chúng tôi. Xin quí khách hàng lưu ý, mọi giao dịch cũ đã được bàn giao cho nhân viên mới v.v..".

Trọng và Hà là phó của tay Khôi trưởng phòng Tiếp thị trong một công ty giao nhận hàng hóa Singapore. Khôi đi đúng con đường Johnny Chu, tổng giám đốc của họ từng đi. Chu sang Việt nam dưới danh nghĩa đại diện thường trú công ty mẹ của hắn ở Singapore. Công ty ấy liên hệ mật thiết với hãng tàu nhà nước nơi Khôi là một nhân viên ít nhiều uy tín. Khi đã quá rành rẽ đường đi nước bước tại Việt Nam, Chu mở công ty riêng và âm thầm lôi kéo nhiều nhân viên Việt Nam có năng lực với mức lương hấp dẫn.

Đang thuận chèo mát mái thì bạn Phương nghe lời rủ rê của Khôi đồng loạt xin nghỉ. Chu nổi đóa chửi rủa không tiếc lời. Hắn gởi hàng trăm văn bản thông báo tới các khách hàng yêu cầu mọi người cạch mặt mấy đứa "ăn cháo đá bát!".

Khôi trở thành Chủ tịch hội đồng quản trị kiêm Giám đốc công ty tư nhân. Trọng, Hà và mấy người nữa góp 50% cổ phần. Có lợi thế về kinh nghiệm, vốn liếng Khôi lèo lái công ty tương đối thành công và không ngừng chèn ép đám chim non mới ra ràng. Kế toán trưởng là tay chân thân tín của Khôi tháng nào cũng soạn đến ba bản báo cáo tài chính. Một bản hình thức dành cho cục thuế sở tại. Một bản phổ biến ra mọi người. Bản cuối cùng của riêng Khôi với thu chi thực tế và nhiều trò gian trá lấp liếm. Thực tâm Khôi chẳng có lòng với ai cả. Hắn lôi kéo tìm kiếm đối tác nhằm thu hút khả năng lẫn khách hàng của họ, đồng thời sẻ chia rủi ro trên con đường lập thân may rủi khôn lường. Công ty bắt đầu ổn định Trọng và Hà biến thành cái gai cần phải loại trừ trong mắt Khôi.

Trọng và Hà ngậm quả đắng nhưng đành làm ngọt vì thiếu vốn sống và chưa thấu hiểu ngọn ngành luật chơi của thương trường. Được chừng gần một năm hai đứa bèn yêu cầu Khôi cân đối công nợ, tài sản để rút cổ phần. Khôi không ngạc nhiên. Dường như hắn đã tính sẵn nước này. Tuy số vốn của Trọng và Hà không bị sứt mẻ nhưng lợi tức thu vào chỉ tầm tầm lãi suất tiền gởi không kỳ hạn của ngân hàng.

Phương cũng không tránh được to tiếng với xếp Tây trực tiếp của mình lúc đó là Jacques Vivares. Hắn một mặt giễu cợt với mọi người "Tổng thống chết còn có người thay", mặc khác dỗ ngon dỗ ngọt Phương ở lại. Hết cách, hắn bày trò bẩn thỉu nhằm bôi nhọ Phương. Hắn tra xét lại hàng trăm chứng từ thanh toán cũ và yêu cầu Phương giải trình cặn kẽ hơn.

- Được thôi, tôi sẽ móc tiền túi mình trả lại công ty ở những khoản ông không chấp nhận. Ông mới tặng tôi thêm lý do để nghỉ việc càng sớm càng tốt.
- Vậy lý do ban đầu của mày là gì?
- Bộ phận kinh doanh này hoạt động hoàn toàn trái pháp luật hiện hành của Việt Nam.

Vivares cụp đuôi, hắn lắc đầu bất lực và nhanh chóng giải thoát cho Phương.

Thái độ của Vivares còn có lý nhưng với Chu thì Phương thấy hắn đánh giá hơi kém người lao động Việt Nam. Đất nước Singapore của hắn từng đi lên nhờ những người như Phương và bè bạn anh. Thuở mới lập quốc Singapore đất hẹp người đông, nghèo nàn lạc hậu. Họ không có vốn nên đã chọn con đường phát triển thương mại, dịch vụ. Giờ đây hai mũi nhọn này vẫn hết sức giá trị cho con sư tử ấy. Singapore trở thành một kho hàng hóa trung gian lớn giữa người tiêu dùng Á châu và các nhà sản xuất khắp nơi trên thế giới.
Phương an ủi bạn chưa bị lừa trắng tay là may. Ba người chụm đầu tự mở hướng đi cho thế hệ của mình. Một công ty thương mại, dịch vụ và giao nhận quốc tế dần dần thành hình.

Phương và bè bạn rất tự hào khi cùng chung định hướng. Hơn nửa số thương nhân nước ngoài đến Việt Nam và phát đạt không phải vì họ có nhiều vốn. Có vốn để kinh doanh và làm giàu là thường, ai cũng có thể làm. Không có vốn nhiều mà vẫn thẳng tiến trên con đường khai thương chính trực mới đáng nói. Ngoại nhân thành ông thành bà trên xứ sở này được thì không có lý do gì họ, những người chủ thực sự của đất nước lại chùn chân, ái ngại dấn bước vào mặt trận kinh tế với giấc mơ sung túc cho bản thân và gia đình. Xa hơn nữa họ muốn mình trở thành những cá thể hữu ích trong cộng đồng mới. Đó là lớp doanh nhân cầu tiến, có hoài bão và lý tưởng.

Họ là ai? Họ sinh ra trong chiến tranh. Lớn lên với hòa bình. Đến tuổi thành niên họ được tiếp xúc ngay với cánh cửa hé mở bước vào đời sống kinh tế toàn cầu. Họ ham học hỏi, dù những bài giảng trên ghế nhà trường hôm qua chẳng ăn nhập gì với thực tế nhưng họ đã ít nhiều tự trang bị cho mình một số kiến thức. Từ địa vị người làm thuê cho những ông chủ ngoại bang họ có quyền phấn đấu để đoạt một chỗ đứng xứng đáng trong xã hội.

Trẻ trung, năng nổ và nhạy bén nhưng nhóm thanh niên muốn lập công ty riêng này gặp không ít khó khăn tưởng chừng không thể vượt qua. Không chỉ đơn thuần là đống thủ tục hành chính quan liêu.

Họ mất cả chục ngày làm hồ sơ cá nhân, đếm không xuể các con dấu đỏ chót. Dự án kinh doanh họ lập ra hết sức tâm huyết, tỉ mỉ và công phu nhưng bị từ chối thẳng: Không đúng mẫu hiện hành! Đành ném cho một tay cò mắt chột có lẽ chưa học hết phổ thông làm hộ. Hắn ngoáy toàn những điều trên trời vậy mà cán bộ tiếp nhận hồ sơ chẳng hề bác. Trăm thứ giấy còn lại bị hành đủ kiểu, đôi khi một dấu phẩy đánh sai cũng mất mấy hôm chỉnh sửa. Một cửa, một dấu đâu chẳng thấy, để được thành phố cấp phép thành lập công ty cần đến hàng tá giấy cho phép nho nhỏ của ngành ngang ngành dọc, cơ quan môi trường, địa phương đặt trụ sở. Nơi nào cũng hành hạ đủ đường, tiền đi lại, phong bao trà nước lậm sâu.

Hết khâu cấp phép thì tới đăng ký kinh doanh. Vốn pháp định bốn trăm năm mươi triệu phải nộp bằng tiền mặt vào ngân hàng. Thói quen dân chúng chỉ thích trữ ngoại tệ mạnh. Vậy là hàng lô hàng lốc các con buôn tiền chầu chực định cho vay cắt cổ. Cuối cùng mọi người phải mở sổ tiết kiệm ngoại tệ, dùng sổ thế chấp vay tiền đồng khuân qua nộp vào tài khoản phong tỏa vì loại tài khoản này không cho phép chuyển tiền từ nơi khác vào mà phải nộp tiền mặt.

Sự nghiệp hành chính của ban bệ cấp cao đến đây chấm dứt. Thiên thu sau cũng chẳng thấy bóng dáng một cán bộ nào xuống kiểm tra xem doanh nghiệp hoạt động ra sao, có ảnh hưởng môi trường không .v.v.. Thay vào đó là những phiền toái khác.

Tuần đầu tiên mở cửa văn phòng công an khu vực kết hợp với cán bộ phường hỏi thăm:

- Cho chúng tôi xem giấy tờ hoạt động. Các anh có sai phạm là không khai báo.
- Xin lỗi chúng tôi thực hiện đúng luật công ty, trong ấy không đề cặp khâu trình báo địa phương.
- Láo, luật nào.

Biết đám thanh niên này không phải vừa, họ giở quẻ phạt vì bảo vệ chưa đăng ký tạm trú, phạt vì chưa mua thiết bị cứu hỏa. Hai ngày sau đội cứu hỏa phường khệ nệ ôm vài bình CO2 đến, công ty miễn cưỡng mua với giá đắt gần gấp đôi thị trường.

Đắt nhất có lẽ là kinh nghiệm báo cáo thuế. Hai tháng đầu tiên chuyên quản ra oai bằng cách loại gần hết chi phí một cách tùy tiện ra khỏi giá thành. Trên sổ sách hiện lên số lãi khổng lồ nên mức thuế cao chóng mặt, phải nói là họ đã phải è cổ đóng tiền ngu mệt nghỉ. Phòng thuế, cục thuế không có thời gian biểu nhất định, bất cứ lúc nào họ cũng có thể cử người xuống hạch sách, nhũng nhiễu làm gián đoạn công việc của cơ sở. Dù công ty mới thành lập nhưng hầu hết đều phải tạm đóng thuế lợi tức trên một căn cứ giống như cái bẫy. Thật vậy, sắc thuế này dựa vào con số ảo, lấy từ một bảng dự trù và định hướng kết quả kinh doanh. Luật ở đây là xin miễn dự trù lỗ một thời gian để chiếm thị phần, lỗ vì bất cứ lý do nào khác. Không lỗ thì chỉ còn lãi. Gắng mà nặn ra một khoản lãi hợp lý nhất để đóng trước 32% thuế lợi tức. Kết toán năm tài chính họ sẽ bớt đầu này trừ đầu kia để làm sao cứa thêm càng nhiều càng tốt, nhất quyết không thể có chuyện hoàn lại thuế đã đóng. Với họ doanh nghiệp trở thành đối tượng lao động như trong các bài học kinh tế chính trị người ta từng thao thuyết trên giảng đường đại học.

Thị trường Việt Nam là một mớ bòng bong, có quá nhiều những điều phi lý. Công ty Phương tồn tại không quá ngăn, âu cũng nhờ may mắn.

Thời điểm này toàn quốc có khoảng tám chín ngàn công ty trách nhiệm hữu hạn và doanh nghiệp tư nhân. Năm ngàn đơn vị chốt ở Sài Gòn. Một phần ba cơ cấu này là sở hữu của các văn phòng đại diện qui mô nhỏ và vừa. Họ cho người Việt đứng tên sáng lập, mọi hoạt động đều do người nước ngoài thao túng. Họ tránh được khoản chênh lệch trong giá thành nhiều dịch vụ xã hội có sự phân biệt đối xử giữa nội địa và ngoại bang như chi phí viễn thông, điện nước và tiền nhân công tối thiểu. Các công ty trách nhiệm hữu hạn ngầm thuộc sở hữu của người nước ngoài hoàn toàn khó ổn định. Chỉ cần thị trường biến động xấu họ sẽ đóng cửa ngay, đẩy hàng loạt nhân viên vào đội ngũ thất nghiệp chưa bao giờ có con số thống kê chính xác.

Phần đáng kể còn lại là các vệ tinh mọc xung quanh nhiều doanh nghiệp lớn của nhà nước. Chúng như những con đỉa đói, chủ nhân thực sự của chúng là các quan chức có quyền trong các doanh nghiệp kia, tất cả hợp đồng béo bở đều khéo léo dàn xếp cho vệ tinh lãnh trọn.

Những công ty tự thân vận động, lèo lái bằng ý chí lập nghiệp như của Phương không chiếm đa số. Cơ cấu kinh tế tư nhân như vậy hoàn toàn lệch lạc và khó có thể là tiền đề tạo dựng thành phần kinh tế tư bản tư nhân, động lực chính cho một thị trường mở cửa và hòa nhập toàn cầu. Các loại hình kinh tế diễn biến theo nhiều chiều, nhiều qui luật không tương thích và hết sức tùy tiện.

Đơn cử một lần Phương nhận được thư mời chào giá cho hai nơi trên cùng một mặt hàng, điều kiện giao hàng và thanh toán như nhau. Một là công ty vệ tinh, một là người mua cuối cùng. Theo đúng bài bản trong sách dạy kinh doanh, Phương gởi cho công ty vệ tinh bảng giá cao hơn người mua thực tế 5%. Cộng thêm lợi nhuận và chi phí liên quan, ít nhất người mua thực tế sẽ nhận từ vệ tinh bản chào giá cao hơn bản chào giá trực tiếp của Phương 15%. Thế mà vệ tinh kia làm được cái việc ký hợp đồng với người mua thực tế chứ không phải công ty của Phương. Phương không thể nhầm lẫn vì mặt hàng này là mặt hàng đặc chủng đồng bộ cho ngành cứu hộ, trên hồ sơ bảo hành phải ghi rõ tên con tàu sử dụng nó mới có giá trị.

Thường là cuối năm việc kinh doanh mới dễ thở. Chẳng phải có gì mới mẻ. Khách hàng lớn của Phương thường là những doanh nghiệp nhà nước. Họ được cấp trên duyệt kế hoạch một cách rất máy móc về thu chi, sửa chữa, mua sắm cho cả bốn quí. Cảnh giác với rủi ro tiềm tàng họ phải xoay trở cực nhọc suốt chục tháng. Thời gian cuối họ mới tung hết ngân sách ra, cố làm sao cho không có một đồng nào bị chuyển sang dự toán năm sau.

Số ít các tập đoàn kinh tế lớn, sở hữu của nhà nước, luôn có siêu lợi nhuận là những đơn vị có lợi thế độc quyền. Sáu bảy mươi phần trăm còn lại lỗ chồng lên lỗ, nhà nước chịu áp lực quá lớn bởi thất thu thuế.

Cổ phần hóa là bước đi vừa chậm vừa vội, dẫm đạp lên chính mình. Luồng vốn xã hội còn hạn chế, vốn của tư bản dồi dào nhưng chưa có các phiên chợ giao dịch là thị trường chứng khoán. Căn bản luật kinh thương chưa sẵn có nhằm điều chỉnh đầy đủ và thích hợp.

Ở những công ty làm ăn có lãi người ta tranh giành nhau mua cổ phần. Việc định giá tài sản vô hình và hữu hình rất sơ sài nên ai có suất mà không tiền cũng cứ đăng ký rồi bán lại kiếm lời. Rút cuộc chỉ một vài vị quan phụ mẫu trong công ty được nắm đa số cổ phần bán ra. Công nhân, kẻ làm chủ tập thể cũ được đổi kiếp sắm vai ông chủ tư bản mấy ngày.

Các doanh nghiệp có số dư nợ lớn hơn giá trị tài sản cố định thử nghiệm hết mô hình này đến mô hình khác, vẫn không thoát thành công ty cổ phần được. Tuyên bố phá sản hoặc giải thể thì người ta không nỡ. Đạo lý của định hướng kinh tế là việc làm trên hết, dù việc làm ấy chỉ phát lương cho họ ăn sáng và uống cà phê pha bắp rang!

Tuổi thọ của phần lớn các công ty trách nhiệm hữu hạn và doanh nghiệp tư nhân khoảng ba năm. Không luồn lách trốn thuế thì không thể tồn tại. Tai họa luôn lơ lửng trên đầu các thương nhân nên việc biệt tích đổi tên vốn tối kỵ trong tư duy kinh tế Á đông phải nhường bước. Công ty mới, đôi khi chỉ cần ghép chữ “tân” vào tên cũ, người cũ, thiết bị máy móc, cơ sở vật chất cũ. Cái lợi duy nhất là tất cả hồ sơ không ít thì nhiều mập mờ, ám muội sẽ được xếp sang một bên. Dấu vết phạm pháp nặng hay nhẹ không còn rình rập giấc mơ làm giàu chính đáng nhưng hết sức khó khăn. Vài công ty trốn thuế, họ sẽ là tội phạm. Tuy nhiên cả một bức tranh kinh tế đều nhuốn màu nhập nhèng, không trốn thuế nghĩa là khai tử chính mình thì lỗi không còn là của thương nhân nữa. Ai đó từng khuyên công chức nhà nước đừng nên “vô cảm” với doanh nghiệp. Thật sự doanh nghiệp cũng chẳng cần “hữu cảm”. Họ chỉ mong công “lý” chứ không thích công “tình”.

Với cái nhìn tổng thể, môi trường sản xuất kinh doanh toàn quốc như một em bé còi xương, suy dinh dưỡng. Yếu tố khách quan là cơ chế, chính sách chưa theo kịp bước. Chủ quan thì phải thừa nhận sự lệch lạc trong nhận thức và hành động của người trong cuộc. Đầu tư manh mún, chắp vá nên người ta bắt buộc phải chạy theo cái lợi trước mắt để tồn tại. Vòng quay vốn tiềm tàng các lực ly tâm phá vỡ thế cân bằng cần thiết, lợi nhuận lò dò đi theo đường mòn: Nắm bắt, móc ngoặc hậu trường, chụp giựt, chia chác. Đây là cơ hội tốt để lừa lọc, man trá và tham nhũng hoành hành.

Người cực đoan phán rằng thương trường không có đạo đức. Những thương nhân có trách nhiệm, biết điều hòa quyền lợi của mình trong mối quan tâm đến quyền lợi khách hàng, coi khó khăn vướng mắc của thượng đế là trở ngại của chính mình là ai và đang ở đâu. Lũng đoạn, nhũng nhiễu còn hoành hành bao lâu nữa. Bao lâu nữa pháp quyền mới công tâm đứng giữa các yếu tố kinh tế, tác động, ngăn ngừa mọi lệch lạc với tiêu chí xây dựng môi trường kinh doanh thoáng đãng.

Phương luôn ý thức chớ nên biến mình thành con chốt thí cho các canh bạc kinh tế. Không ít lần công ty Phương được gạ gẫm làm ăn lớn, xuất kho khống hàng tỉ đồng nhưng anh từ chối. Sự hăng hái nhiệt tình có thừa của cả một thế hệ sinh ra trong chiến tranh, lớn lên với bo bo, mì sợi cứ tàn tạ dần theo thời gian. Phương học được cách chấp nhận thực tại nhưng vẫn luôn nhói lòng trước tương lai bấp bênh.

Càng sống, làm việc và càng hiểu về thương trường Phương nhiều lúc rất dao động và mất tự tin. Hơn hết, người ta qui cho những thương gia thói trí trá, bất tín, chuộng lợi ….

Phương khác hẳn hai bạn mình. Trọng vốn tính vô tư, dễ hòa đồng. Hắn khá giả nhất, vợ làm ngân hàng, hai con bắt đầu lớn. Trọng không ôm nhiều kỳ vọng hão. Kinh doanh với hắn chỉ có hai con đường lợi làm, thiệt bỏ không phân vân đoán định cho nhức óc, và nhất là không bao giờ xem xét công việc dưới lăng kính đạo đức. Năng suất làm việc của Trọng quả thật đáng nể, sức hắn bằng cả một nhóm. Trọng có thể giải quyết hai ba công chuyện cùng một lúc không lẫn lộn, bỏ điện thoại di động xuống là hắn phải nhấc vội một trong hai ống nghe để bàn. Sau giờ làm việc Trọng chỉ thích uống bia ngoài khu Thi Sách. Hắn trút bỏ mọi lo toan trong cồn. Chín giờ tối Trọng về nhà, nửa tỉnh nửa say đặt lưng xuống giường.

Hà hoàn toàn ngược với Trọng. Phương không biết hắn sa lầy trong đạo hạnh hay đang tích đức để cất mình khỏi cơm mê. Vòng bụng Hà chỉ bằng một phần ba của Trọng. Hắn bỏ bia rượu, thuốc lá và cả thói quen bình phẩm sắc đẹp của phụ nữ. Trán Hà bắt đầu hói. Hà mê khoa học huyền bí sau khi công ty riêng của họ hoạt động hơn một năm. Phương góp ý "Trên bốn mươi mới nên đọc Kinh Dịch" - Hà cười "Sông ơi cứ mãi chảy thế này ru !". Hà có nhiều gánh nặng trên vai như vợ con, anh chị em, gia đình nhưng chắc chắn vướng mắc hằng ngày trong công việc là nguyên nhân chính của tư tưởng trốn chạy. Kiến thức hắn khá rộng. Hắn không thiếu một bằng cấp hoặc chứng chỉ nào về quản lý kinh tế dù ngắn hạn hay dài hạn. Hắn kiêm luôn quyển tự điển sống để Phương và mọi người tra cứu các qui định, văn bản mới của nhà nước. Có lẽ vì vậy Hà hay bị tẩu hỏa nhập ma khi giải quyết mọi vấn đề từ lớn đến nhỏ, liên quan đến chức trách Giám đốc Hành chính. Lần hồi Hà thành ra rất thụ động. Trọng và Phương nhờ gì Hà mới làm. Rảnh là hắn ngơ ngơ ngác ngác, ra ra vào vào như cái bóng. Hà biết không ai muốn thấy hắn đọc sách trong giờ làm việc nên thỉnh thoảng hắn lận lưng Lão Tử lén vào nhà vệ sinh!

***

Có thể nói năm 2000, bản lề chuyển giao thiên niên kỷ chẳng có gì mới với công việc của Phương. Tệ hại là đằng khác. Nền kinh tế thiếu dưỡng khí tưởng chừng bị tác động không quá lớn của cuộc khủng hoảng cục bộ toàn cầu cuối cùng của thể kỷ bắt đầu phát sinh nhiều triệu chứng lạ.

Cuộc cải cách qui mô nhất của thời kỳ này chắc chắn là đợt giảm giờ làm. Tuần nghỉ hai ngày bắt đầu thành lệ. Từ đầu công ty Phương đã được nghỉ chiều thứ bảy. Tuy nhiên nghỉ thêm buổi sáng nữa có vẻ hơi phung phí. Cái cần thiết là tăng cường tinh thần làm việc và trách nhiệm cá nhân trước cộng đồng chứ không phải giảm thời gian có mặt tại công sở. Nghỉ ngơi ở đây rõ ràng không phải là phần thưởng của sự hoàn thành. Nó là phương pháp thụ động, chấp nhận và đầu hàng thói trây lười của xã hội. Phương đã chứng kiến tận mắt căn bệnh "nghiện lao động" của người Nhật. Hơn tám mươi phần trăm công nhân đến tuổi hồi hưu sẵn sàng tái ký với chủ những khế ước tạm thời. Họ làm luôn thứ bảy và chủ nhật nếu cần. Được làm việc, với họ là niềm vui lớn lao. Hình ảnh văn minh công nghiệp rõ ràng nhất trong Phương là từng tốp công nhân bốc xếp trên dưới lục tuần, quần áo bảo hộ sạch sẽ, giày vớ nai nịt gọn gàng. Họ lăn xả giữa hầm tàu, dùng các móc sắt đẹp mắt luồn dây mồi để cẩu các súc gỗ khổng lồ. Tốc độ của họ khiến các thủy thủ Việt Nam lo lắng. Họ dỡ hàng nhanh thì cảng sẽ đuổi tàu sớm. Thời gian đi bờ mua đồ cũ co hẹp lại!

Ầm ào thêm chuyện bãi bỏ mấy trăm giấy phép trong đời sống và kinh doanh. Trung ương xóa. Địa phương phản đối rùm beng. Thói quen đè đầu cưỡi cổ dân đen của một lớp người bị đụng chạm. Cuối cùng cái thuở muốn làm gì, đi đâu cũng phải làm đơn xin đã lùi vào dĩ vãng. Ngày nay ít ai biết "Đơn xin mua mẫu đơn" là cái gì.

Việc tăng cường xây dựng các cơ sở hạ tầng như biện pháp tình thế nhằm bổ khuyết nhu cầu mua sắm của dân chúng đang giảm không có tác dụng rõ nét. Sài Gòn lầm bụi, ngổn ngang dang dở bao nhiêu công trường. Chỉ cần nghiệm từ những nghịch cảnh trước mắt Phương trên con đường đi làm cũng thấy quá nhiều phi lý. Một ngày đẹp trời công nhân ùn ùn tập trung giải tỏa và tạo ra xa lộ mới phẳng lì. Nếu không có hàng cột điện trồi ra sụt vào đâm xuống mặt nhựa thì xa lộ sẽ rất hiện đại. Nền đường quá cao thành ra nhà cũ hai bên như bị nén xuống, thấp chũn, dị dạng. Mặt nhựa chưa kịp quen mắt đã bị xới lên đặt cống. Sau cống tới cấp nước, viễn thông, điện lực luân phiên hành hạ người qua kẻ lại. Hết một vòng cải tạo này nọ thì con đường đã nham nhảm ổ voi, ổ chó. Bụi vẫn còn đó. Đoạn trường và lời trách móc chẳng ai thấu được. Kẻ nào thường xuyên sử dụng con đường này đều sắm đủ mắt kiếng đen tròng to, mũ nón sùm sụp, khẩu trang kín luôn cổ.

Về xây dựng hạ tầng phải nhắc ngay đến lễ khánh thành cây cầu Mỹ Thuận bắc qua sông Tiền. Nước Úc viện trợ không hoàn lại gần 70% kinh phí xây cầu. Công nghiệp xi măng Việt Nam đang khủng hoảng thừa. Các nhà máy liên doanh có máy móc tân tiến bảo đảm chất lượng xi măng rất cao. Nhưng công trình phải nhập khẩu xi măng Thái Lan vì không muốn trả các khoản thuế nội địa.

Cầu rất đẹp. Trông xa như chiếc đàn Hạc với bộ dây văng mỹ lệ. Truyền hình trực tiếp, báo chí sôi nổi bình luận về hàng trăm ngàn người ùn ùn kéo đến xem cầu. Chương trình văn nghệ quần chúng ban đêm đưa đẩy những công nhân xây dựng diện áo dài hoặc âu phục trang trọng. Họ cất cao tiếng hát ca ngợi tháng ngày gian nan dầm mưa dãi nắng đã qua và vui mừng trước thành tựu mới giúp cho kinh tế vựa lúa tung cánh. Những người nông dân chất phác lam lũ mừng rỡ. Càng trân trọng tình cảm của họ bao nhiêu thì lại càng thông cảm với họ bấy nhiêu. Nếu một tấn gạo giá 170 Mỹ kim thì mỗi năm số tiền xuất khẩu gạo của đồng bằng sông Cửu Long đủ xây 10 cây cầu như vậy!

Công ty Phương ngáp dài với những đơn hàng, hợp đồng thưa thớt cầm chừng. Một phần ba nhân viên bị sa thải. Một phần ba bị giảm lương và thay nhau nghỉ phép tự nguyện. Nỗi khổ của lớp cần lao, bán sức cho giai cấp bóc lột ai chẳng từng biết. Người ta cần biết thêm gánh nặng của các tiểu chủ nhân, mầm non tư bản của nền kinh tế thị trường đang hướng đến. Không lương đã đành, họ bất lực nhìn sự tích lũy lao động nhọc nhằn thể hiện bằng đồng vốn, cứ không cánh mà bay, mà xói mòn, hơn bất cứ một qui luật khấu hao siêu tốc nào.

Hôm hiệp định thương mại Việt-Mỹ được ký có lẽ là một ngày vui hiếm hoi cuối cùng của công ty Phương. Mới bước vào cửa Trọng đã la toáng lên:

- Anh em ơi vận hội tới rồi. Chúng ta đã bước qua tuổi ba mươi hết cả. Đây là cơ may cuối cùng đó.
- Đi học lại, ôn luyện tiếng Anh. Nghiên cứu kỹ các điều kiện hội nhập là việc trước mắt - Hà cười rất tươi.
- Ai muốn thì tôi đưa đĩa mềm này cho sao chép toàn văn hiệp định vào ổ cứng mà soi mói. Đêm qua tôi lục tin tức đăng tải trên internet và có được đấy.

Phương là người đầu tiên hăng hái mượn Hà. Anh giải nén tập tin và xem lướt qua trong khi mọi người bàn tán, bình luận xôm tụ về bản hiệp định. Ai cũng háo hức như trẻ con.

- Mai mốt chắc xin chiếu khán nhập cảnh Mỹ dễ lắm nhỉ - Cô bé ngồi trực tổng đài điện thoại ỏn ẻn - Ba em ở bển không tiếc tiền lo cho em qua chơi với ổng một chuyến. Lần nào cũng bị ách lại nơi phỏng vấn. Họ cứ sợ em sang đến nơi là không về nữa.
- Em báo cho các anh biết nhé - Cậu sinh viên Luật khoa mới ra trường, đang trong giai đoạn thử việc góp tiếng - Khi cờ sao sọc cắm đầy nơi các nhà máy, công ty Mỹ từ Lạng Sơn đến Cà Mau thì mấy trự trách nhiệm hữu hạn nội địa còn lâu mới thuê được cử nhân luật như em làm nhân viên quèn. Cỡ em họ sẽ trả năm bảy trăm Mỹ kim một tháng. Gọi là tối nào cũng vũ trường và quán xá vẫn còn thừa tiền, lâu lâu sẽ mời xếp cũ vài chai rượu tây X.O đàng hoàng.
- Nổ vừa thôi em trai - Phương hướng mọi người vào nội dung anh vừa tiếp thu – Phần mở đầu văn kiện bao gồm năm câu chặt chẽ, hoàn chỉnh và rất phức tạp với chủ ngữ là Việt Nam và Mỹ. Động từ chính được dùng là: Mong muốn, thừa nhận, lưu ý, tán thành và tin chắc. Người đọc sẽ lạc ngay vào mê hồn trận với 10 lần nhắc đi nhắc lại chữ kinh tế, thương mại; sáu lần nói đến song phương, bình đẳng, bốn lần nói về phát triển và bốn lần đề cặp đến quyền lợi, lợi ích. Người Việt cần những thứ này lắm nhưng Mỹ không có cũng chẳng sao. Vậy đằng sau những thứ mà Mỹ đã có thừa này là gì?
- Đơn giản lại đi Phương - Trọng bĩu môi - Nên nhớ chúng ta đang phấn đấu thành thương gia chứ không phải nhà chính trị nhé.
- Clinton còn thổ lộ hắn muốn là tổng thống đầu tiên của Mỹ thăm Việt Nam sau năm 1975. Đợi cuối nhiệm kỳ hắn qua mày hỏi trực tiếp hắn nhé - Hà nheo mắt với Phương.
- Khi nào nghe tin Clinton sắp sang đây tao sẽ lên ủy ban nhà nước xin phép biểu tình phản đối hắn. Ở đây ai tình nguyện tham gia với tôi không?
- Mày điên hả? - Trọng chằm chằm nhìn Phương - Clinton là người dỡ bỏ cấm vận, mở bang giao Việt Mỹ và bây giờ là ký hiệp định thương mại. Hắn là ân nhân của dân tộc Việt Nam chứ không phải kẻ thù.
- Lạ nhỉ, khi nó cấm vận thì gọi nó là kẻ thù, là giặc. Nó bỏ cấm vận là lập tức biến thành ân nhân. Ở đây ngôn ngữ tráo trở hay con người tráo trở. Giả sử Clinton đến mà không ai đón tao sẵn sàng lịch sự tiếp hắn. Nhưng chắc chắn cuối năm sẽ có rất nhiều thảm đỏ trải ra. Để làm một người có lương tri thì nhiệm vụ của tao là phải căng băng rôn qua những gốc cây điệp vàng trước Lãnh sự quán Mỹ ngoài kia. Tao muốn vạch cái mặt trái bẩn thỉu của nền văn minh Tây dương mà đại diện là tên sát nhân hèn hạ Clinton. Tao cảm thấy hổ thẹn cho những ai đã từng xếp hàng nghe George Bush diễn thuyết mấy năm trước. Một câu chửi dành cho hắn phải được coi là biểu hiện cao cấp của văn hóa. Đáng tiếc là chỉ toàn lời hay ý đẹp, thơm tho bóng bẩy.
- Tao biết… tao biết mày sẽ thay mặt cho nhân dân Irak, nhân dân Serbia chứ gì - Hà gật gù - Xa xôi quá.
- Chất độc màu da cam rất gần. Quanh đây thôi nhưng chẳng ai muốn nhìn thì phải.
- Mày sẽ được phỏng vấn, lên TV khắp hành tinh - Trọng bảo.
- Tao sẽ đeo mặt nạ như một người vô danh.
- Hoan hô lương tri - Hà khoát tay - Nhưng còn lâu người ta mới cấp phép cho mày biểu tình. Quyền biểu tình của công dân hiện còn thiếu văn bản luật hướng dẫn thi hành dưới hiến pháp.
- Thôi làm việc đi - Trọng vỗ tay đôm đốp - Trưa nay bàn tiếp nhé. Cái Hiệp định thương mại xem ra có vô khối điều để nói.

Cuối cùng Clinton cũng đến và đi khỏi Việt Nam bằng các chuyến bay đêm. Sự kiện này kích thích trí tò mò của dân chúng hơn một vụ đụng xe hay đánh ghen nên hàng chục ngàn người đã đổ ra đường, vắt vẻo ngồi trên yên xe gắn máy xem hàng đoàn xe hơi bóng lộn gắn kính chống đạn lăn bánh. Để chứng tỏ mình là một lãnh tụ có học, nơi đầu tiên Clinton viếng thăm, sau các thủ tục ngoại giao, là Văn miếu. Ông ta cũng trọ trẹ nói vài câu Việt ngữ tại Đại học Quốc gia Hà Nội.

Clinton nghĩ gì khi cúi đầu trước Thánh Khổng, trước tổ tiên của tầng lớp trí thức Á đông? Clinton cầu nguyện gì khi ngồi xuống, đặt tay lên đầu cụ rùa linh thiêng hơn 500 tuổi (thời lượng gấp hai ba lần chiều dài lịch sử Hợp chủng quốc Hoa Kỳ), có trời mới biết?

***

Liên tiếp trong ba năm công ty Phương lỗ tổng cộng hơn 50% số vốn đầu tư. Không hẳn bầu trời toàn màu xám. Toàn quốc vẫn tăng trưởng tuy hết sức khiêm tốn, ngoại trừ ngành thuế, đầu năm nào báo chí cũng tung hô: Họ luôn hoàn thành vượt mức kế hoạch khoảng 10%. Ngân sách nhà nước bội thu mấy ngàn tỉ đến nỗi các ông Nghị phải đặt dấu hỏi.

Công ty Phương quyết định tìm lối thoát bằng cách khai thác công nghệ thông tin. Mọi người đồng lòng đầu tư hơn năm ngàn Mỹ kim vào việc bán hàng qua mạng. Một địa chỉ giao dịch qui mô được tạo ra nhắm tới cả thị trường ngoài nước. Ráng lờ quên những khó khăn: Máy chủ của mạng lạc hậu. Tốc độ đường truyền kém. Xa lộ thông tin tắc nghẽn do quá tải thường xuyên. Hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn vướng mắc kiểu mồm ếch, chân rùa.

Phương liên lạc với các nhà cung cấp dịch vụ mạng xin mua danh sách thuê bao để quảng cáo trực tiếp bằng điện thư. Câu trả lời chính thức là không bán được vì bảo mật. Bẵng đi hai ba ngày có người gọi Phương tự giới thiệu là Tin tặc. Họ ra giá một triệu đồng cho một ngàn địa chỉ điện thư, cứ thế mà nhân lên. Nếu mua hết số lượng thuê bao hiện có tại Việt Nam số tiền phải trả sẽ ước chừng bốn mươi triệu. Rõ ràng đây là phi vụ mà người mua nắm chắc phần lỗ.

Chuyển qua phương pháp thủ công. Mấy nhân viên được giao nhiệm vụ lọc lựa trong hằng hà sa số danh bạ kinh doanh các công ty tiềm tàng. Khi gọi hỏi xem họ có sử dụng mạng thông tin không thì chín mươi phần trăm trả lời họ mới nghe đồn trên báo thấy hay hay nhưng chưa xúc tiến cài đặt. Được một nhúm tương đối tân tiến, Phương cũng cố chen chân tìm hiểu. Nói chung những người có trách nhiệm trong các công ty kia chỉ mới xem địa chỉ điện thư như một dòng ngắn, thêm vào dưới số điện thoại và sao truyền trên danh thiếp. Mua cái oai là chính! Lâu lâu xếp lớn táy máy thì được quân sư mình bịt mắt cho sờ voi. Nếu xếp dễ gần, chịu chơi, đám trẻ này sẽ hướng dẫn xếp cách vào Yahoo.com hay Aol.com tìm xem ảnh khỏa thân.

Trang quảng cáo hướng ra người nước ngoài khá hơn chút đỉnh. Tháng đầu có cỡ năm trăm người tham quan. Vài ba hợp đồng được dự trù, mọi người khấp khởi. Tuy nhiên khoảng cách nền kinh tế quốc gia của hai đối tác làm nên hố ngăn cách rất khó vượt qua. Những đơn hàng nhỏ dưới một ngàn Mỹ kim sẽ đội giá rất cao nếu thanh toán bằng tín dụng thư. Chuyển tiền qua điện tín trước hay sau giao dịch đều không có một ràng buộc pháp lý nào nâng đỡ chữ tín. Sáu tháng dằng dặc, qua mạng Phương chỉ môi giới bán được hai container 20” kẹo đậu phộng và khô mực. Mạng chỉ giúp họ biết nhau có tồn tại trên đời. Mọi bước khác để đi đến giao thương trót lọt, hoàn toàn theo lối cũ đường xưa.

Xét kỹ cái gọi là sự bùng nổ thông tin còn lâu lắm mới tràn qua xứ sở này. Bốn mươi ngàn người có đăng ký mạng trên gần tám mươi triệu dân số là một giọt nước ngoài biển khơi. Mà cũng không biết chừng câu chữ to tát kia chỉ là sản phẩm của ngành quảng cáo.

Tròm trèm hai ngàn năm, người lính Hy Lạp ngày nay có thể dùng mạng máy tính toàn cầu báo tin chiến thắng nếu cần. Phương Tây đã vượt qua cuộc marathon tốn sức, tác thành phát minh đáng nể này. Song người ta chỉ mới thay đổi hình thức chứ chưa thay đổi bản chất truyền tin. Vẫn thiếu vắng phương pháp hữu hiệu đo lường sự trung thực trong giao lưu. Tốc độ thông tin sẽ tác động đến mọi mặt của đời sống tới cái ngưỡng nhất định và sẽ dừng ở đó. Mạng cáp quang và hệ thống kết nối các máy tính còn xa mới chạm được chữ thần kỳ. Cũng như còn lâu lắm, doanh nhân Việt Nam mới có thể hoà mình vào không khí sôi động của thương trường quốc tế trên mạng.

Điển hình như tia laser, phát minh ra vẻ thần diệu cách nay vài thập kỷ đã thành đồ chơi con trẻ. Một lần Phương đi xem kịch ở sân khấu thể nghiệm. Các diễn viên ra chào khán giả rồi xếp vòng tròn sau lưng giám đốc nhà hát kiêm đạo diễn ưu tú. Quan phụ mẫu thao thao dạy người ta cách thẩm thụ hướng sáng tạo mới. Họ đem mặt nạ, áo choàng và kiếm của Romeo từ Italia trang sức cho chàng nông dân chân đất Việt Nam trong một chuyện tình yêu hiện đại. Bỗng gần hai trăm con người đang chăm chú nghe cùng cười ồ lên. Khán giả nghiêm túc và lịch sự cỡ nào cũng không nhịn được. Đang mải mê với những lời chải chuốt, vị giám đốc lúng túng quay dọc quay ngang tìm nguyên nhân ngả nghiêng của thính giả. Hoá ra thằng bé sáu bảy tuổi ngồi trong lòng mẹ ở hàng ghế đầu nghịch chiếc đèn pin laser nhỏ. Bàn tay lông lá màu đỏ sờ soạng lung tung, hết mái tóc bồng bềnh của nghệ sĩ ưu tú đến đùi cô diễn viên xinh đẹp.

Thời thế, thế thời chậm chạp trôi. Phương xa lánh mọi chốn tiêu tiền. Rời văn phòng ra là Phương đến lớp học tiếng Anh, lớp bồi dưỡng kiến thức kinh tế hoặc mài mắt trong thư viện.

Phương ít khi mở truyền hình, dăm phút tin thế giới trên màn ảnh là đáng xem nhất dù nó chỉ là hình màu minh họa các dòng tin báo chí đã tải ban sáng. Chương trình còn lại nghèo nàn, phát đi phát lại không biết chán. Thông tin nói chung quảng bá một chiều, chủ quan và ít nhiều vụng về.

Quảng đại thông tin đem đến nhiều vận hội mới và vô ý phơi bày luôn cái xấu, phổ biến cái xấu. Đơn cử như môn bóng đá thu hút nửa dân số trên hành tinh chúng ta. Hàng chục máy quay phim ở mọi góc độ dễ dàng phân tích tất cả các trò nhăng cuội và tiểu xảo ăn vạ. Nếu trọng tài không nhìn thấy bóng lăn qua vạch vôi thì thủ môn chẳng dại gì khai thật. Quả bóng bật ra biên, trọng tài phán sai, màn hình không biết dối trá. Chưa từng có một ai dám tự nhận bóng chạm chân mình cuối cùng. Lòng trung thực giả sử có được ở cầu thủ sẽ đem đến cho anh ta sự phẫn nộ của cổ động viên và đồng đội. Tinh thần thể thao chân chính và danh dự được đánh đổi lấy chiến thắng.

Trái khoáy trong lề thói của xã hội đôi khi nằm ngay trước mắt mỗi người. Một sự thật đáng hổ thẹn nào đó bị phơi bày được định nghĩa là vết nhơ. Vậy vết nhơ chỉ là vết nhơ khi nhiều người đã biết, và ngược lại điều tốt đẹp sẽ vĩnh viễn song hành cùng bóng tối nếu không được đánh bóng. Hóa ra người ta vẫn vui sống cùng giả trá.

Mâu thuẫn trong cách đánh giá nhận xét một vấn đề cũng lộ rõ. Tuy nhiên đây lại là cái được mặc dù thông tin luôn mang tính chủ quan của người đưa tin. So sánh các bản tin của nhiều hãng, nhiều nước khác nhau sẽ lọc được cơ sở gốc ban đầu. Hàng rào ngăn sông cấm chợ cũ thành ra lỗi thời. Mỗi con người chỉ còn phải đối mặt với chính kiến của mình. Trước sự nhiễu loạn, xuất hiện một chút do dự, dao động là sẽ bị cuốn ngay vào những định hướng của kẻ to mồm.

Nghe bảo phóng viên loại báo nghe và nhìn này phần lớn có học vấn cao, dân Âu du nhiều nhưng tiếc cái là kiến thức chuyên môn của họ cóp nhặt thấy rõ. Đôi lúc chỉ có một cái tên riêng nước ngoài, bốn phóng viên thì có năm bảy cách phát âm, gốc tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Nhật choảng nhau nảy lửa, thật khó cho người theo dõi. Chẳng hạn từ Dunhill được diễn nôm thành: Đân hiu, Đun hin, Đân hin… Thỉnh thoảng các người đẹp của hằng hà sa số cuộc thi tuyển chọn được ưu ái lăng xê dẫn chương trình này nọ. Vô duyên và sống sượng phát hãi.

Thể thao là chuyên mục khách quan nhất nhưng luôn luôn có nhiều lời bình thiên vị. Lắm vị hào hứng quá ra rả phê phán vận động viên và tiện thể thuyết giáo họ phải thế này, phải thế kia. Điếc tai khán giả. Chắc mẳm không ít người phải tắt tiếng để theo dõi hình câm.

Các chương trình nhận định thực trạng gai góc, trái tai gai mắt ngoài xã hội thì phóng viên thoải mái khoanh tay, cao giọng dạy đời. Ai cũng oang oang nả liên thanh vào tai người nghe. Rất hiếm cái nhìn tế nhị, nhẹ nhàng nhưng chứa đựng sự đồng cảm, tương giao và lối cảnh tỉnh có cả tâm và trí song toàn bổ khuyết. Gây xúc động nhất có lẽ là các bản tin thiên tai. Cũng có nhà đài vẫn không tránh khỏi ấp a ấp úng, đọc con số người chết và nhà cửa bị hư hại như báo cáo thành tích!

Phần giải trí không thể thiếu bảng hiệu nhà tài trợ "Cả vú lấp miệng em". Đau lòng cho nhiều chương trình ngợi ca truyền thống phải đội trên đầu mình những thương hiệu ngoại bang, nhằm gợi cho khán giả nhớ đến từng cây kim, sợi chỉ đến miếng tã lót tiện dụng cho trẻ sơ sinh hoặc người già đã lú lẫn. Nhộn nhất là lần người ta nâng một phóng viên dẫn chương trình lên thành "Nhân vật tiêu biểu" trong năm. Bàn dân tìm mãi không hiểu anh này tiêu biểu ở điểm nào. Mấy vị thích chọc gậy bánh xe gật gù phán "Đây là kẻ đọc các con số nhỏ hơn hoặc bằng 10 rõ ràng, mạch lạc hiếm có từ trước đến nay"!

Phim nước ngoài rỗng tuếch, thừa áo quần thời thượng, thừa thoại từ hoa mỹ nhưng thiếu tính chân thực và vẻ dung dị thuần chất của nghệ thuật. Dạo màn ảnh tràn ngập diễn viên Hàn Quốc, Phương gắng xem thử. Người tuy đẹp nhưng toàn nhăn mày nhíu mi tả tình. Nhà lầu xe hơi loang loáng. Tất cả nhân vật chính có cái huôn rất kỳ khôi, nếu không bị tai nạn giao thông thì cũng ung thư. Tập này đến tập kia lê la khắp miệng bà bán rau qua bà bán cá. Đến khi anh chàng Jang - Giun Dế gì đó qua giao lưu, hát tình ca thua cả gã lái đò, bập bẹ "Cam on… Cam on… Toi thich nhat trai Vu Sua nhiet doi" thì chính một tiến sĩ văn hoá từ Seoul sang thăm Sài Gòn phải cảnh tỉnh: "Tôi thật sự ngạc nhiên vì Jang vốn chỉ là người mẫu thường thường bậc trung, diễn viên ba xu, kiêm ca sĩ chưa xếp hạng !".

Mẻ lừa của ông chủ hãng kem đánh răng khiến bà con ta cay lắm. Thanh nữ, thiếu niên ùn ùn xếp hàng mua sản phẩm "Hàng Liên Doanh chất lượng cao" để xé vỏ hộp đi đổi vé xem biểu diễn văn nghệ và gặp gỡ diễn viên. Có ba loại con rối trong màn bi hài kịch này. Kẻ mất tiền, mất thời gian không biết dùng kem đánh răng đến đời cháu chắt được không nên ngẩn ngẩn ngơ ngơ ngày nào cũng xem hạn sử dụng ghi dưới đáy tuýp. Người bị khai thác như vai hề rẻ tiền xấu hổ hết chỗ nói. Loại cuối cùng ít ý thức hơn và mặc kệ thiên hạ xỉa xói. Làm rối cũng được miễn sao tiền của tư bản chui vào túi riêng là mừng hú rồi.

Phim Việt Nam là những bài tập sơ đẳng của các học trò tiểu học trong bộ môn nghệ thuật thứ bảy. Mỗi phim ra đời đều phải vận động toàn bộ kỹ nghệ tự quảng cáo miễn phí nhằm thu hút người xem. Buổi chiếu ra mắt nào cũng qui tụ đầy đủ từ nhà viết kịch bản, đạo diễn đến các siêu người mẫu. Mèo khen mèo dài râu lố lăng đến phát nản. Phim "Giao Thoa" chẳng hạn, nội dung khai thác kém cỏi. Diễn viên sắc lấn tài dù được nghệ sĩ nhân dân chỉ đạo nghệ thuật hẳn hoi! Cái xấu trâng tráo phơi bày và được cổ vũ công khai từ tập đầu đến tập cuối. Nhân viên công ty Phương ai cũng chê dở. Vừa xem vừa bực nên cố xem hết mà chửi cho có tiền có hậu. Có người phán: “ Phim Việt Nam dở thì có gì mà lạ. Hay mới đáng nói, đáng bình luận chứ. Các người tự xem lại mình đi. Sự chê bai của các người có hai mặt. Một là vẫn biết dị ứng trước thói đời bạc bẽo. Hai là hùa nhau thị phi vì nó đâm trúng tim đen, nhức không chịu nổi”.

***

Cuối năm Trọng, Hà và Phương tái mặt đọc bản báo cáo tài chính. Công ty của họ còn mỗi cái xác. Quỹ tiền mặt chỉ hơn chục triệu. Tài sản cố định toàn dụng cụ văn phòng đã khấu hao gần kiệt. Vốn nằm hết trong nợ khó đòi và không thể đòi. Chưa hết, tin cục thuế xuống kiểm tra, tất toán bùng phát như tiếng sét giữa trưa nắng chang chang. Sổ sách bị truy xét, xăm soi từng con số. Ba cán bộ nghiêm trang và cần mẫn đến ngạc nhiên, từng ngóc ngách bị hoạnh họe đủ đường. Họ thẳng thừng gạt hết những hóa đơn đầu vào “có vấn đề” do nhiều người bán hàng cung cấp, và các chi phí có thực nhưng thiếu sót không đáng kể về mặt chứng từ. Họ giải thích trơn tru rằng các hóa đơn “có vấn đề” phần nhiều do bọn buôn bán hóa đơn tung ra thị trường. Mặc tình hóa đơn này do chính cục thuế phát ra, có đóng dấu đàng hoàng bởi các công ty “ma”. Cục thuế bị lừa, các công ty cũng bị lừa. Cuối cùng một trong hai kẻ bị lừa biến thành người phán xét. Mọi lỗ lã bỗng nhiên bị san bằng. Lợi nhuận vút lên… Công thức thuế lợi tức là 32% lợi nhuận, chi phí “có vấn đề” còn bị phạt 100%, phạt hành chính. Sau rốt lợi nhuận ảo còn lại vẫn kha khá so với tổng vốn đầu tư, sắc thuế lợi tức bổ xung “đập” thêm không thương xót. Biên bản tính thuế mới làm ngã ngửa cả công ty: tổng số thuế nhà nước sẽ truy thu là 1 tỉ đồng.

Hà ngây thơ hỏi cán bộ:

- Chúng tôi lấy tiền đâu ra đóng thuế?
- Công ty anh nhằm nhò gì. 1 tỉ chia cho ba người sáng lập chưa ra con số 500 triệu để kết án tử hình! Nhiều ông trách nhiệm hết hạn nợ đến hàng chục tỉ vẫn còn hoạt động kìa.
- Vậy các anh tính thuế để làm gì?
- Đó là công việc bắt buộc của chúng tôi. Các con số ấy có người khác xử lý.
- Công ty tôi quá nhỏ, sổ sách cũng đã rất nhiều. Với những công ty nhà nước các anh sao kiểm tra thấu?
- Nhà nước kiểm tra nhà nước kiểu khác, chỉ xoáy vào một hai vị trí, thời gian đâu lục hết được.
- Chắc chúng tôi sẽ đóng cửa, tuyên bố phá sản…

Trọng không thích dây dưa, nhiều lời vô nghĩa. Hắn chạy ngược chạy xuôi “binh biến” tìm cách gỡ nhưng cuối cùng tiu nghỉu: “Thà chẳng chạy còn hơn. Giá phổ biến là một phần ba… Thôi chúng mình chuẩn bị tinh thần đi nghỉ nóng ở nhà đá đi”.

Năm mới dương lịch về. Sau buổi họp toàn thể nhân viên với các định hướng ít nhiều chắp nhặt và hết sức mù mờ, giọng nói Phương chùng hẳn xuống:

- Khủng hoảng kinh tế Đông Nam Á và hai năm trì trệ vừa qua cùng sự kiện thuế má sắp khai tử công ty này. Thưa các anh chị nhân viên, chúng tôi có lỗi với anh chị. Mong mọi người hiểu cho quyết định cuối cùng của ban quản trị đã dự trù: Chỉ giữ lại một thư ký văn phòng và tổ trưởng kế toán. Từ ngày mai chúng tôi, những người sáng lập công ty sẽ tự mình làm hết những công việc mà hôm qua anh chị đã làm. Chúng tôi xin khất các anh chị số tiền trợ cấp thôi việc. Chúng tôi cố gắng thu hồi các khoản nợ của khách hàng, được đồng nào sẽ nhắn các anh chị đến nhận ngay đồng đấy. Chúng ta đã bên nhau chia ngọt sẻ bùi bốn năm. Vì khả năng hạn chế so với ước vọng nên chúng tôi đã không giữ được công ăn việc làm cho quí vị. Thật đáng trách!

Mười mấy con người im lặng. Tiếng lạo xạo của ổ cứng máy vi tính không thể lẫn với tiếng quạt thông hơi rì rì êm tai.

- Phương à, lãng mạn quá - Trọng lắc đầu và cười buồn - Ngày mốt chủ nhật năm giờ chiều, xin mời tất cả ra Thi Sách nâng ly với nhau bữa tất niên chia tay. Sông có khúc người có lúc. Thế kỷ sau, khi nào công ty đã thay da đổi máu, cánh cửa này sẽ luôn rộng mở chào đón các vị trở lại.

Khi nào là khi nào, Phương ái ngại quá. Thế kỷ sau rất gần mà cũng rất xa. Bốn năm làm ông chủ nhỏ, bốn năm lo toan xốc vác với sức trẻ và lòng nhiệt thành để đổi lấy một cái nhìn u ám trước tương lai.

Phương cố nhủ lòng ngày mai bao giờ cũng đẹp. Cùng lắm thì lại làm hồ sơ xin việc, đi phỏng vấn. Chỉ mong những thăng trầm vốn có của đời sống đừng tàn nhẫn ép uổng con người ta phải cảm nhận thời gian như một sự thừa thãi, vô vị.

Hình như giấc mộng khai thương của thế hệ Phương đã đi đứt. Hồ Gươm từng chứng kiến giây phút Phương lưỡng lự giữa hai con đường trí sĩ và thương gia. Hơn ba mươi tuổi, cái tuổi biết mình sẽ làm được những gì đã tới mà Phương vẫn quẩn quanh bên những lo toan nhỏ mọn.

Sự đèn nén của mâu thuẫn khách quan quá mạnh mẽ. Dưới vẻ bề ngoài khấp khởi, con tàu buôn mục ruỗng sẽ kịp ghé bờ hay lại chìm nghỉm. Tìm ổn định tuyệt đối dưới đáy sâu rong rêu người ta chấp nhận cái vỏ ốc vay mượn để chui vào và lần bò kiếm thức ăn độ nhật. Thử hỏi mấy ai cố một lần can đảm trồi lên mặt nước để áp lực của chính bản thân, trong dòng máu yếm khí chưa vội bị nhuộm đen nổ tung, phanh thây. Chuyến đi can đảm bao giờ cũng vắng khách bởi nhân gian chuộng một hạnh phúc đớn hèn hơn sự dũng cảm mông muội đầy bất trắc.