Chương 9

Cuối cùng, mãi vẫn không gọi được điện thoại cho Novosibir, Policrat Matveievich bước ra khỏi văn phòng Huyện ủy. Ông già coi ngựa Evsei Galansin đang dùng chổi thu những tàn thuốc, những chiếc lá bị giông làm rụng thành một đống trước thềm..
- Trận mưa hay lắm,- Grugilin nói,- lúa mì tha hồ tốt .
- Mưa một hạt , cơm một bát, đúng là như vậy,- ông già đồng tình.-Nhưng gã Emelia vụng về đến ăn cũng không biết. Người ta đưa cháo đến tận miệng , mà vẫn còn làm đổ ra ngoài.
- Tại sao thế ?
- Tại vì rằng người thì vụng, miệng thì thủng- Ông già trả lời và ngồi xuống bục thềm và thò tay vào túi tìm thuốc. - Ở huyện người ta mỗi mùa có đến gần nửa số lúa mì gặt về bị mục ở sân đập, bị vó ngựa giẫm nát trong bùn đất. Mọi người è cổ ra làm để rồi chỉ ăn một nửa.- Ông bỗng đột ngột thay đổi câu chuyện.- Và anh cũng vậy, tôi thấy ngày nào cũng bận bịu với giấy tờ . Vera thì gõ lọc cọc trên máy, còn anh cứ chúi mũi vào những tờ giấy của con bé. Tôi thấy hết. Tôi đi quanh khu nhà , nhìn vào các cửa sổ và tôi biết ai đang làm gì…
Grugilin mỉm cười:
- Nhưng giữa sự lãng phí khi thu hoạch và những giấy tờ của tôi thì có liên quan gì với nhau?
- Có liên quan lắm chứ…Trước khi anh về, Polipov ở đây cũng thảo ra đủ thứ giấy tờ quan trọng : Phải gieo khẩn trương, phải gặt khẩn trương! Tôi chở các loại giấy tờ ấy về các nông trang phải đến không biết bao nhiêu pút! Thế là mọi người cuống lên, chạy tứ tung để gặt cho đúng hạn . Mà khi xách một thùng nước đầy chạy thì không muốn cũng sánh trào đến nửa thùng. Hình như anh cũng định chuẩn bị gặt mùa bằng cung cách này phải không ? Để hoàn thành sớm nhất tỉnh à? Polipov trước đây bao giờ cũng xong trước nhất đấy.
- Không đâu, bố già Evsei Phomich ạ, tôi không viết những giấy tờ như vậy đâu …Chúng ta sẽ thu họach theo kiểu của nông dân, không có mất hạt nào.
- Thôi được. Việc này còn để đợi xem,- Ông già cười nhạt.
Trên đường đi về nhà, Grugilin mải suy nghĩ về Polipov. Quả là dưới thời Polipov, huyện trở thành đơn vị tiên tiến số một của tỉnh. Khi đồng ý trở lại nhận công tác cũ, Policrat Matveievich nghĩ rằng Polipov sẽ được thăng chức. Và điều này, Grugilin nghĩ cũng công bằng và tất nhiên thôi, vì Polipov theo như trong lý lịch là một đảng viên từ trước cách mạng, đã nhiều lần bị bắt, bị giam trong các nhà tù Nga Hoàng, đã cùng với Subutin, nay là Bí thư Tỉnh ủy – thành lập chính quyền Xô Viết ở Novonicolaevsk . Trong thời gian bọn Bạch vệ Tiệp Khắc nổi loạn, ông lại rơi vào tay hiến binh Trắng, nhưng vượt ngục thoát, sau làm chính ủy trong một đơn vị Hồng Quân. Từ sau nội chiến, ông đã công tác ở các cơ quan đảng ở Novosibirsk cho tới khi được bầu làm Bí thư thứ nhất Huyện ủy Santara. Và Santara[sm=33.gif] rất ngạc nhiên khi trên vẫn để Polipov ở lại Santara với chức Chủ tịch Ủy ban huyện.. Và hình như Polipov cũng hơi tự ái, bất mãn. Grugilin, nếu không gọi là thông cảm với Polipov thì ít ra cũng hiểu được tâm trạng, hoàn cảnh của ông ta. Và ông cảm thấy như khó xử như có lỗi với Polipov, dường như theo ý thích cá nhân mà chính ông đẩy Polipov khỏi chức Bí thư Huyện ủy, giành cái ghế đó cho mình. Đã có lần Grugilin định nói thẳng với Polipov về chuyện này, nhưng ông ta cắt ngang một cách gay gắt.
- Không cần đâu! Tôi hiểu rằng anh chẳng có liên quan gì đến chuyện này cả. Tôi đâu có phải là trẻ con!
Lần thứ hai Grugilin lại ngạc nhiên là khi bắt đầu tìm hiểu đến tình hình kinh tế của huyện: Các nông trang hóa ra đều bị phá sản, xơ xác. Các quỹ không chia ra được bổ sung[sm=33.gif], các trại chăn nuôi bò, ngựa, gà…khắp nơi đổ nát, ngày công được trả rất thấp…
Trong hai ba năm gần đây nền nông nghiệp cả nước có rất nhiều tiến bộ, ngày công được nâng cao. Mọi người trở nên cởi mở, sảng khoái hơn. Trong các làng thôn tiếng cười vang lên to hơn, các buổi vui nhiều hơn, nhộn hơn . Trong các cửa hàng bắt đầu thiếu vải, thiếu xe đạp, và cái chính là thiếu máy hát . Nhưng ở Santara thì ngược lại. Các nông trang viên gặp ông, không với vẻ cau có thì cũng im lặng giữ thế, hầu như không chịu bắt chuyện. Cửa hàng đầy xe đạp, máy hát thì không ai mua.
“ Đấy, huyện tiên tiến đấy” , - Mặt Grugilin mỗi lúc một sa sầm lại.
Một lần, ông ngủ lại ở Mikhailovka, đem những suy nghĩ của ông trao đổi với Nazarov. Chủ tịch nông trang ngồi nghe , ậm ừ trong cổ : và Grugilin không biết ông đồng tình hay phản đối .
- Pancrat, gì mà anh ậm ừ như bò đực vậy ?- Grugilin hỏi gay gắt,- Có thể tôi có điều gì chưa hiểu hoặc không đúng, anh cứ nói thẳng ra.
- Cái anh này, thẳng với chả không thẳng…Chỉ có vịt trời là bay thẳng . Vì đấy là loại chim ngu ngốc.
- Khoan đã , Pancrat…Anh đã học được cách…mánh khóe rồi à?
Nazarov vụng về rời bàn đứng dậy, suýt đánh rơi chén chè đang uống dở. Vung vẩy đôi tay dài, ông đi qua suốt phòng đến lấy chiếc áo khoác ngắn treo trên tường xuống và bắt đầu mặc vào.
-Cả con thỏ, có thể, cũng ngu ngốc,- ông nói tiếp, đưa mắt tìm mũ- Nhưng nó còn biết ngoằn ngoèo để xóa dấu vết…Chính cuộc sống đã dạy cho nó thế. Bởi vì, nó sống trên mặt đất, chứ không phải bay trên bầu trời trống trải …
Grugilin ngồi nhìn theo ông già, nheo đôi mắt lại vì ngạc nhiên.
- Anh đã thay đổi nhiều, Pancrat ạ, trong thời gian qua…
- Chính quyền Xô Viết cũng đã hăm bốn năm rồi. Cũng đã đến lúc thay đổi.
Trong giọng nói trầm và buồn buồn của người chủ tịch nông trang già có cái gì đó cay đắng thật sự.
- Thế…-Grugilin cũng rời bàn đứng dậy hỏi. – Có phải nông trang của anh khá hơn các nơi khác vì anh đã học thuộc được các mánh khóe này không?
- Không, nông trang của tôi cũng chẳng ra gì đâu ….Có thể , mọi người sống khá hơn một chút ít…Nếu như theo cách đánh giá của anh, theo số máy hát thì…ở đây người ta mua khá nhiều đấy.
Những lời cuối cùng ông nói với một vẻ giễu cợt rõ rệt, rồi quay lại phía Grugilin. Họ đứng ngực đối ngực, nhìn thẳng vào mắt nhau.
- Sao anh lại như thế với tôi., Pancrat?
- Còn tôi thì làm sao mà biết được là anh có còn như trước nữa không? Biết đâu, cuộc đời đã bẻ gục anh và anh trở nên giống như Polipov.
Trong mắt Nazarov có một cái gì đó vừa lóe lên , ông thả mình ngồi xuống bực cửa và nhìn vào một nơi nào đó góc nhà.
- Con chim phải đạn sợ cành cây cong, anh biết đấy. Anh bỏ quá cho tôi, Policarp Matveievich ạ.
- Tôi phải làm việc với Polipov. Con người này ra sao?- Grugilin hỏi thẳng.
Nazarov im lặng một lúc thở dài .
- Có quỷ mới biết được hắn ta . Nhưng theo tôi nghĩ hắn là một người có hại cho đời.
- Tại sao?
- Tại sao? Tại sao? Làm sao mà tôi biết được tại sao? – Nazarov đã bắt đầu nổi nóng, nhưng liền đó, dường như xấu hổ về sự nóng nảy của mình. Ông nói tiếp, khẽ hơn. – Đấy, anh thử nhìn xem : Các nông trang trong tỉnh dân sống không đến nỗi nào, còn ở huyện mình thì như vừa qua một trận dịch khủng khiếp. Polipov bắt đầu làm Huyện ủy thì trận dịch bắt đầu.
- Thế nghĩa là anh đổ tất cả cho Polipov ?
- Cây héo từ ngọn héo xuống…
- Nhưng dù sao thì, các anh ở đây làm gì? Anh và những chủ tịch nông trang khác?
- Chúng tôi thì làm được gì? Người ta dạy chúng tôi phải biết tuân lệnh như những người lính. Ngày hôm nay : Gieo ngô, Ngày mai: lúa mạch. Có khi người đánh xe của Huyện ủy , ông già Evsei, mang công văn đến - Phải bắt đầu gieo ngay lập tức, mà ngoài trời thì đang mưa tuyết, thậm chí cả bão nữa…
- Thế các anh làm sao?
Nazarov nhún vai.
-Cũng có lúc phải gieo, vùi hạt giống vào đất lạnh giá. Nhưng huyện lại luôn luôn hoàn thành kế hoạch gieo trước nhất tỉnh. Còn thu mua lương thực? Hoàn thành kế hoạch, Polipov lại còn yêu cầu thêm ngoài định mức. Các anh còn thừa? –Hắn nói, - Hãy nộp số thừa cho Nhà nước! Thế là về khoản lương thực cũng luôn luôn đứng nhất huyện. Huyện tiên tiến mà lại! Còn kinh tế thì sao? Còi cọc, lụn bại. Ngày công chỉ còn lại mấy hạt thóc. Chịu đựng mãi, chịu mãi rồi cũng có lúc…giấu một vài trăm pút lúa, không khai. Trong lòng nghe nặng nề, day dứt, như thể mình đi ăn cắp lúa…Hoặc có khi nổi cáu, viết cho hắn một mẩu giấy, báo cáo: chúng tôi đã gieo xong kế hoạch. Nhưng thực ra xong thế quái nào được, khi đất cày còn nhão như cháo, lún đến tận đầu gối. Rồi …đêm nằm tim cứ thót lại, trăn trở. Cứ lắng nghe xem có tiếng xe của Iacov Aleivnicov không?
- Thế đấy !
- Còn theo anh thì thế nào nữa?
“ Lại Polipov, Polipov…” Trong nửa năm qua, Grugilin chú ý quan sát ông ta. Bề ngoài thì có vẻ cũng như người khác. Tuy sống, quả thật , hơi cô độc, không cởi mở, nhưng nhiệm vụ mới hoàn thành nếu không nói là tốt thì cũng tận tâm.
Grugilin giờ vẫn sống trong ngôi nhà gỗ một tầng mà ông đã ở trước khi đến Oirochia. Chỉ có khác là giờ được bao quanh bằng một hàng rào cao sơn xanh.
- Anh ngăn rào như thế này để làm gì ?- Grugilin hỏi Polipov lúc đó đang ở ngôi nhà này trong ngày đầu tiên ông về huyện. Một chiếc xe tải đứng sát thềm nhà, ông già Evsei, bà gác cổng cơ quan Huyện ủy và cả Polipov chạy lên chạy xuống trên các bục thềm đóng băng, mang từ trong nhà ra là ném vào thùng xe nào đệm, nào bàn ghế và những gói sách vở giấy tờ.
- Đấy không phải tôi. Đấy là là Aleinicov ra lệnh rào lại,- Polipov vừa ném những chiếc đệm đi -văng lên xe vừa nói,- Còn để làm gì là việc của anh ta. Anh ta biết rõ hơn.
Ngày hôm ấy trời rất lạnh, ở những chỗ chưa bị chân người giẫm lên, tuyết trắng tinh, chói đến nhức mắt. Polipov chỉ mặc một chiếc áo len, đội mũ lông , từ người ông ta hơi nước bốc lên như khói thuốc.
Ông ta bốc xếp một cách vội vã, như cố tình tỏ ra cho mọi người thấy.
- Làm gì phải mất công thế này, Piot’r Pet’rovich?- Grugilin nói.
- Mất công gì?
- Bày ra chuyện chuyển nhà. Tôi và vợ sẽ chuyển đến nhà ông Chủ tịch Ủy ban cũ. Hoặc là một nơi nào khác cũng được . Thằng con tôi đang ở bộ đội, hai vợ chồng thì cần nhiều nhặn gì cho cam?
Polipov lấy lòng bàn tay lau trán đẫm mồ hôi, cố mỉm cười:
- Không thể thế được…Phải có nguyên tắc nề nếp chứ . Trong vấn đề này là tôi là một người cố chấp, mặc dù có thể hơi buồn cười…
Ô tô đi khỏi , ngôi nhà đứng trống rỗng , vắng vẻ, như vừa bị cướp. Grugilin khép cổng, vào nhà, đi qua một lượt các căn phòng trống. Những mảnh giấy vụn , tàn thuốc vương vãi trên sàn nhà đầy bụi…” Cần phải phá bỏ hàng rào quanh nhà đi”,- ông nghĩ thầm.
- Ổn cả chứ?- Ông nghe tiếng Aleinicov.
Iacov Alienicov mặc chiếc áo bành tô da còn mới, lót cổ lông, nhưng đi đôi ủng lông chó đã sờn cũ, đứng ở cửa mỉm cười.
- Này, anh cho xây rào để ngăn nhà lại làm gì?- Polipov Matveievich hỏi.
- Tôi ấy à? Đấy là Polipov ra lệnh rào lại. Thôi, thu xếp đi, thu xếp đi , và, không hiểu để làm gì, ông xem xét mấy ổ khóa ở cửa. – Nhưng đầu tiên phải sửa lại đã. Anh hãy chịu khó chờ một ít lâu ở khách sạn,- Alienicov bước đến bên điện thoại, quay hai vòng - Cachia , cho tôi [sm=33.gif] Trưởng phòng Quản trị …Vâng, Malugin . Alô! Malugin đấy à? Vâng, tôi đây…Này, cần phải sửa chữa gấp nhà cửa của Bí thư Huyện ủy. Hạn hai ngày!
Người mà Alienicov gọi là Malugin hình như nói gì trong máy.
Alienicov nghe, cắn môi dưới lại.
- Anh đừng có dài dòng . Tôi bảo- hai ngày , và chấm hết ! Thôi- Aleinicov bỏ ống nghe xuống. –Đồ quỷ, bao giờ họ cũng có đủ chuyện, đủ cớ. Xin lỗi anh, vì tôi có thể nói là đã can thiệp vào. Nếu không thì đến hai tuần họ cũng chẳng sửa chữa xong cho anh đâu.
- Bảo họ dỡ luôn cái hàng rào quái quỷ này đi.
- Hàng rào à? Dỡ vào mùa đông ?! –Aleinicov lại mỉm cười.
- Vì sao anh…Hàng rào đã dựng rồi thì cứ mặc nó đứng đấy. Người ta dựng nó lên hẳn không phải vì ý thích riêng. Anh không hiểu hay sao?
“ Ôi, Iacov, Iacov! – Grugiin thở dài khi Alienicov đi khỏi. –Sợ rằng ta không làm việc được với nhau đâu”.Polipov thở dài khi Aleinicov đi khỏi.- Sợ rằng ta không làm việc được với nhau đâu”.
Policrat Matveievich còn phải đến nửa giờ nữa đi loanh quanh khắp ngôi nhà trống, dừng lại rất lâu trong căn phòng nhỏ, nơi trước đây Vasili , con trai của ông sống. Chỗ này, gần bức tường, là nơi đặt giường của nó, còn đây là bàn học. Kia là giá gỗ với chiếc xe tăng giả. Cậu bé Vasili ngay từ lớp một đã mê xe tăng, thường cậu nặn chúng bằng ruột bánh mì, cắt bằng bìa cát tông, đóng bằng gỗ. Sau đó cậu vứt hết xe tăng chuyển sang hàng không, ngày đêm bào những tấm ván nhỏ làm cánh, làm thân máy bay, tàu liệng, lấy giấy cuốn thuốc lá đem dán lại. Đó là thời gian hai cha con sống ở Oirochia ..Nhưng đến lớp mười thì cậu lại chán cả máy bay. Chính cậu cũng không biết là mình muốn gì. Cậu nói với cha:
- Cha ạ, con không biết nên dùng cuộc đời mình để làm gì cả. Muốn làm cái gì đó thật khác thường. Nhưng giờ con chưa biết là cái gì, trong đầu như một đám sương mù màu hồng cứ lung linh. Cha biết không, sắp tới con sẽ đi nghĩa vụ quân sự . Thôi, để hết hạn, về rồi sẽ liệu. Có thể trong thời gian ở bộ đội, đầu óc con sẽ mở mang được ít nhiều.
Và cậu nhập ngũ.
Còn đây là phòng làm việc. Policrat Mateievich nhớ lại là mình rất thích làm việc tại đây vào buổi sáng. Cửa sổ phòng nhìn ra một sân rộng, giữa sân có một đài tưởng niệm những liệt sĩ đã hy sinh vì chính quyền Xô Viết, dựng bằng gỗ sơn màu đỏ thẫm như máu đóng khô lại. Chính nơi này, tại ngôi mộ chung này, đã yên nghỉ rất nhiều chiến sĩ trong đội du kích của ông. Mùa đông ,mỗi buổi sáng khi mặt trời mọc, nếu như cửa sổ không bị hơi nước đóng băng che kín, bóng của ngôi sao năm cánh trên đỉnh đài tưởng niệm rơi thẳng lên đài tưởng niệm [sm=33.gif]là một công viên nhỏ, mùa hè, từ sáng đến tối, tiếng chim ríu rít, líu lo suốt ngày.
Mùa hè, mặt trời mọc hơi chếch sang phía đông nên bóng tối của ngôi sao không rơi đúng lên bàn. Nhưng thay vào đó, chỉ cần mở tung cánh cửa nhỏ , tiếng chim lảnh lót đủ giọng ngay lập tức ùa vào phòng cùng với làn gió tươi mát, tràn trề. Bầy chim ca hát, chuyền cành, những ngọn cây dương, cây phong khẽ xao động trong làn gió sớm, từng mặt lá hất chiếu ánh mặt trời rực rỡ. Ngang trời, phía trên đài kỷ niệm, những đám mây sớm tươi mát nhẹ nhàng trôi và có cảm giác như không phải là mây trôi trên mặt đất, mà chính mặt đất đang lướt nhẹ đến những miền xa chưa hề biết đến, để lại những đám mây lơ lửng đằng sau. Còn bây giờ ngoài cửa sổ là những tấm gỗ hàng rào bị mưa nắng trong suốt mùa hè qua làm cho mốc đen, phía trên các tấm gỗ là những ngọn cây, còn trên ngọn cây, thực ra cũng còn trông rõ ngôi sao làm bằng gỗ của đài tưởng niệm. Ngôi sao đẫm sương lấp lánh, rực cháy dưới ánh mặt trời mùa đông. Còn chính đài kỷ niệm thì bị che khuất sau hàng rào gỗ dày.
“ Không, không thể thế được! – Cảm thấy đau nhói ở trong tim, Grugilin thốt lên,- Sang mùa hè nhất định phải dẹp các hàng rào này đi!” Và ông quay người lại, bước khỏi nhà.
Một chiếc xe ngựa chở mấy thùng vôi và sơn đi vào sân, chừng dăm người mặc áo bông cáu bẩn đi theo sau xe. Dẫn đầu là một gã đàn ông có dáng rất bệ vệ, trạc ba mươi tuổi, mặc dù khoác áo khoác màu vàng. Gã đàn ông chạy đến bên Grugilin, giật mạnh bàn tay ra khỏi găng và chìa nó như một ngọn giáo, cho Policrat Mateievich
- Đồng chí là Grugilin , Bí thư Huyện ủy mới phải không ạ? Xin được phép làm quen. Tôi là Malugin,- Và quay lại về phía mọi người , gã hét:- Khẩn trương, khẩn trương lên, các cậu, thời gian rất gấp, làm sao cho đến ngày kia tất cả phải xong xuôi.- Và quay lại về phía Grugilin:- Đồng chí Policrat Matveievich , xin cứ yên tâm , chúng tôi sẽ làm xong đúng hạn. Quân của tôi bợm lắm.
- “ Bợm” là thế nào? Xỏ lá à?
- Không, có nghĩa là cừ khôi, giỏi việc . Đấy là từ quen dùng của tôi. Dỡ xuống đi. Sáng mai tớ sẽ cho thêm người đến với các cậu, lấy từ tất cả các nơi về.
Malugin chạy lăng xăng quanh xe, hò hét, ra lệnh . Grugilin khó chịu nhìn theo gã, nghĩ: “ Chính cậu mới là tay bợm số một”.
- Tôi trông anh có vẻ là một người thừa hành nghiêm chỉnh đấy, -Grugilin nói lên thành tiếng suy nghĩ của mình.
- Nhất định phải thế chứ sao?!- Trong mắt Malugin lộ một thoáng ngạc nhiên,- Nhiệm vụ [sm=33.gif]mà đồng chí ưng sơn màu gì ạ?
-Không cần phải lấy thêm người ở đâu về nữa cả!
-Vâ-âng ạ…-Malugin lúng túng thốt ra- Chỉ có điểu thời hạn…
-Đến cuối tuần sau sửa chữa xong xuôi là tốt rồi. Còn sàn và tường nhà đối với tôi không quan trọng lắm.-Và ông đi ra khỏi sân.
-Vâ-âng ạ…Grugilin cảm thấy Malugin đang ngơ ngác nhìn theo sau lưng ông, không biết nên phục tùng ai- ông hay Aleinicov.
…Policart Mateievich nhớ lại những điều này khi đi theo con đường nhỏ mọc đầy cây cỏ từ cổng hàng rào đến thềm nhà,. Tất cả thoáng nhanh qua trong đầu, chỉ có ý nghĩ duy nhất đọng lại, nhưng cũng cần phải dỡ cái hàng rào quỷ quái này đi ! Mình sẽ gọi điện ngay cho Malugin, bắt đầu phá từ ngày mai…”
- Nhanh lên. Nhanh lên…-Vợ ông chạy bổ ra thềm gọi.
- Gì thế, Anastasia?
- Điện từ Tỉnh ủy gọi về. Ivan Mikhailovich…
Grugilin chạy vào phòng, đi đến bên máy điện thoại.
- Anh Ivan Mikhailovich đấy à? Chào anh. Cuối cùng rồi cũng…Tôi suốt ngày hôm nay cứ gọi điện cho anh mãi. Anh sẽ về dự hội nghị của chúng tôi đấy chứ ?
- Sợ rằng không có ai…-Giọng của Ivan Mikhailovich nghe rất trầm và xa lạ.
- Sao thế? Có chuyện gì vậy ? Ivan Mikhailovich, anh có nghe không đấy?
- Tôi nghe đây, không cần kêu lên như thế . Các ủy viên thường vụ của anh có mặt ở đấy không?
- Hôm nay mọi người nghỉ…Ngày mai từ sớm chúng tôi sẽ đi xuống các nông trang. Một vài nơi ở chỗ chúng tôi việc cắt cỏ hơi bị chậm trễ…Nhưng có chuyện gì thế?
-Vào bốn giờ chiều nay có một thông báo quan trọng của Chính phủ . Chú ý đón nghe.
-Cái gì? Ai mất à? Hay là…hay là…- Và Grugilin cảm thấy ống nghe trong tay trở nên nặng trịch, tuột khỏi lòng bàn tay đẫm mồ hôi. Để khỏi đánh rơi nó xuống đất, ông siết chặt nắm tay lại đến nỗi các đốt ngón tay trắng nhợt ra. Tiếng ông trở nên khàn đặc:- Ivan Mikhailovich, chẳng lẽ..
- Hiện nay tôi không thể nói gì được. Hãy chú ý nghe đài . Nếu cần anh gọi điện cho tôi . Toàn bộ Tỉnh ủy đã tập trung ở đây. Tôi khuyên anh nên triệu tập thường vụ vào lúc bốn giờ. Tất cả cùng nghe . Còn sau đó tùy tình hình…Tạm biệt…
Một tiếng “ Cốc” vang lên trong ống nghe, nhưng Grugilin không bỏ nó xuống, thậm chí không nhấc khỏi tai. Ông vẫn đứng nguyên tại chỗ như hòn đá, mắt nhìn qua cửa sổ lên những ngọn cây phía trên hàng rào, lên ngôi sao của đài tưởng niệm như lung lay trên các ngọn cây. Bỗng trong ống nghe có giọng nói người nào đó nấc lên:
- Bác Policrat Mitveievich…chiến tranh, chiến tranh rồi...
- Cái gì? Sao hả?- Grugilin rùng mình.
- Cháu đây, Cachia đây, tổng đài…
- Làm sao cháu biết?
- Một đứa bạn ..ở tổng đài Moskva gọi điện cho cháu. Bọn nó ở đấy, ở trung tâm tổng đài, đã biết từ sáng. Chiến tranh rồi…bác ơi, tại sao lại thế?- Và trong ống nghe lại vang nên tiếng nấc.
- Thôi, bình tĩnh lại. Cháu nghe không, bác bảo bình tĩnh lại , và gọi điện cho tất cả các ủy viên thường vụ Huyện ủy. Cháu hãy tìm cho được tất cả và báo rằng bác mời họ bốn giờ về họp khẩn cấp ở văn phòng Huyện ủy.
- Vâng ạ, -cô điện thoại viên trả lời bằng một giọng gần như trở lại bình thường.
Vợ Grugilin lặng lẽ, chậm chạp bước đến bên cạnh, khuôn mặt đầy đặn bắt đầu sệ ra lộ vẻ lo lắng.
- Gì thế, gì thế anh?- Bà hỏi khẽ.
- Không biết nữa, Anastasia ạ…-Grugilin vẫn nhìn qua qua cửa sổ , nói- Hình như chiến tranh…
Đôi mắt bà Anastasia Loenchievna mở mỗi lúc một to hơn. Bà khẽ kêu lên một tiếng lảo đảo, đưa tay ôm lấy tim, rồi ngã vào ngực chồng.
- Thế còn Vasili? Vasili bây giờ ra sao?
- Bình tĩnh nào, bình tĩnh nào!- Grugilin nói, tay xoa nhẹ lên bờ vai ấm của vợ , cảm thấy một cái gì lạnh buốt nhói trong tim. Nhói một cái và thôi.

Và trái tim ông lại một lần nữa nhói lên như vậy, một tiếng rưỡi đồng hồ sau, khi từ hộp loa tròn màu đen đặt lên chiếc tủ con bên góc phòng làm việc của ông vang lên một giọng nói trầm trầm, hơi đứt quãng của Molotov.
“ Hỡi tất cả các nam nữ công dân của Liên bang Xô Viết! Chính phủ ủy quyền cho tôi thông báo như sau…”
Nhưng chỉ mới nghe Molotov nói được mấy lời, cái cảm giác lạnh buốt trong tim biến mất, người trở nên nhẹ nâng lâng, đầu óc sáng sủa, rõ ràng như khi ban đêm người ta gặp những cơn mơ khủng khiếp, tỉnh dậy chỉ biết rằng đó là chiêm bao mà thôi ..
Trong lúc đó, Molotov vẫn tiếp tục nói:
“ …Hôm nay, vào lúc bốn giờ sáng, không có yêu sách báo trước nào đối với Liên bang Xô Viết, không tuyên chiến, quân đội Đức đã xâm phạm đất nước chúng ta, tấn công biên giới chúng ta tại nhiều nơi và dùng không quân ném bom các thành phố của chúng ta; Gitomia, Kiev, Sevastopol,. Kaunas…”
Policrat Mateievich nghe những lời bình tĩnh, chậm rãi vang lên từ loa phóng thanh, nhìn những người ngồi trong phòng và nghĩ: “ Chiến tranh …Nó sẽ kéo dài bao lâu? Một tuần, một tháng? Hết sức là một tháng. Chúng ta đã trải qua Khasan, Khalkhin-Gol, và chiến tranh Phần Lan đâu phải là vô ích, chúng ta cũng đã học được nhiều điều. Bây giờ thì đã rõ là trước đây chúng thăm dò , thử sức chúng ta . Điều này bây giờ mình mới rõ, nhưng Stalin, Chính phủ thì đã rõ từ lâu. Và tất nhiên, chúng ta không khoanh tay ngồi, chúng ta đã chuẩn bị Hồng Quân, chuẩn bị cả nước…Đúng, hết sức là một tháng”.
Policrat Mateievich nghe hơi choáng váng, ngây ngất. Ông cảm thấy một cơn men hơi hoang dại của tuổi trẻ đang làm ông say sưa, và ông mỉm cười. Công việc sắp tới sẽ còn khó khăn, căng thẳng hơn nhiều so với từ trước đến nay.
Khi Molotov nói xong, từ loa phóng thanh phát ra những bản nhạc hành khúc. Grugilin nhìn quanh một lượt các ủy viên thường vụ. Tất cả đều căng thẳng, cau có, tránh nhìn mặt nhau, dường như mỗi người đều cảm thấy mình đang có lỗi gì với người khác. Polipov nặng nề ngồi trên chiếc ghế mềm cạnh bàn Bí thư , gõ gõ ngón tay lên thành tay tựa bọc da , chốc chốc lại lau mồ hôi liên tục rịn ra trên trán . Ngồi đối diện với Polipov là thiếu tá Grigoriev, Trưởng phòng Quân vụ, một người chừng năm mươi tuổi, tóc bạc trắng từ lâu, đã từng tham gia chiến đấu ở Khasan và ở các đầm lầy Phần Lan. Ông hình như đang nghiến răng đến đau nhức, vì trên gò má cạo nhẵn của ông, hai cục bướu rắn chắc nổi bạnh ra. Ông ngồi, mắt nhìn xuống dưới, giữa đôi bàn chân, những tia nắng mặt trời chiếu qua cửa sổ lấp lánh trên mái đầu bạc trắng, trên đôi cầu vai màu hồng ngọc của ông.
Aleinicov không ở thường vụ. Khi đồng ý trở về Santara, Grugilin đã chính thức đề nghị Tỉnh ủy không đưa Aleinicov vào thường vụ mới của Huyện ủy. Nhưng bây giờ ông cũng có mặt trong phòng- chính Grugilin đã gọi điện mời ông đến. Và giờ đây, cũng như buổi sáng, ông đứng bên cửa sổ và im lặng nhìn ra đường.
Không đứng dậy , Grugilin với tay tắt loa. Im lặng lập tức ùa vào phòng.
- Thế đấy, các đồng chí ạ…- Policrat Mateievich trầm ngâm nói. Và bỗng nhiên ông cười khẩy.- Lúc chiều tôi nói chuyện với ông già đánh xe của chúng ta. Về trận mưa hôm nay, về mùa màng. “ Trận mưa hay lắm . –ông ta nói, - lúa tha hồ tốt. Nhưng gã Emelia vụng về lại không biết ăn”.- “ Tại sao ?” tôi hỏi.- “ Tại vì rằng ,-ông già trả lời , chính gã Emelia này đã vụng, miệng lại thủng, cháo đưa đến tận miệng mà còn đổ ra ngoài hết”.
Polipov ném sang phía Grugilin một cái nhìn nặng nề, khẽ nhún đôi vai rộng.
Những người khác cũng nhìn Bí thư Huyện ủy với một vẻ mặt ngơ ngác.
Grugilin đứng dậy, và không nhận thấy giọng nói của mình hơi có vẻ trịnh trọng , ông nói tiếp:
-Ngày nghỉ của chúng ta hôm nay đành phải chấm dứt tại đây . Bây giờ ta họp thường vụ ….cuộc họp thường vụ đầu tiên của thời chiến. Các đồng chí cũng hiểu rằng từ giờ phút này, những nhiệm vụ, những trách nhiệm mới, cấp thiết, do tình hình mới tạo ra , đang chờ đợi mỗi chúng ta . Và cái nhiệm vụ, cái lo lắng quan trọng nhất của chúng ta hiện nay là thu hoạch vụ mùa. Bây giờ chúng ta sẽ điều chỉnh lại kế hoạch gặt mùa. Chúng ta cần phải tiến hành thời vụ một cách khẩn trương, kịp thời, hợp lý- đó là điều tất nhiên rồi. Cái quan trọng nhất là thu hoạch không để sót một hạt. Việc rơi vãi lúa trong thu họach có lẽ là một vấn đề khá nghiêm trọng trong huyện ta…Các đồng chí ngồi lại gần hơn đi. Và Iacov Aleinicov, mời đồng chí cùng dự…
Grugilin dừng lại . Ông đứng nghe tiếng mọi người kéo ghế , nhìn họ ngồi xuống sau dãy bàn dài. Và trong tiếng ồn ào, tiếng bàn ghế va vào nhau, ông bỗng nghe vang lên một cách rõ ràng , đập mạnh vào tai, tiếng kêu đau đớn, lo lắng của vợ: “ Thế còn Vasili? Vasili bây giờ sẽ ra sao?!”

Hiệu đính lần cuối sau khi có ý kiến của Quý cô nương NTXX[sm=1.gif]:

Chương 9

Cuối cùng, mãi vẫn không gọi được điện thoại cho Novosibir, Policrat Matveievich bước ra khỏi văn phòng Huyện ủy. Ông già coi ngựa Evsei Galansin đang dùng chổi thu những tàn thuốc, những chiếc lá bị giông làm rụng thành một đống trước thềm..
- Trận mưa hay lắm,- Grugilin nói,- lúa mì tha hồ tốt .
- Mưa một hạt , cơm một bát, đúng là như vậy,- ông già đồng tình.-Nhưng gã Emelia vụng về đến ăn cũng không biết. Người ta đưa cháo đến tận miệng , mà vẫn còn làm đổ ra ngoài.
- Tại sao thế ?
- Tại vì rằng người thì vụng, miệng thì thủng- Ông già trả lời và ngồi xuống bục thềm và thò tay vào túi tìm thuốc. - Ở huyện người ta mỗi mùa có đến gần nửa số lúa mì gặt về bị mục ở sân đập, bị vó ngựa giẫm nát trong bùn đất. Mọi người è cổ ra làm để rồi chỉ ăn một nửa.- Ông bỗng đột ngột thay đổi câu chuyện.- Và anh cũng vậy, tôi thấy ngày nào cũng bận bịu với giấy tờ . Vera thì gõ lọc cọc trên máy, còn anh cứ chúi mũi vào những tờ giấy của con bé. Tôi thấy hết. Tôi đi quanh khu nhà , nhìn vào các cửa sổ và tôi biết ai đang làm gì…
Grugilin mỉm cười:
- Nhưng giữa sự lãng phí khi thu hoạch và những giấy tờ của tôi thì có liên quan gì với nhau?
- Có liên quan lắm chứ…Trước khi anh về, Polipov ở đây cũng thảo ra đủ thứ giấy tờ quan trọng : Phải gieo khẩn trương, phải gặt khẩn trương! Tôi chở các loại giấy tờ ấy về các nông trang phải đến không biết bao nhiêu pút! Thế là mọi người cuống lên, chạy tứ tung để gặt cho đúng hạn . Mà khi xách một thùng nước đầy chạy thì không muốn cũng sánh trào đến nửa thùng. Hình như anh cũng định chuẩn bị gặt mùa bằng cung cách này phải không ? Để hoàn thành sớm nhất tỉnh à? Polipov trước đây bao giờ cũng xong trước nhất đấy.
- Không đâu, bố già Evsei Phomich ạ, tôi không viết những giấy tờ như vậy đâu …Chúng ta sẽ thu họach theo kiểu của nông dân, không có mất hạt nào.
- Thôi được. Việc này còn để đợi xem,- Ông già cười nhạt.
Trên đường đi về nhà, Grugilin mải suy nghĩ về Polipov. Quả là dưới thời Polipov, huyện trở thành đơn vị tiên tiến số một của tỉnh. Khi đồng ý trở lại nhận công tác cũ, Policrat Matveievich nghĩ rằng Polipov sẽ được thăng chức. Và điều này, Grugilin nghĩ cũng công bằng và tất nhiên thôi, vì Polipov theo như trong lý lịch là một đảng viên từ trước cách mạng, đã nhiều lần bị bắt, bị giam trong các nhà tù Nga Hoàng, đã cùng với Subutin, nay là Bí thư Tỉnh ủy – thành lập chính quyền Xô Viết ở Novonicolaevsk . Trong thời gian bọn Bạch vệ Tiệp Khắc nổi loạn, ông lại rơi vào tay hiến binh Trắng, nhưng vượt ngục thoát, sau làm chính ủy trong một đơn vị Hồng Quân. Từ sau nội chiến, ông đã công tác ở các cơ quan đảng ở Novosibirsk cho tới khi được bầu làm Bí thư thứ nhất Huyện ủy Santara. Và Grugilin rất ngạc nhiên khi trên vẫn để Polipov ở lại Santara với chức Chủ tịch Ủy ban huyện.. Và hình như Polipov cũng hơi tự ái, bất mãn. Grugilin, nếu không gọi là thông cảm với Polipov thì ít ra cũng hiểu được tâm trạng, hoàn cảnh của ông ta. Và ông cảm thấy như khó xử như có lỗi với Polipov, dường như theo ý thích cá nhân mà chính ông đẩy Polipov khỏi chức Bí thư Huyện ủy, giành cái ghế đó cho mình. Đã có lần Grugilin định nói thẳng với Polipov về chuyện này, nhưng ông ta cắt ngang một cách gay gắt.
- Không cần đâu! Tôi hiểu rằng anh chẳng có liên quan gì đến chuyện này cả. Tôi đâu có phải là trẻ con!
Lần thứ hai Grugilin lại ngạc nhiên là khi bắt đầu tìm hiểu đến tình hình kinh tế của huyện: Các nông trang hóa ra đều bị phá sản, xơ xác. Các quỹ không chia ra được bổ sung , các trại chăn nuôi bò, ngựa, gà…khắp nơi đổ nát, ngày công được trả rất thấp…
Trong hai ba năm gần đây nền nông nghiệp cả nước có rất nhiều tiến bộ, ngày công được nâng cao. Mọi người trở nên cởi mở, sảng khoái hơn. Trong các làng thôn tiếng cười vang lên to hơn, các buổi vui nhiều hơn, nhộn hơn . Trong các cửa hàng bắt đầu thiếu vải, thiếu xe đạp, và cái chính là thiếu máy hát . Nhưng ở Santara thì ngược lại. Các nông trang viên gặp ông, không với vẻ cau có thì cũng im lặng giữ thế, hầu như không chịu bắt chuyện. Cửa hàng đầy xe đạp, máy hát thì không ai mua.
“ Đấy, huyện tiên tiến đấy” , - Mặt Grugilin mỗi lúc một sa sầm lại.
Một lần, ông ngủ lại ở Mikhailovka, đem những suy nghĩ của ông trao đổi với Nazarov. Chủ tịch nông trang ngồi nghe , ậm ừ trong cổ : và Grugilin không biết ông đồng tình hay phản đối .
- Pancrat, gì mà anh ậm ừ như bò đực vậy ?- Grugilin hỏi gay gắt,- Có thể tôi có điều gì chưa hiểu hoặc không đúng, anh cứ nói thẳng ra.
- Cái anh này, thẳng với chả không thẳng…Chỉ có vịt trời là bay thẳng . Vì đấy là loại chim ngu ngốc.
- Khoan đã , Pancrat…Anh đã học được cách…mánh khóe rồi à?
Nazarov vụng về rời bàn đứng dậy, suýt đánh rơi chén chè đang uống dở. Vung vẩy đôi tay dài, ông đi qua suốt phòng đến lấy chiếc áo khoác ngắn treo trên tường xuống và bắt đầu mặc vào.
-Cả con thỏ, có thể, cũng ngu ngốc,- ông nói tiếp, đưa mắt tìm mũ- Nhưng nó còn biết ngoằn ngoèo để xóa dấu vết…Chính cuộc sống đã dạy cho nó thế. Bởi vì, nó sống trên mặt đất, chứ không phải bay trên bầu trời trống trải …
Grugilin ngồi nhìn theo ông già, nheo đôi mắt lại vì ngạc nhiên.
- Anh đã thay đổi nhiều, Pancrat ạ, trong thời gian qua…
- Chính quyền Xô Viết cũng đã hăm bốn năm rồi. Cũng đã đến lúc thay đổi.
Trong giọng nói trầm và buồn buồn của người chủ tịch nông trang già có cái gì đó cay đắng thật sự.
- Thế…-Grugilin cũng rời bàn đứng dậy hỏi. – Có phải nông trang của anh khá hơn các nơi khác vì anh đã học thuộc được các mánh khóe này không?
- Không, nông trang của tôi cũng chẳng ra gì đâu ….Có thể , mọi người sống khá hơn một chút ít…Nếu như theo cách đánh giá của anh, theo số máy hát thì…ở đây người ta mua khá nhiều đấy.
Những lời cuối cùng ông nói với một vẻ giễu cợt rõ rệt, rồi quay lại phía Grugilin. Họ đứng ngực đối ngực, nhìn thẳng vào mắt nhau.
- Sao anh lại như thế với tôi., Pancrat?
- Còn tôi thì làm sao mà biết được là anh có còn như trước nữa không? Biết đâu, cuộc đời đã bẻ gục anh và anh trở nên giống như Polipov.
Trong mắt Nazarov có một cái gì đó vừa lóe lên , ông thả mình ngồi xuống bực cửa và nhìn vào một nơi nào đó góc nhà.
- Con chim phải đạn sợ cành cây cong, anh biết đấy. Anh bỏ quá cho tôi, Policarp Matveievich ạ.
- Tôi phải làm việc với Polipov. Con người này ra sao?- Grugilin hỏi thẳng.
Nazarov im lặng một lúc thở dài .
- Có quỷ mới biết được hắn ta . Nhưng theo tôi nghĩ hắn là một người có hại cho đời.
- Tại sao?
- Tại sao? Tại sao? Làm sao mà tôi biết được tại sao? – Nazarov đã bắt đầu nổi nóng, nhưng liền đó, dường như xấu hổ về sự nóng nảy của mình. Ông nói tiếp, khẽ hơn. – Đấy, anh thử nhìn xem : Các nông trang trong tỉnh dân sống không đến nỗi nào, còn ở huyện mình thì như vừa qua một trận dịch khủng khiếp. Polipov bắt đầu làm Huyện ủy thì trận dịch bắt đầu.
- Thế nghĩa là anh đổ tất cả cho Polipov ?
- Cây héo từ ngọn héo xuống…
- Nhưng dù sao thì, các anh ở đây làm gì? Anh và những chủ tịch nông trang khác?
- Chúng tôi thì làm được gì? Người ta dạy chúng tôi phải biết tuân lệnh như những người lính. Ngày hôm nay : Gieo ngô, Ngày mai: lúa mạch. Có khi người đánh xe của Huyện ủy , ông già Evsei, mang công văn đến - Phải bắt đầu gieo ngay lập tức, mà ngoài trời thì đang mưa tuyết, thậm chí cả bão nữa…
- Thế các anh làm sao?
Nazarov nhún vai.
-Cũng có lúc phải gieo, vùi hạt giống vào đất lạnh giá. Nhưng huyện lại luôn luôn hoàn thành kế hoạch gieo trước nhất tỉnh. Còn thu mua lương thực? Hoàn thành kế hoạch, Polipov lại còn yêu cầu thêm ngoài định mức. Các anh còn thừa? –Hắn nói, - Hãy nộp số thừa cho Nhà nước! Thế là về khoản lương thực cũng luôn luôn đứng nhất huyện. Huyện tiên tiến mà lại! Còn kinh tế thì sao? Còi cọc, lụn bại. Ngày công chỉ còn lại mấy hạt thóc. Chịu đựng mãi, chịu mãi rồi cũng có lúc…giấu một vài trăm pút lúa, không khai. Trong lòng nghe nặng nề, day dứt, như thể mình đi ăn cắp lúa…Hoặc có khi nổi cáu, viết cho hắn một mẩu giấy, báo cáo: chúng tôi đã gieo xong kế hoạch. Nhưng thực ra xong thế quái nào được, khi đất cày còn nhão như cháo, lún đến tận đầu gối. Rồi …đêm nằm tim cứ thót lại, trăn trở. Cứ lắng nghe xem có tiếng xe của Iacov Aleivnicov không?
- Thế đấy !
- Còn theo anh thì thế nào nữa?
“ Lại Polipov, Polipov…” Trong nửa năm qua, Grugilin chú ý quan sát ông ta. Bề ngoài thì có vẻ cũng như người khác. Tuy sống, quả thật , hơi cô độc, không cởi mở, nhưng nhiệm vụ mới hoàn thành nếu không nói là tốt thì cũng tận tâm.
Grugilin giờ vẫn sống trong ngôi nhà gỗ một tầng mà ông đã ở trước khi đến Oirochia. Chỉ có khác là giờ được bao quanh bằng một hàng rào cao sơn xanh.
- Anh ngăn rào như thế này để làm gì ?- Grugilin hỏi Polipov lúc đó đang ở ngôi nhà này trong ngày đầu tiên ông về huyện. Một chiếc xe tải đứng sát thềm nhà, ông già Evsei, bà gác cổng cơ quan Huyện ủy và cả Polipov chạy lên chạy xuống trên các bục thềm đóng băng, mang từ trong nhà ra là ném vào thùng xe nào đệm, nào bàn ghế và những gói sách vở giấy tờ.
- Đấy không phải tôi. Đấy là là Aleinicov ra lệnh rào lại,- Polipov vừa ném những chiếc đệm đi -văng lên xe vừa nói,- Còn để làm gì là việc của anh ta. Anh ta biết rõ hơn.
Ngày hôm ấy trời rất lạnh, ở những chỗ chưa bị chân người giẫm lên, tuyết trắng tinh, chói đến nhức mắt. Polipov chỉ mặc một chiếc áo len, đội mũ lông , từ người ông ta hơi nước bốc lên như khói thuốc.
Ông ta bốc xếp một cách vội vã, như cố tình tỏ ra cho mọi người thấy.
- Làm gì phải mất công thế này, Piot’r Pet’rovich?- Grugilin nói.
- Mất công gì?
- Bày ra chuyện chuyển nhà. Tôi và vợ sẽ chuyển đến nhà ông Chủ tịch Ủy ban cũ. Hoặc là một nơi nào khác cũng được . Thằng con tôi đang ở bộ đội, hai vợ chồng thì cần nhiều nhặn gì cho cam?
Polipov lấy lòng bàn tay lau trán đẫm mồ hôi, cố mỉm cười:
- Không thể thế được…Phải có nguyên tắc nề nếp chứ . Trong vấn đề này là tôi là một người cố chấp, mặc dù có thể hơi buồn cười…
Ô tô đi khỏi , ngôi nhà đứng trống rỗng , vắng vẻ, như vừa bị cướp. Grugilin khép cổng, vào nhà, đi qua một lượt các căn phòng trống. Những mảnh giấy vụn , tàn thuốc vương vãi trên sàn nhà đầy bụi…” Cần phải phá bỏ hàng rào quanh nhà đi”,- ông nghĩ thầm.
- Ổn cả chứ?- Ông nghe tiếng Aleinicov.
Iacov Alienicov mặc chiếc áo bành tô da còn mới, lót cổ lông, nhưng đi đôi ủng lông chó đã sờn cũ, đứng ở cửa mỉm cười.
- Này, anh cho xây rào để ngăn nhà lại làm gì?- Polipov Matveievich hỏi.
- Tôi ấy à? Đấy là Polipov ra lệnh rào lại. Thôi, thu xếp đi, thu xếp đi , và, không hiểu để làm gì, ông xem xét mấy ổ khóa ở cửa. – Nhưng đầu tiên phải sửa lại đã. Anh hãy chịu khó chờ một ít lâu ở khách sạn,- Alienicov bước đến bên điện thoại, quay hai vòng - Cachia , cho tôi Trưởng phòng Quản trị …Vâng, Malugin . Alô! Malugin đấy à? Vâng, tôi đây…Này, cần phải sửa chữa gấp nhà cửa của Bí thư Huyện ủy. Hạn hai ngày!
Người mà Alienicov gọi là Malugin hình như nói gì trong máy.
Alienicov nghe, cắn môi dưới lại.
- Anh đừng có dài dòng . Tôi bảo- hai ngày , và chấm hết ! Thôi- Aleinicov bỏ ống nghe xuống. –Đồ quỷ, bao giờ họ cũng có đủ chuyện, đủ cớ. Xin lỗi anh, vì tôi có thể nói là đã can thiệp vào. Nếu không thì đến hai tuần họ cũng chẳng sửa chữa xong cho anh đâu.
- Bảo họ dỡ luôn cái hàng rào quái quỷ này đi.
- Hàng rào à? Dỡ vào mùa đông ?! –Aleinicov lại mỉm cười.
- Vì sao anh…Hàng rào đã dựng rồi thì cứ mặc nó đứng đấy. Người ta dựng nó lên hẳn không phải vì ý thích riêng. Anh không hiểu hay sao?
“ Ôi, Iacov, Iacov! – Grugiin thở dài khi Alienicov đi khỏi. –Sợ rằng ta không làm việc được với nhau đâu”.Polipov thở dài khi Aleinicov đi khỏi.- Sợ rằng ta không làm việc được với nhau đâu”.
Policrat Matveievich còn phải đến nửa giờ nữa đi loanh quanh khắp ngôi nhà trống, dừng lại rất lâu trong căn phòng nhỏ, nơi trước đây Vasili , con trai của ông sống. Chỗ này, gần bức tường, là nơi đặt giường của nó, còn đây là bàn học. Kia là giá gỗ với chiếc xe tăng giả. Cậu bé Vasili ngay từ lớp một đã mê xe tăng, thường cậu nặn chúng bằng ruột bánh mì, cắt bằng bìa cát tông, đóng bằng gỗ. Sau đó cậu vứt hết xe tăng chuyển sang hàng không, ngày đêm bào những tấm ván nhỏ làm cánh, làm thân máy bay, tàu liệng, lấy giấy cuốn thuốc lá đem dán lại. Đó là thời gian hai cha con sống ở Oirochia ..Nhưng đến lớp mười thì cậu lại chán cả máy bay. Chính cậu cũng không biết là mình muốn gì. Cậu nói với cha:
- Cha ạ, con không biết nên dùng cuộc đời mình để làm gì cả. Muốn làm cái gì đó thật khác thường. Nhưng giờ con chưa biết là cái gì, trong đầu như một đám sương mù màu hồng cứ lung linh. Cha biết không, sắp tới con sẽ đi nghĩa vụ quân sự . Thôi, để hết hạn, về rồi sẽ liệu. Có thể trong thời gian ở bộ đội, đầu óc con sẽ mở mang được ít nhiều.
Và cậu nhập ngũ.
Còn đây là phòng làm việc. Policrat Mateievich nhớ lại là mình rất thích làm việc tại đây vào buổi sáng. Cửa sổ phòng nhìn ra một sân rộng, giữa sân có một đài tưởng niệm những liệt sĩ đã hy sinh vì chính quyền Xô Viết, dựng bằng gỗ sơn màu đỏ thẫm như máu đóng khô lại. Chính nơi này, tại ngôi mộ chung này, đã yên nghỉ rất nhiều chiến sĩ trong đội du kích của ông. Mùa đông ,mỗi buổi sáng khi mặt trời mọc, nếu như cửa sổ không bị hơi nước đóng băng che kín, bóng của ngôi sao năm cánh trên đỉnh đài tưởng niệm rơi thẳng lên bàn làm việc của ông. Xung quanh đài kỷ niệm là một công viên nhỏ, mùa hè, từ sáng đến tối, tiếng chim ríu rít, líu lo suốt ngày.
Mùa hè, mặt trời mọc hơi chếch sang phía đông nên bóng tối của ngôi sao không rơi đúng lên bàn. Nhưng thay vào đó, chỉ cần mở tung cánh cửa nhỏ , tiếng chim lảnh lót đủ giọng ngay lập tức ùa vào phòng cùng với làn gió tươi mát, tràn trề. Bầy chim ca hát, chuyền cành, những ngọn cây dương, cây phong khẽ xao động trong làn gió sớm, từng mặt lá hất chiếu ánh mặt trời rực rỡ. Ngang trời, phía trên đài kỷ niệm, những đám mây sớm tươi mát nhẹ nhàng trôi và có cảm giác như không phải là mây trôi trên mặt đất, mà chính mặt đất đang lướt nhẹ đến những miền xa chưa hề biết đến, để lại những đám mây lơ lửng đằng sau. Còn bây giờ ngoài cửa sổ là những tấm gỗ hàng rào bị mưa nắng trong suốt mùa hè qua làm cho mốc đen, phía trên các tấm gỗ là những ngọn cây, còn trên ngọn cây, thực ra cũng còn trông rõ ngôi sao làm bằng gỗ của đài tưởng niệm. Ngôi sao đẫm sương lấp lánh, rực cháy dưới ánh mặt trời mùa đông. Còn chính đài kỷ niệm thì bị che khuất sau hàng rào gỗ dày.
“ Không, không thể thế được! – Cảm thấy đau nhói ở trong tim, Grugilin thốt lên,- Sang mùa hè nhất định phải dẹp các hàng rào này đi!” Và ông quay người lại, bước khỏi nhà.
Một chiếc xe ngựa chở mấy thùng vôi và sơn đi vào sân, chừng dăm người mặc áo bông cáu bẩn đi theo sau xe. Dẫn đầu là một gã đàn ông có dáng rất bệ vệ, trạc ba mươi tuổi, mặc dù khoác áo khoác màu vàng. Gã đàn ông chạy đến bên Grugilin, giật mạnh bàn tay ra khỏi găng và chìa nó như một ngọn giáo, cho Policrat Mateievich
- Đồng chí là Grugilin , Bí thư Huyện ủy mới phải không ạ? Xin được phép làm quen. Tôi là Malugin,- Và quay lại về phía mọi người , gã hét:- Khẩn trương, khẩn trương lên, các cậu, thời gian rất gấp, làm sao cho đến ngày kia tất cả phải xong xuôi.- Và quay lại về phía Grugilin:- Đồng chí Policrat Matveievich , xin cứ yên tâm , chúng tôi sẽ làm xong đúng hạn. Quân của tôi bợm lắm.
- “ Bợm” là thế nào? Xỏ lá à?
- Không, có nghĩa là cừ khôi, giỏi việc . Đấy là từ quen dùng của tôi. Dỡ xuống đi. Sáng mai tớ sẽ cho thêm người đến với các cậu, lấy từ tất cả các nơi về.
Malugin chạy lăng xăng quanh xe, hò hét, ra lệnh . Grugilin khó chịu nhìn theo gã, nghĩ: “ Chính cậu mới là tay bợm số một”.
- Tôi trông anh có vẻ là một người thừa hành nghiêm chỉnh đấy, -Grugilin nói lên thành tiếng suy nghĩ của mình.
- Nhất định phải thế chứ sao?!- Trong mắt Malugin lộ một thoáng ngạc nhiên,- Nhiệm vụ mà. Đồng chí ưng sơn màu gì ạ?
-Không cần phải lấy thêm người ở đâu về nữa cả!
-Vâ-âng ạ…-Malugin lúng túng thốt ra- Chỉ có điểu thời hạn…
-Đến cuối tuần sau sửa chữa xong xuôi là tốt rồi. Còn sàn và tường nhà đối với tôi không quan trọng lắm.-Và ông đi ra khỏi sân.
-Vâ-âng ạ…Grugilin cảm thấy Malugin đang ngơ ngác nhìn theo sau lưng ông, không biết nên phục tùng ai- ông hay Aleinicov.
…Policart Mateievich nhớ lại những điều này khi đi theo con đường nhỏ mọc đầy cây cỏ từ cổng hàng rào đến thềm nhà,. Tất cả thoáng nhanh qua trong đầu, chỉ có ý nghĩ duy nhất đọng lại, nhưng cũng cần phải dỡ cái hàng rào quỷ quái này đi ! Mình sẽ gọi điện ngay cho Malugin, bắt đầu phá từ ngày mai…”
- Nhanh lên. Nhanh lên…-Vợ ông chạy bổ ra thềm gọi.
- Gì thế, Anastasia?
- Điện từ Tỉnh ủy gọi về. Ivan Mikhailovich…
Grugilin chạy vào phòng, đi đến bên máy điện thoại.
- Anh Ivan Mikhailovich đấy à? Chào anh. Cuối cùng rồi cũng…Tôi suốt ngày hôm nay cứ gọi điện cho anh mãi. Anh sẽ về dự hội nghị của chúng tôi đấy chứ ?
- Sợ rằng không có ai…-Giọng của Ivan Mikhailovich nghe rất trầm và xa lạ.
- Sao thế? Có chuyện gì vậy ? Ivan Mikhailovich, anh có nghe không đấy?
- Tôi nghe đây, không cần kêu lên như thế . Các ủy viên thường vụ của anh có mặt ở đấy không?
- Hôm nay mọi người nghỉ…Ngày mai từ sớm chúng tôi sẽ đi xuống các nông trang. Một vài nơi ở chỗ chúng tôi việc cắt cỏ hơi bị chậm trễ…Nhưng có chuyện gì thế?
-Vào bốn giờ chiều nay có một thông báo quan trọng của Chính phủ . Chú ý đón nghe.
-Cái gì? Ai mất à? Hay là…hay là…- Và Grugilin cảm thấy ống nghe trong tay trở nên nặng trịch, tuột khỏi lòng bàn tay đẫm mồ hôi. Để khỏi đánh rơi nó xuống đất, ông siết chặt nắm tay lại đến nỗi các đốt ngón tay trắng nhợt ra. Tiếng ông trở nên khàn đặc:- Ivan Mikhailovich, chẳng lẽ..
- Hiện nay tôi không thể nói gì được. Hãy chú ý nghe đài . Nếu cần anh gọi điện cho tôi . Toàn bộ Tỉnh ủy đã tập trung ở đây. Tôi khuyên anh nên triệu tập thường vụ vào lúc bốn giờ. Tất cả cùng nghe . Còn sau đó tùy tình hình…Tạm biệt…
Một tiếng “ Cốc” vang lên trong ống nghe, nhưng Grugilin không bỏ nó xuống, thậm chí không nhấc khỏi tai. Ông vẫn đứng nguyên tại chỗ như hòn đá, mắt nhìn qua cửa sổ lên những ngọn cây phía trên hàng rào, lên ngôi sao của đài tưởng niệm như lung lay trên các ngọn cây. Bỗng trong ống nghe có giọng nói người nào đó nấc lên:
- Bác Policrat Mitveievich…chiến tranh, chiến tranh rồi...
- Cái gì? Sao hả?- Grugilin rùng mình.
- Cháu đây, Cachia đây, tổng đài…
- Làm sao cháu biết?
- Một đứa bạn ..ở tổng đài Moskva gọi điện cho cháu. Bọn nó ở đấy, ở trung tâm tổng đài, đã biết từ sáng. Chiến tranh rồi…bác ơi, tại sao lại thế?- Và trong ống nghe lại vang nên tiếng nấc.
- Thôi, bình tĩnh lại. Cháu nghe không, bác bảo bình tĩnh lại , và gọi điện cho tất cả các ủy viên thường vụ Huyện ủy. Cháu hãy tìm cho được tất cả và báo rằng bác mời họ bốn giờ về họp khẩn cấp ở văn phòng Huyện ủy.
- Vâng ạ, -cô điện thoại viên trả lời bằng một giọng gần như trở lại bình thường.
Vợ Grugilin lặng lẽ, chậm chạp bước đến bên cạnh, khuôn mặt đầy đặn bắt đầu sệ ra lộ vẻ lo lắng.
- Gì thế, gì thế anh?- Bà hỏi khẽ.
- Không biết nữa, Anastasia ạ…-Grugilin vẫn nhìn qua qua cửa sổ , nói- Hình như chiến tranh…
Đôi mắt bà Anastasia Loenchievna mở mỗi lúc một to hơn. Bà khẽ kêu lên một tiếng lảo đảo, đưa tay ôm lấy tim, rồi ngã vào ngực chồng.
- Thế còn Vasili? Vasili bây giờ ra sao?
- Bình tĩnh nào, bình tĩnh nào!- Grugilin nói, tay xoa nhẹ lên bờ vai ấm của vợ , cảm thấy một cái gì lạnh buốt nhói trong tim. Nhói một cái và thôi.

Và trái tim ông lại một lần nữa nhói lên như vậy, một tiếng rưỡi đồng hồ sau, khi từ hộp loa tròn màu đen đặt lên chiếc tủ con bên góc phòng làm việc của ông vang lên một giọng nói trầm trầm, hơi đứt quãng của Molotov.
“ Hỡi tất cả các nam nữ công dân của Liên bang Xô Viết! Chính phủ ủy quyền cho tôi thông báo như sau…”
Nhưng chỉ mới nghe Molotov nói được mấy lời, cái cảm giác lạnh buốt trong tim biến mất, người trở nên nhẹ nâng lâng, đầu óc sáng sủa, rõ ràng như khi ban đêm người ta gặp những cơn mơ khủng khiếp, tỉnh dậy chỉ biết rằng đó là chiêm bao mà thôi ..
Trong lúc đó, Molotov vẫn tiếp tục nói:
“ …Hôm nay, vào lúc bốn giờ sáng, không có yêu sách báo trước nào đối với Liên bang Xô Viết, không tuyên chiến, quân đội Đức đã xâm phạm đất nước chúng ta, tấn công biên giới chúng ta tại nhiều nơi và dùng không quân ném bom các thành phố của chúng ta; Gitomia, Kiev, Sevastopol,. Kaunas…”
Policrat Mateievich nghe những lời bình tĩnh, chậm rãi vang lên từ loa phóng thanh, nhìn những người ngồi trong phòng và nghĩ: “ Chiến tranh …Nó sẽ kéo dài bao lâu? Một tuần, một tháng? Hết sức là một tháng. Chúng ta đã trải qua Khasan, Khalkhin-Gol, và chiến tranh Phần Lan đâu phải là vô ích, chúng ta cũng đã học được nhiều điều. Bây giờ thì đã rõ là trước đây chúng thăm dò , thử sức chúng ta . Điều này bây giờ mình mới rõ, nhưng Stalin, Chính phủ thì đã rõ từ lâu. Và tất nhiên, chúng ta không khoanh tay ngồi, chúng ta đã chuẩn bị Hồng Quân, chuẩn bị cả nước…Đúng, hết sức là một tháng”.
Policrat Mateievich nghe hơi choáng váng, ngây ngất. Ông cảm thấy một cơn men hơi hoang dại của tuổi trẻ đang làm ông say sưa, và ông mỉm cười. Công việc sắp tới sẽ còn khó khăn, căng thẳng hơn nhiều so với từ trước đến nay.
Khi Molotov nói xong, từ loa phóng thanh phát ra những bản nhạc hành khúc. Grugilin nhìn quanh một lượt các ủy viên thường vụ. Tất cả đều căng thẳng, cau có, tránh nhìn mặt nhau, dường như mỗi người đều cảm thấy mình đang có lỗi gì với người khác. Polipov nặng nề ngồi trên chiếc ghế mềm cạnh bàn Bí thư , gõ gõ ngón tay lên thành tay tựa bọc da , chốc chốc lại lau mồ hôi liên tục rịn ra trên trán . Ngồi đối diện với Polipov là thiếu tá Grigoriev, Trưởng phòng Quân vụ, một người chừng năm mươi tuổi, tóc bạc trắng từ lâu, đã từng tham gia chiến đấu ở Khasan và ở các đầm lầy Phần Lan. Ông hình như đang nghiến răng đến đau nhức, vì trên gò má cạo nhẵn của ông, hai cục bướu rắn chắc nổi bạnh ra. Ông ngồi, mắt nhìn xuống dưới, giữa đôi bàn chân, những tia nắng mặt trời chiếu qua cửa sổ lấp lánh trên mái đầu bạc trắng, trên đôi cầu vai màu hồng ngọc của ông.
Aleinicov không ở thường vụ. Khi đồng ý trở về Santara, Grugilin đã chính thức đề nghị Tỉnh ủy không đưa Aleinicov vào thường vụ mới của Huyện ủy. Nhưng bây giờ ông cũng có mặt trong phòng- chính Grugilin đã gọi điện mời ông đến. Và giờ đây, cũng như buổi sáng, ông đứng bên cửa sổ và im lặng nhìn ra đường.
Không đứng dậy , Grugilin với tay tắt loa. Im lặng lập tức ùa vào phòng.
- Thế đấy, các đồng chí ạ…- Policrat Mateievich trầm ngâm nói. Và bỗng nhiên ông cười khẩy.- Lúc chiều tôi nói chuyện với ông già đánh xe của chúng ta. Về trận mưa hôm nay, về mùa màng. “ Trận mưa hay lắm . –ông ta nói, - lúa tha hồ tốt. Nhưng gã Emelia vụng về lại không biết ăn”.- “ Tại sao ?” tôi hỏi.- “ Tại vì rằng ,-ông già trả lời , chính gã Emelia này đã vụng, miệng lại thủng, cháo đưa đến tận miệng mà còn đổ ra ngoài hết”.
Polipov ném sang phía Grugilin một cái nhìn nặng nề, khẽ nhún đôi vai rộng.
Những người khác cũng nhìn Bí thư Huyện ủy với một vẻ mặt ngơ ngác.
Grugilin đứng dậy, và không nhận thấy giọng nói của mình hơi có vẻ trịnh trọng , ông nói tiếp:
-Ngày nghỉ của chúng ta hôm nay đành phải chấm dứt tại đây . Bây giờ ta họp thường vụ ….cuộc họp thường vụ đầu tiên của thời chiến. Các đồng chí cũng hiểu rằng từ giờ phút này, những nhiệm vụ, những trách nhiệm mới, cấp thiết, do tình hình mới tạo ra , đang chờ đợi mỗi chúng ta . Và cái nhiệm vụ, cái lo lắng quan trọng nhất của chúng ta hiện nay là thu hoạch vụ mùa. Bây giờ chúng ta sẽ điều chỉnh lại kế hoạch gặt mùa. Chúng ta cần phải tiến hành thời vụ một cách khẩn trương, kịp thời, hợp lý- đó là điều tất nhiên rồi. Cái quan trọng nhất là thu hoạch không để sót một hạt. Việc rơi vãi lúa trong thu họach có lẽ là một vấn đề khá nghiêm trọng trong huyện ta…Các đồng chí ngồi lại gần hơn đi. Và Iacov Aleinicov, mời đồng chí cùng dự…
Grugilin dừng lại . Ông đứng nghe tiếng mọi người kéo ghế , nhìn họ ngồi xuống sau dãy bàn dài. Và trong tiếng ồn ào, tiếng bàn ghế va vào nhau, ông bỗng nghe vang lên một cách rõ ràng , đập mạnh vào tai, tiếng kêu đau đớn, lo lắng của vợ: “ Thế còn Vasili? Vasili bây giờ sẽ ra sao?!”

Chương 10

Trạm máy kéo ngày chủ nhật im lặng và vắng vẻ.
Hai chiếc máy kéo của Anikei Elizarov và Kirian Iniuchin đứng cạnh nhau. Động cơ của cả hai máy đều bị tháo tung : Iniuchin và Elizarov, dầu lấm đến tận khuỷu tay, đang đào bới trong ruột máy. Iniuchin làm việc cau có và im lặng, còn Elizarov, một người trên dưới ba chục tuổi , mũi to tướng, đôi má đỏ sạm như bị bệch ho lao, thỉnh thoảng lại chửi thề không to nhưng rất độc địa.
- Cái lót đệm này bỏ vào đâu đấy? Mù hay sao mà không thấy nó cháy gần hết rồi ,- Phedor Saveleiv chốc chốc lại mắng Elizarov.- Còn cái ốc này thì vứt đi, ren mòn hết rồi. Gì mà trố mắt[sm=33.gif] lợn luộc lên thế ? Đi tiện cái khác đi …Còn cậu , Kirian, cậu đem bộ não đi uống rượu hết rồi à? Ai bày cho cậu lắp chốt chẻ như vậy hả? Chạy một lúc là sẽ bay ngay…Thế mà cũng đòi là thợ máy! Các cậu thì chỉ cho đi kéo xe ngựa…
Phedor lúc thì gắt người này, lúc thì đẩy người kia, chỉ cho họ phải làm như thế này, thế nọ. Tay ông cũng lấm đầy dầu mỡ đến tận khuỷu.
Khi cơn mưa rào ập đến, cả ba chạy vào xưởng. Phedor nằm dài trên bàn máy, Elizarov ngồi lên một chiếc thùng đựng mỡ, hút thuốc, còn Iniuchin đứng cạnh ngoài cửa sổ và nhìn qua tấm cửa kính bết đầy dầu mỡ ra ngoài trời mưa.
- Iniuchin, gì mà mặt cậu chua như sữa bò thiu hàng tuần thế? –Elizarov hỏi. –Hay là cậu khổ sở vì từ sáng tới giờ còn tỉnh táo? Bao giờ thì cậu bỏ uống rượu đấy, Kirian?
- Tốt hơn là cậu đừng có mò vào chai đã,- Kirian không ngoảnh lại, đáp.
- Cái đó thì cũng đúng thôi. Tớ cần phải bỏ, tớ uống cũng có hại,- Elizarov đồng ý ,- Nhưng cái chính không phải rượu. Sức khỏe tớ bị mùi xăng làm cho hỏng hết. Làm việc ở đây thì tớ cũng sớm chui vào quan tài thôi . Cần phải chuyển.- Elizarov lắng nghe tiếng mưa giội bên ngoài bức tường, nhấp nháy đôi mắt khá đẹp, cặp lông mày dài cong như của con gái.- Và tớ cũng sắp chuyển . Cái gì giữ tớ ở đây? Tất nhiên là tiền công. Còn anh, Phedor, thì không nói đến, phải nuôi cả một đại gia đình như vậy. Nhưng còn tớ? Ngoài bà vợ Nina ra tớ chẳng có gia đình nào cả … Phedor lại còn được tiếng tăm này nọ, còn tớ thì được cái gì ?
- Đừng nói nhảm nữa!- Saveleiv lên tiếng gắt.
- Anh không thích à?- Elizarov hỏi.- Thế trong cuộc họp mùa xuân vừa rồi anh hứa kèm chúng tôi, giúp chúng tôi trở thành lao động tiên tiến để làm gì? Đấy, đã nửa năm anh vất vả với chúng tôi để làm gì?
- Và tớ sẽ làm được! Sau một vài năm nữa tớ sẽ treo tên các cậu lên bảng danh dự.
- Anh sẽ chẳng làm gì được với chúng tôi đâu.Và điều này anh cũng biết rất rõ. Nhưng Giám đốc trạm máy kéo lại tin anh. Năm ngoái ông ta cho anh nguyên một máy mới . Đồng để gặt cũng phân cho khoảng bằng phẳng nhất, tốt nhất. Tiền và lúa anh được chia nhiều nhất ở trạm máy kéo. Và mùa này lại cử anh những cánh đồng tốt nhất ở nông trang Bông lúa đỏ. Người ta bảo năm nay Nazarov được mùa nhất…Chúng tôi thấy hết, có phải mù đâu…
Phedor bỏ chân xuống bàn máy . Cặp lông mày rậm nhảy lên, gấp khúc lại nhưng rồi giãn ra ngay .
- Hóa ra cậu…tinh gớm! Tớ trông cậu có vẻ rình mò, chõ mũi ngửi khắp nơi mọi thứ…
Elizarov sợ hãi giương cặp mắt đẹp nhìn Phedor.
- Thằng nào cũng biết phần lợi cho mình,- Phedor cười nhạt, tiếp.- Còn sức khỏe ấy à…Cậu thì có lấy chày mà giết cũng không chết…
- Anh nói gì lạ vậy? -Elizarov khịt mũi ngồi im.
Sau khi trời tạnh, cả ba tiếp tục im lặng làm việc cho tới bốn giờ chiều, không ai nói thêm một tiếng nào.
- Thôi nghỉ,- Cuối cùng Phedor nói và rửa tay vào xô xăng.
Một cô bé bịt khăn chạy ngang qua sân của trạm máy kéo đến văn phòng, hai tay vẫy lia lịa, miệng kêu một điều gì nghe không rõ.
Một đám người vẫn tụ tập tại văn phòng.
- Cái gì mà ồn ào thế nhỉ ?- Phedor hỏi, lấy giẻ rách lau tay.- Nào, ta đến đó thử xem.
Khi đến văn phòng, họ thấy đã có chừng hơn chục người đã đứng xung quanh chiếc cửa sổ mở rộng của phòng Giám đốc. Trong phòng cũng có người. Từ chiếc loa phóng thanh đặt trên bệ cửa sổ phát ra một giọng nói trầm khô, không vội vã, nói rằng sáng nay quân đội Đức đã vượt qua biên giới một nước nào đó tại nhiều chỗ, ném bom những thành phố nào đó. Nhưng thành phố nào - Saveleiv không thể nghe ra, vì trong phòng có một người đàn bà đang khóc lóc kêu la át cả tiếng loa phóng thanh.
- Cái gì đấy? Ai đang nói gì đấy? –Saveleiv hỏi.
- Khẽ chứ! Molotov đang nói.
- Có chuyện gì xảy ra thế?
- Cái gì? Chiến tranh bắt đầu rồi!
Người đàn bà trong phòng đã im không khóc nữa và được đưa đi nơi khác. Trong sự im lặng vừa được lập lại, những lời nói từ loa vang lên một cách rõ ràng.
“ Bây giờ, khi kẻ thù đã xâm phạm đất nước, Chính phủ Liên Xô ra lệnh cho quân đội chúng ta phải đánh tan cuộc tấn công ăn cướp này và đuổi quân đội của Đức ra khỏi lãnh thổ Tổ quốc…”
Phedor đứng nghe, đôi lông mày nhíu lại , những nhón tay dài ,sần sùi, nặc mùi xăng giật giật bộ ria mép đen. Elizarov liên tục quay chiếc đầu rối bù trên chiếc cổ dài ngoẵng, ngơ ngác hấp háy mắt .Anh là người duy nhất không đứng yên tại chỗ. Cứ chạy đi chạy lại vòng quanh đám người bên cửa sổ. Còn Kirian Iniuchin ngồi tách ra một quãng trên bãi cỏ đã được cơn mưa rào rửa sạch, đầu cúi thấp , bất động. Anh cứ ngồi như thế cho đến lúc tiếng nhạc quân hành vang lên trong làn không khí trong lành đã được hong khô, đốt nóng từ lâu.

Ivan Saveleiv không nhận thấy Pancrat Nazarov ra về từ lúc nào,- anh vẫn đứng ôm ghì mái đầu nóng hổi của con trai vào ngực. Đã từ lâu Vladimir chưa cắt tóc, những sợi tóc dày, cứng và đầy bụi của cậu phảng phất mùi gió và mùi ngải cứu trên đồng cỏ . Ngực Ivan như bị một cái gì ép chặt , anh đứng, đứng mãi, đợi cho cơn đau qua đi. Cuối cùng, anh buông con ra, thò tay vào túi xách lấy ra một hộp thịt.
- Cái gì thế?- Vladimir hỏi.
- Quà cho con đấy.
Cậu bé xoay xoay chiếc hộp, không biết nên làm gì với nó.
- Đây là thịt hộp. Con chưa ăn bao giờ à?
- Chưa ạ,-Vladimir lắc đầu .
Ivan mở hộp, đặt lên bàn. Cậu bé lúc đầu còn dè dặt thử, nhưng sau nhét thịt đầy cả hai má. Ivan ngồi đối diện, nhìn con ăn, trong ngực lại đau nhói. Anh vội ngoảnh mặt nhìn ra cửa sổ. Trong đám cỏ dại cạnh nhà, một con bê nhỏ trán trắng đang tha thẩn.
- Của nhà ta đấy!- Vladimir nhanh nhảu nói.- Bác Pancrat cho nhà ta đấy.
- Cho ta thế nào?
- Còn thế nào nữa ạ? Con bò nhà bác ấy đẻ, và bác cho. “ Hãy nuôi lớn, bác ấy nói, sẽ được con bò cái đấy”. –Im lặng một lúc, cậu bé đột ngột hỏi.- Thế bố không phải là kẻ thù của nhân dân nữa à?
Ivan chậm chạp ngoảnh đầu về phía con trai .
- Ai nói với con…bố là kẻ thù của nhân dân ?
- Ai à, chúng nó cứ trêu con như thế.
- Thế đấy !- Ivan khẽ thốt lên .
- Còn mẹ, khi con mách rằng các bạn trêu con mẹ bảo: “ Con đừng tin chúng…” nhưng đêm về ngủ mẹ lại khóc, con nghe thấy hết…Và bác Pancrat cũng bảo con đừng tin…
Ivan ngồi nhìn rất lâu ra cửa sổ.
- Đúng đấy, cả mẹ và bác Pancrat đều nói đúng.
- Thì con cũng biết bố không phải là kẻ thù .- Vladimir khẽ nói, - Bố là kẻ thù thế nào được . Chỉ có điều…
- Điều gì?
- Chỉ có điều con không hiểu là tại sao bố phải ngồi tù ?
Ivan lại ghì đầu con trai vào ngực, xoa xoa lên mái tóc rối bù .
- Thế con nghĩ bố hiểu được à? Nhưng không sao, khi nào lớn, con sẽ hiểu….
- Con làm sao mà hiểu được khi chính bố cũng không hiểu ?- Im một lúc, Vladimir hỏi.
Ivan Saveleiv buông con ra , ngồi xuống mép chiếc giường gỗ kêu cót két. Và anh trả lời cậu con trai mười ba tuổi như trả lời một người lớn :
-Con thấy đấy, mấu chốt là ở chỗ…Cuộc đời thế hệ cha nó quá rối rắm, đến nỗi mọi người loanh quanh trong đó mà không biết mình bị cái gì dẫn đi và dẫn đi đâu . Còn sau này khi con lớn lên, con sẽ như đứng ở bên ngoài mà nhìn vào cuộc đời đó và con sẽ thấy hết, hiểu hết…
Vladimir nhăn trán lại, cố gắng hiểu những lời bố nói, đôi mắt hơi xám của cậu tư lự ra vẻ người lớn.
-Ôi!- cậu chợt nhảy chồm dậy vớ chiếc roi.- Con ngồi đây, còn những người cắt cỏ còn đang đợi bánh . Bác Pancrat lại cho một trận!
Vladimir chạy vụt ra khỏi nhà. Ivan đi lại trong phòng một lúc, rồi cởi giày nằm xuống giường. Anh cảm thấy không quen nằm một mình trong sự yên lặng tĩnh mịch, trên chiếc giường đệm mềm sạch sẽ. Và sự yên tĩnh này, và chiếc giường gỗ chân cao với một cặp gối xanh nhồi lông gà, và chiếc lò sưởi lớn mới quét lại vôi trắng và chiếc kính cửa sổ sạch bóng đang đứng hứng từng dòng ánh nắng mặt trời tràn vào – tất cả những cái này đối với anh như là không hiện thực, như trong một giấc mơ. Và anh không hiểu nổi là làm sao anh, Ivan , lại rơi vào khung cảnh như thế này , là anh có thể nằm bao nhiêu tùy thích trên chiếc giường này để thưởng thức sự im lặng , sạch sẽ và thanh thản.
“ Ivan ! Ivan!”- anh bỗng nghe có tiếng vợ kêu thất thanh như quát vào tai. Thì ra Ivan vừa thiếp đi. Giật mình , anh ngồi nhỏm dậy trên giường. ” Mình vừa mơ hay sao thế này?”
Ivan lắc mạnh đầu, cố gắng xua đuổi ảo giác. Nhưng không, cửa đột nhiên bật mở , Agata chạy vào, người hớt hải trông đáng sợ.
- Ivan! Ivan- Chị ngả vào lòng chồng mà nghẹn ngào khóc nấc lên.
- Bình tĩnh nào, Agata..có chuyện gì thế? Em làm sao thế ?-Ivan cũng hoảng hốt hỏi .
- Chiến tranh! Ivan ! Chiến tra-anh!...
Agata ngẩng đầu lên , thay vào đôi mắt chị là hai chiếc hố đen ngòm, đầy nước. Những giọt nước mắt to nặng giờ đã biến thành màu tro xám, nhão ra, chảy sệ xuống…


Semion và Vera đi dọc theo đồng cỏ trở về làng. Trời đã chiều, mặt trời khuất dần sau núi. Con sông Gromotukha chảy bên cạnh . Sau một ngày gào réo, bây giờ nó chảy im lặng, lười biếng, những tia sáng cuối cùng của mặt trời nhuộm con sông thành một màu vàng lấp lánh.
Nicolai Iniuchin, Đima và Andrei đã về nhà trước từ trước.
Chốc chốc, cô gái dừng lại và nói:
- Semion, một lần nữa nào, anh….
Semion lại hôn cô, Vera quàng đôi cánh tay nóng hổi lên cổ anh, ghì sát người, như dính hẳn toàn thân vào anh.
- Em không biết chán à?
- Đúng đấy, em rất tham.- Vera đồng ý,- Môi đau mỏi, mà em vẫn muốn...Ôi, anh Semion, em sẽ rất yêu anh..Tất cả bọn con trai sẽ phải ghen lên!
Cạnh làng, có một đám con trai, con gái đang tụ tập bên bờ sông. Một thanh niên mặc áo sơmi trắng, tay áo xắn đến khuỷu, ngồi chơi đàn ghita trên một tảng đá bằng.
- Hình như Maria Ogorotnicova ở đằng ấy… Đợi em một tí …Em nhờ nó may chiếc áo.
Vera chạy đến bên bờ sông, bắt đầu nói gì đó với Vera- một cô gái mặt tròn, to béo, có bộ ngực đồ sộ quá cỡ, mà như Semion nhận thấy, khiến cô ta cảm thấy ngượng .
Đứng đợi Vera chừng vài phút, Semion miễn cưỡng đi về phía bờ sông. Người chơi ghita hát bằng một giọng nức nở rền rĩ:
“…Rồi anh lớn lên , một chàng trai khôi ngô
Rồi yêu em, rồi chè rượu say sưa
Mẹ kêu la, lau hai hàng lệ nhỏ:
Con sẽ là một thẳng trộm, như cha xưa…”
“Captanov Maca!” –Semion đoán ra ngay và định bỏ đi. Nhưng Maca đã quay lại, nheo nheo đôi mắt đùng đục:
- A-a, cháu tôi đấy à?
Semion im lặng không đáp.
- Không muốn nhận nhau à?- Maca bĩu môi,- Thì ta cũng chẳng giận đâu .
Gió thổi tà áo lụa của Maca bay phất phơ, trên cổ tay gân guốc của hắn lấp lánh chiếc đồng hồ. Đôi ủng bốccan mõm tù bết đầy đất bùn . “ Diện thật. Đôi ủng thế cũng không tiếc”, - Semion thoáng nghĩ. Một cô gái lạ, có bộ tóc màu hung đỏ, đến bên cạnh Maca, trơ trẽn ôm lấy cổ hắn và nói gì đó.
- Bỏ ra,- Maca cau mặt, nhún vai, vẻ kinh tởm.
Trên tay cô gái tóc hung, Semoion cũng nhìn thấy một chiếc đồng hồ như của Maca. “ Của ăn trộm “- anh nghĩ.
- Còn ta, Semion ạ, còn nhớ cháu- lúc đầu bé chừng này này, sau bằng này…-Maca ra hiệu chỉ Semion bằng chừng nào.- Còn bây giờ, đã lớn thật rồi.
- Vera, đi thôi,- Semion nói.
Maca lại bật dây ghita:
“ Lúc đó anh mười bảy tuổi, người ơi…”
Bỗng hắn đột ngột cắt ngang câu hát:
- Lúc nào ta đến nhé, Semion. Ta nói chuyện về cuộc sống.
- Cuộc sống nào? Cuộc sống nhà tù à?- Semion cười nhạt.- Tôi vốn không quan tâm đến cái đó lắm.
- Ô-ô!- Captanov kéo dài giọng, cặp mắt đục của hắn càng nheo hẹp lại.- Mẹ cháu có biết là ta về đâu không?
- Tôi làm sao biết được?
- Thế-thế …Cháu chuyển lời hỏi thăm nhé,- Maca mỉm cười nói, rồi ngoảnh đi.
Cho đến làng, Vera và Semion đi im lặng. Từ bờ sông vẫn vẳng lại tiếng hát rền rĩ của Maca mang từ nhà tù về:
“ Và ngày nối ngày, năm tháng trôi qua
Đã thành sự thật những gì mẹ tôi nói năm xưa…”
- Phì!- Semion nhổ nước miếng xuống mặt đường đầy bụi.
- Tất nhiên,- Vera trầm ngâm nói.-Còn đồng hồ của hắn tốt thật. Lại tặng cả cho con tóc hung nữa, anh thấy không?
- Thèm hả? -Semion giận dữ nói và rảo bước nhanh hơn .
Mặt trời đã lặn hẳn, trên những con đường mà họ đang đi không một bóng người. Nhưng điều này không làm cho cả Vera lẫn Semion ngạc nhiên. Buổi chiều đặc biệt là là vào những ngày chủ nhật , chỉ có con đường chính ở Santara là đông vui. Nhưng khi ra đến đường lớn,ở đó họ cũng không thấy người nào. Dưới bóng hàng dương trống trải, hoàng hôn đang lặng lẽ vào đêm. Lúc đầu, đang cáu vì cuộc gặp gỡ với Maca, Semion không chú ý đến điều này. Một lúc sau, anh dừng lại:
- Quỷ quái gì thế này.- Anh lẩm bẩm.- Em [sm=33.gif]thấy gì à?
- Cái gì?- Vera cũng như chợt tỉnh khỏi cơn trầm ngâm.
- Dường như tất cả đều chết hết rồi hay sao ấy.
- Đúng thế,- Cô gái đung đưa cặp lông mày thanh,- Nhưng hình như có giọng nói ở đâu đây.
Họ rảo bước dọc theo đường phố. Một đám người tập trung trước ngôi nhà hai tầng bằng gạch đỏ của phòng Quân vụ. Một ông già ngồi ở thềm dưới cùng của bậc lên xuống, rít tẩu thuốc và nói:
- Tất nhiên là bây giờ có đủ loại thuốc men. Nhưng cái thuốc iốt của các anh ấy mà , hừ, thiếu gì thứ còn hiệu nghiệm hơn nhiều. Đất trộn với thuốc súng chẳng hạn. Iôt của các anh thấm gì!
- Bố già chỉ nói khoác thôi ,- Một anh thanh niên nói.
- Khoác cái gì? Khoác cái gì?-Ông già nhảy bật dậy, lật tà áo lên để hở một mảng sườn xanh lè .- Đấy , thử nhìn xem. Một cái lỗ thủng cho cả nắm tay vào lọt . Hồi đó , nghĩa là vào năm mười lăm, tôi còn nhớ, chúng tôi đã tấn công bằng lưỡi lê . Tôi mới chạy chưa được bảy xagien thì-Phâ -ập! –Một phát ngay vào sườn này. Chắc là mảnh pháo- Tôi nghĩ. Nhìn xuống-cả mảng sườn đang bốc khói. Tất nhiên là tôi ngã vật xuống. Một cô hộ lý mới cõng tôi ra khỏi nơi đó. Và rồi không biết người ta bôi cho tôi bao nhiêu là iốt của các anh. Nhưng vết thương cứ rữa ra. Kiểu này để cho các ông đốc tờ làm thì thối cả người mất, tôi nghĩ tự mình chữa lấy vậy. Tôi kiếm được ít thuốc súng, đào trong vườn bệnh xá một nắm đất, đem trộn với nước…
- Nước sôi chứ ạ? –cũng chàng trai lúc đầu tò mò hỏi.
- Đồ đầu gỗ!- Ông già nổi cáu- Đúng là thằng hề! Còn sườn - Đấy, thử nhìn xem, nhìn xem - Ông già lại bật dậy, lật vạt áo lên,- Đem đắp vào, lấy băng bó thật chặt, và sau bảy ngày chỉ còn lại một vết sẹo xanh này . Còn nếu như nước sôi... –Và ông già ngồi xuống chỗ cũ, giận dữ trừng mắt nhìn.
- Thế có nhức không? –Một người đàn ông đã đứng tuổi cố nhịn cười, hỏi.
- Tất nhiên là có…-Ông già, chắc không nhận thấy sự trêu chọc trong câu nói, trả lời nghiêm chỉnh. Rồi ông quay sang phía anh thanh niên,- Còn anh hề ạ, anh muốn đùa bao nhiêu mặc anh, nhưng nhớ lấy công thức thuốc: Một vốc đất, một nửa vốc thuốc trộn với nửa cốc nước. Chiến tranh…chắc ngày mai người ta sẽ gọi anh ra mặt trận thôi.
- Các anh…Các ông nói gì vậy? Chiến tranh nào? Semion hỏi.
- Còn chiến tranh nào nữa? Anh ở đâu rơi xuống thế anh bạn ?
Vera bỗng kêu thét lên, những ngón tay thon bám chặt lấy vai Semion. Cô thở đứt quãng.
- Em bỏ ra nào,- Semion khó chịu nói, cố gỡ tay cô ra.- Các anh nói nghe xem…
Từ trong bóng tối chập choạng. Nicolai Iniuchin chạy tới kéo Semion ra thềm nhà và hấp tấp, lộn xộn kể:
- Chiến tranh với bọn Đức, anh Se mion ạ…Khi chúng ta đang đi câu, bọn Đức đã bắt đầu chiến tranh. Em về nhà rồi. Mẹ em nằm khóc, còn cha thì im lặng đi từ góc này sang góc khác. Cha anh cũng vậy, cau có, tức giận. Em thấy qua hàng rào mà. Bây giờ làm sao, anh Semion?
- Semion! Semion- Vera lại níu lấy vai Semion- Bây giờ người ta sẽ bắt anh đi…
- Lại thế…-Semion nói,- Hãy khoan đã, Vera ạ, đừng vội khóc trước.
- Quả vậy…Chị ấy ngốc lắm,- Nicolai khịt mũi nói.
- Thôi được, ta về đi …
Khi Semion về đến nhà, cha vẫn như lúc sáng, đang ngồi bên cửa sổ mở toang, rit thuốc, thở khói ra ngoài sân, vào bóng tối. Mẹ im lặng, cố gắng không khua bát đũa, chuẩn bị bữa tối, Đima và Andrei ngồi thu lu trong góc, sợ hãi nhìn ra. Chiếc xô với số cá câu được, giờ bị lãng quên, đặt trên chiếc ghế dài cạnh cửa ra vào.
- Thế tức là…chiến tranh thật à?- Semion hỏi.
- Thôi, ăn cơm đi!- không trả lời, Phedor nói và quẳng tàn thuốc qua cửa sổ.
Suốt bữa ăn, không ai nói một lời nào. Ăn xong, Semion bước ra sân, nhìn những ngôi sao cháy sáng rực trên bầu trời không một gợn mây . “ Không biết chiến tranh về đêm sẽ ra sao?” – Một ý nghĩ ngây ngô bỗng hiện ra trong đầu . Semion biết rằng đấy là một ý nghĩ ngây ngô, nhưng những ý nghĩ khác, không hiểu sao, lại không đến với anh lúc đó.
Hàng giậu cạnh sân kêu sột soạt, khẽ lắc lư. Semion nhăn mặt: “ Lại Vera” . Bây giờ anh không muốn gặp cô, và nói chung, không muốn gặp ai cả. Nhưng đấy lại là Nicolai Iniuchin.
- Anh Semion này, không biết em có thể lừa phòng Quân vụ được không?- Nicolai bước đến hỏi.
- Phòng Quân vụ nào ?
- Sao? Em lớn người. Em sẽ bảo là sinh năm hăm ba.
- Thôi, bước đi ! –Semion giận dữ nói, rồi ngồi xuống chiếc ghế dài đặt cạnh tường và nhìn vào bóng tối.
- Còn giấy khai sinh em sẽ bảo là đánh mất rồi. Rất đơn giản…Em chỉ tăng thêm ba tuổi thôi, làm thế nào mà họ kiểm tra được, hả anh Semion.
Semion im lặng, mải mê nghĩ về một điều gì đó, dường như không nghe thấy tiếng của Nicolai , rồi anh đứng dậy đi vào nhà.


Khi trời đã chập tối, Anikei Elizarov, mắt nhìn quanh, kín đáo đi đến một ngôi nhà dài bằng gỗ nằm giữa những hàng phong bao bọc bốn phía, leo lên bực thềm có treo một ngọn đèn sáng lờ mờ. Phía sau cửa lớn có một lối đi dài, cuối lối đi đó là một chiếc bàn. Người trực ban đội mũ lưỡi trai viền đỏ ngồi sau bàn.
- Thủ trưởng cho gọi tôi, - Elizarov nói,- Tôi là Elizarov.
- Iacov Aleinicov gọi à?
- Vâng…
Từ chỗ trực ban , những hành lang rộng như đường phố, với những cánh cửa bọc vải sơn màu đen, chạy dài sang phải và sang trái. Chỉ có một cánh cửa, ở tận cuối hành lang, là bọc da màu đỏ. Elizarov đi đến bên cánh cửa này, cầm lấy tay nắm kéo về phía mình.
Aleinicov đang ngồi viết sau một chiếc bàn lớn. Elizarov khẽ ho, đưa nắm tay nồng nặc mùi dầu hỏa lên che miệng.
- Anh có việc gì đấy?- Aleinicov cau có liếc nhìn Elizarov.
- Tôi đã gọi điện xin đồng chí cho gặp…vì có việc riêng .
Một chiếc đồng hồ cổ, nặng, bằng gỗ mun, có những chiếc kim chạm trổ bằng đồng, treo trên tường. Quả lắc tròn lười biếng lắc lư sau tấm kính dày chạm hoa văn. Aleinicov nhìn rất lâu lên quả lắc, dường như đợi xem bao giờ nó dừng lại.
- Ở trạm máy kéo mọi người nghe tin về chiến tranh ra sao? – Ông hỏi .
- Sao à ? Bây giờ thì làm sao đã hiểu được …tất cả đều bất ngờ, choáng váng…
- Mọi người nói gì?
- Bây giờ thì chưa có gì cả...nếu có, tôi đã nghe. Tôi vẫn nghe ngóng mà…Chưa thấy ai nói gì cả…
Aleinicov cau mặt:
- Thế anh đến có việc gì ? Tôi đang bận.
- Tôi chỉ đến một lúc thôi, Iacov Nicolaievich ạ. Tôi muốn đến xin đồng chí một việc. Bây giờ đã chiến tranh, mỗi người đều cần phải ở nơi nào Tổ Quốc cần nhất..Ra mặt trận chắc người ta chẳng gọi tôi, vì tôi bị ho lao thì phải. Còn ở trạm máy kéo , việc quá nặng…
- Sao nữa?- Đã từ lâu Aleinicov cảm thấy kinh tởm cái con người này .
- Vậy nên tôi nghĩ muốn xin vào công an. Ít nhiều thì vẫn còn chút sức. Và tất nhiên, ở đó nếu đồng chí cần gì…
- Thế thì anh đến tôi có việc gì?- Alenicov cau có hỏi.- Đến mà gặp Trưởng phòng Công an. Nếu còn cần người, có thể , có thể ông ta sẽ nhận.
- Nhưng giá được anh nói với ông ta vài lời…
Aleinicov bỗng cảm thấy tức thở, như có cái gì nghẹn lại trong cổ. Để mau mau thoát khỏi con người này, ông nói vội vã:
- Thôi được, tôi sẽ nói…Còn bây giờ đi đi. Đi đi!


Maria Ogorotnicova biết Maca từ khi cô còn bé tí. Sau khi xuất hiện ở Santara, hắn thường đến nhà Maria vào ban đêm, bao giờ cũng đang ngồi uống rượu với bố cô và thì thầm những chuyện gì đó .
- Ba ạ, ba cho hắn đến làm gì? Lại còn uống rượu với hắn nữa ?- Có lần Maria hỏi.- Người ta bảo hắn là kẻ trộm cơ mà.
- Im!- Cha cô nổi giận. Bình thường hàng ngày ông đã dữ tợn, một cái nhìn cũng đủ làm cô nổi gai ốc sau lưng. Nhưng rồi ông liền dịu lại:- Hắn quả là thằng ăn trộm, nhưng hắn còn có hồn người . Ba vẫn thường bảo hắn nên bỏ cái nghề này đi và cố tu tỉnh cho thành người. Thiếu gì nghề tốt đẹp trên đời này…Ba đi khâu giày chẳng hạn. Chẳng cần tài giỏi gì lắm, nhưng làm cho mọi người vui…
- Nhưng tại sao hắn lại đi ăn trộm?
- Ai mà biết được. Trên đời này còn nhiều cái ác, cái đểu cáng lắm. Cái bất công cũng đầy dãy. Chắc Maca vì một điều gì đó mà căm giận con người…Bây giờ con còn chưa hiểu được điều này đâi.. Khi còn trẻ, con người đều thấy mọi cái là đẹp đẽ. Khi nào lớn lên, con sẽ hiểu…
Cô nghĩ, ba chắc chỉ đúng có một điều - trên đời này còn nhiều cái bất công. Cô nàng tin vào điều này khi ba cô bị bắt đi. Thậm chí Maria không còn cảm thấy sợ hãi nữa - cô bị sự việc đó đè nặng, làm cho đầu óc , tâm hồn trở nên trống rỗng. Tại sao lại như vậy? Vì cái gì?
Và mọi người cũng không thể giải thích điều này cho cô. Họ kỳ quặc ra sao ý. Một số nhìn cô với vẻ thương hại, số khác ngạc nhiên, tò mò, còn một số nữa thì tỏ vẻ sợ hãi, khó chịu. Và tất cả đều tránh cô ra mặt . Trong suốt cả tuần lễ đầu sau khi ba bị bắt, Maria như sống trong một khoảng trống.
“ Vĩnh biệt nhé, Maria!...-ba cô nói với cô trong cái đêm đáng sợ đó,-Con đã lớn rồi, không sao . Gặp người tốt, con lấy làm chồng đi. Nhà đã có rồi, không sao đâu …”
Quả là cô đã có một căn nhà tuy nhỏ bé. Và Maria đúng là đã lớn – chỉ một tháng nữa, cô sẽ tròn mười bảy tuổi, và mùa xuân vừa rồi, đúng một ngày trước khi ba cô bị bắt, Maria tốt nghiệp lớp mười. Nhưng làm thế nào để lấy được chồng, khi đến Leonid Gvozdiev, bạn học cùng lớp với cô , trong buổi lễ ra trường, lúc mọi người nhận bằng giữa tiếng vỗ tay như sấm, cũng công khai quay mặt đi và nói:
- Ba của mày là đồ rắn độc, trốn được khá lâu đấy, và mày cũng sặc mùi phản động. Tao sợ bị giây bẩn lắm.
Leonid Gvozdiev lớn hơn Maria bốn tuổi, lông mày đen , môi đỏ mọng. Học kém , là người lưu ban nổi tiếng nhất trong trường , nhưng Leonid không hề tỏ ra lo lắng, bao giờ cũng vui vẻ và bằng lòng với mình. Nếu như thỉnh thoảng thầy giáo có trách mắng hắn vì tội chểnh mảng, lười học, hắn hấp háy đôi mắt như mắt ngựa, nói:
- Dimit’ri Ivanovich Mendeleev ở trường cũng học kém, thế mà lập được bảng tuần hoàn các nguyên tố . Tớ rồi cũng sẽ lập được một bảng gì đó.
Gvozdied rất được bọn con gái chú ý, nhưng không hiểu sao mùa xuân ấy hắn lại chọn Maria. Trong quan hệ với con gái, chắc hắn đã có nhiều kinh nhiệm, và ngay buổi tối đầu tiên tiễn Maria từ trường về, hắn đã ép cô vào tường một ngôi nhà, hôn thật đau và trơ tráo luồn tay vào dưới áo lót của cô.
-Leonid! – Lê-ô.., tớ kêu lên đấy!- Maria thở hắt ra.
- Đồ ngốc1- Leonid buông cô ra, nói. –Tớ muốn thử xem đằng ấy có đứng đắn không?
- Đi mà thử những đứa khác!
- Đứa khác tớ lại không định lấy làm vợ.
- Nói láo, nói láo!
- Không, tớ không nói láo đâu. Thôi ta đi về thôi .
Sau đó, hắn thường đưa cô về. Họ cùng nhau chuẩn bị ôn thi. Maria không còn vùng ra khi hắn ôm hôn cô, không còn hất tay hắn khi hắn cởi cúc áo ngoài. Cô chỉ tìm cách che bộ mặt đỏ bừng đến tận chân tóc, nóng như lửa và thì thầm.
- Leonid, Leonid…Đừng thế. Xấu hổ lắm…
- Thật khốn khổ với các cô, với những bà đứng đắn này…-Hắn thở dài.- Thôi được, tốt nghiệp, ta sẽ tổ chức đám cưới. Năm nay nhất định anh sẽ tốt nghiệp. Chỉ có điêu…người ta sẽ gọi anh đi nghĩa vụ quân sự. Đi bộ đội, họ đã hoãn cho mấy lần rồi. Thế nào, em sẽ chung thủy đợi anh chứ?
- Leonid! Em…đến em cũng sẽ chẳng động đến mình. Chứ đừng nói đến..
Và thế là trong buổi lễ ra trường, khi Leonid bỏ cô đi, Maria có cảm tưởng như sàn nhà biến mất dưới chân cô. Cô chỉ thoáng nghe thấy từ trên sân khấu, nơi có chiếc bàn phủ khăn đỏ, người ta gọi tên cô, không ai vỗ tay mừng cô như đối với người khác, thầy Hiệu trưởng im lặng giúi cho cô một tờ giấy. Không nhớ gì nữa, cô chạy ra khỏi trường, chạy dọc theo đường tối đen, vắng vẻ. Từ buổi tối hôm ấy, trong trí nhớ cô chỉ còn lại hình ảnh những bóng đen lòa xòa của hàng cây ven đường như vươn cành ra cố cản đường cô. Những ngôi sao trên đầu nghiêng ngả, lăn đi lăn lại như những hạt đậu lăn trong chảo. Chạy về đến nhà, Maria khóa tất cả các cửa lại, nằm úp mặt xuống giường cho đến hết đêm. Sáng hôm sau, cô tự nói với mình: “ Không, ba không phải là kẻ thù. Ở đây có một sự nhầm lẫn nào đó. Leonid là thằng đểu, thằng nhỏ nhen. Thôi mặc…”
Suốt cả năm, chán nản, cô sống im lặng, cô độc như chuột trong hang, bán áo quần của ba để ăn dần, rồi cô xin làm ở xưởng may , học cắt và may áo quần phụ nữ. Cô tiết kiệm tiền và mua được một chiếc máy khâu cũ, hiệu “ Xinge”. Nhưng cô cố tránh không nhận hàng riêng bao giờ, chỉ may cho mình và đôi khi, vì tình bạn cũ, nhận cắt một vài cái áo cho Vera Iniuchin. Và nói chung, bây giờ cô bằng lòng với cuộc sống hiện tại của mình.
Hôm nay Maria dọn dẹp nhà cửa cho đến tận trưa, thỉnh thoảng cô lại đến ngồi bên cửa sổ và thờ ơ nhớ lại cuộc gặp gỡ ngày hôm qua với Gvozdiev.
- Thế nào, chưa đi lấy chồng à ?- Hắn nhìn cô bằng đôi mắt lấp lánh . Gvozdiev mới hạn nghĩa vụ về, người trở nên cân đối, đẹp trai hơn, và giờ hắn làm lái xe ở trạm xăng dầu.
- Đang đợi anh đấy,- Cô nói và đi ngang qua mặt hắn.
Maria muốn tắm một cái. Cô khép cửa, đi ra sông Gromotukha.
Khi đi ngang qua nhà Lukeria Cascarova, cô gặp Maca. Hắn mặc chiếc quần là thẳng nếp , áo sơ mi trắng, giày đánh bóng lộn, tay cầm ghi ta, từ cổng đi ra.
- Ôi!- Maria kêu lên và bước lùi lại .
Maca nhìn như xoáy vào người cô bằng đôi mắt đen, miệng huýt gió.
- Phì!...Em lớn quá rồi nhỉ…Em đừng sợ, anh hiền lắm mà. Thế nào, em còn nhớ anh không?
- Anh là Maca Captanov.
- Đúng thế,- Hắn cười nhạt.
Cô gái đứng im, không biết phải làm gì, nói gì thêm.
- Anh…từ đâu về thế?
Cô hỏi rồi đâm ra luống cuống. Từ đâu? Rõ ràng là còn từ đâu nữa!
- Ở nhà nghỉ về,- Maca cười nhạt,- Cha em gửi lời hỏi thăm.
- Ba em còn sống à? Ôi, em thật là!...Anh gặp ba em lâu chưa ?
- Còn sống, khỏe mạnh,- Maca vẫn cười nhạt, trả lời,- Ông ta thì có việc gì được.
Maca vẫn nhìn chằm chằm cô gái, lên đôi cánh tay đầy đặn để trần đến khuỷu , lên bộ ngực đồ sộ, nặng trĩu như hai qủa dưa hấu. Cô càng thêm luống cuống, cảm thấy mặt nóng bừng lên.
- Anh kể đi, ba em ra sao,- Cô thì thào.
- Anh còn bận em à, để lúc khác .
Hắn bỏ đi dọc theo đường làng, rồi rẽ vào một lối ngõ . Maria đứng một lát, rồi lặng lẽ đi ra bờ sông Gromotukha .
Ngượng vì mình quá to béo, cô luôn luôn đi tắm một mình, ở một nơi cách xa làng. Tắm xong, cô nằm rất lâu , đến tận chiều, trên cát nóng, khi thì phơi lưng , khi thì phơi bụng dưới nắng mặt trời, nghĩ về người cha , nhìn những con sóng nhỏ lấp lánh rửa sỏi cạnh bờ. Khi mặt trời xuống thấp, cô trở về nhà .
Trên bờ sông cạnh làng, cô lại gặp Maca . Một đám con trai, con gái đứng vây quanh Captanov nghe hắn chơi đàn. Trong số đó có cả Gvozdiev.
- Những bài hát tuyệt vời …Nghe lịm người,- Gvozdiev nói với Captanov,- Nào, thêm lần nữa về tay thanh tra những ngôi nhà lạ đi,- Trông thấy Maria, hắn chạy đến túm lấy tay cô,- A, xin cúi chào! Nhập bọn với các anh đi .
- Bỏ ra, đừng động đến tôi!
Tất cả quay lại nhìn Maria, Maca quay người lại.
- Này, Gvozd…bỏ ra,- Hắn nói khẽ.
Gvozdiev ngạc nhiên, hấp háy mắt, hết nhìn Captanov, lại nhìn Maria , kéo dài giọng: “ Ô-ô”, rồi bỏ tay ra.
Từ phía đồng cỏ , Semion và Vera đi tới. Vera nhờ may gấp, càng nhanh càng tốt, chiếc áo ngoài cô gửi từ tuần trước, Maria hứa sẽ làm.
Khi Semion và Vera đi khỏi , Ogorotnicova còn đứng thêm chừng mười phút, nghe những bài hát của Maca rồi lặng lẽ đi về.
Đến làng cô nghe tin chiến tranh đã nổ ra . Nhưng tin này không làm cho cô sợ hãi, cũng không làm cho cô ngạc nhiên. Cô chỉ nghĩ rằng chắc Leonid Gvozdiev lại sắp bị gọi ra mặt trận và có thể hắn sẽ bị bắn chết. “ Thì cũng đã sao …Thế mới đáng đời hắn- cô giận dữ nghĩ thầm . Cánh tay, nơi Gvozdiev tóm lúc nãy, nóng bừng lên như bị đốt.
Về đến nhà, cô thay quần áo, mặc chiếc váy mỏng, mở toang cửa sổ, nằm xuống giường, và cho đến tận tối, nhìn lên trần nhà, nghĩ về chiến tranh. Không hiểu sao cô tưởng tượng ra cảnh Leonid Gvozdiev đang nằm trên mặt đất , người đẫm máu , giơ cả hai tay về những người cứu thương – Giống hệt như những người cô vừa thấy trông bộ phim cách đây mấy hôm, - nhưng họ không để ý đến hắn. Thế cứ đáng đời , cứ mặc cho hắn chết! Rồi cô tưởng tượng ra mình là một trong những người cứu thương đấy . Cô đi đến bên Leonid, cõng hắn đặt vào một hố sâu, nơi có những chiếc lều mang dấu chữ thập đỏ. Khi đến nơi , Leonid nói với cô : “ Cảm ơn em. Em đã cứu sống anh bây giờ. Bây giờ anh nhất định lấy em…” Còn cô , cô sẽ trả lời hắn với một nụ cười khinh bỉ: “ Anh làm cho tôi mừng quá đấy …Tôi đã cứu sống anh, nhưng anh nên biết đối với tôi trên đời này không ai là người đáng kinh tởm hơn anh …” Gvozdiev nghe vậy nhăn nhó cười gằn, và mặc dù bị thương, hắn vẫn đứng dậy túm lấy tay cô như chiều nay ở bờ sông, kéo cô ngã xuống đất. Rồi hắn chạy đến, lấy cả người đè lên, phả hơi rượu nồng nặc vào mặt cô. Cô muốn vùng dậy, nhưng không được , muốn kêu nhưng không thành tiếng…
Rồi cô gái không còn biết việc gì đang xảy ra với mình , và mình đang ở đâu, thực hay chỉ là chiêm bao. Qủa thật có một người đè cô xuống, lấy bàn tay nóng hầm hập bịt miệng cô lại, dùng gối chùm lên đầu cô , rồi đưa bàn tay sờ nắn khắp tấm thân trần truồng của cô một cách thèm thuồng.
- Leonid! Bỏ ra…Không được, Leonid…Cô nghẹn ngào kêu lên.
- Leonid nào ở đây, đồ ngốc!- Một giọng nói vang lên, nghe giọng nói đó như trong cơn nóng sốt khủng khiếp, tim cô nhảy lên và như muốn vỡ tung ra , trong đôi mắt nhắm chặt, có một cái gì vùng lên rồi vụt tắt …
Cô tỉnh lại vì mùi thuốc lá nồng nặc. Trong phòng tối lờ mờ . Một dải ánh trăng từ ngoài vào cửa sổ chiếu lên mái đầu bù xù của Maca Captanov. Hắn ngồi bên mép giường hút thuốc, cứ mỗi lần rít, đầu chiếc mũi tù và hai lỗ mũi rộng, phản chiếu ánh lửa cũng sáng lên, như bị nóng chảy.
Cả thân thể cô như bị đánh nhừ, vò nát ở một nơi nào đó bên trong , chỗ trái tim nghe ran rát, buôn buốt, và hình như có một cái gì đó ấm rịn ra, âm ỉ chảy.
- Sao đêm ngủ em lại để ngỏ cửa sổ như vậy?- Maca hỏi, tay luồn dưới áo gãi lên ngực.
Maria vẫn nhìn lên đầu mũi của hắn sáng lên rồi lại tắt đi trong ánh lửa, rồi cô chậm chạp quay mặt vào tường và đau đớn, nặng nề khóc nấc lên, làm rung chuyển cả giường.
- Bây giờ công việc thế này, Maria ạ,- không chú ý đến nước mắt của cô, Maca bắt đầu nói ,- Cha của cô không còn sống nữa đâu. Ông ta bị chó cắn chết trong khi vượt ngục. Nhưng cô cũng đừng tiếc, ông ta hoàn toàn không phải là thợ giày đâu và ông ta cũng không phải là Ogorotnicov đâu, mà là Mikhail Cosorotov. Ngày xưa, ông ta phục vụ xuất sắc trong quân đội phe Trắng , là một tay hỏi cung tra khảo lão luyện. Sau đó…Nói chung sau đó còn làm thêm được nhiều việc tốt nữa, cô cũng chẳng cần thiết để biết hết đâu. Và đấy, như người ta nói , số phận xui khiến…Bây giờ tôi sẽ lo hết cho cô . Cô sẽ không phải thiếu thốn gì cả . Cô chỉ cần phải làm hai việc : Thứ nhất, thỉnh thoảng ngủ với tôi, và thứ hai- là im lặng. Để không một mống nào được biết về cái hang ổ của tôi. Nếu không tôi sẽ [sm=33.gif]mắt và treo cổ cô lên …
Ý nghĩa những lời của Maca hầu như không đến được ý thức của Maria. Đối với cô, bây giờ tất cả đều vô nghĩa- cha của cô là ai, Maca là người như thế nào , và cả việc hắn vừa làm gì với cô xong- tất cả đều vô nghĩa.
Cô thôi không khóc nữa, nằm im và suy nghĩ một cách dửng dưng : Ở phòng ngoài có một sợi dây vải mới, cô vừa mua cách đây không lâu . sợi dây rất chắc, sẽ chịu đựng được sức nặng của cô, không đứt…


Đêm đầu tiên của chiến tranh trôi qua ở làng Santara một cách im lặng, bình yên và ấm áp.
Mỗi người đón tin tức về cuộc chiến tranh với một thái độ khác nhau : Người thì cau có , im lặng, người thì ngơ ngác , sợ hãi . Phụ nữ nhiều người lăn ra khóc, kêu la thảm thiết , dường như ngay tức khắc , trong phút này, người ta bắt chồng họ, con họ phải ra mặt trận.
Khi cơn choáng đầu tiên qua đi, cái khả năng tính toán, suy nghĩ trở lại bình thường, người ta bắt đầu bàn tán. Nói đủ mọi chuyện. Đây là cuộc chiến tranh thực sự hay là bọn Đức chỉ gây ra một cuộc khiêu khích? Nếu là chiến tranh thật sự thì có cần tổng động viên hay chỉ quân đội chính quy hiện nay cũng đã đủ chọi được với bọn Đức ? Nếu có lệnh động viên thì lứa tuổi nào sẽ được gọi đi trước nhất? Nếu như lấy nhiều người thì mùa màng thu hoạch sẽ ra sao ? Người ta nói về các cuộc chiến tranh trước đây , nhớ lại những trận đánh đã qua, về những người đã ngã xuống hoặc trở về nhưng thương tật. Những người từng trải, hiểu biết thì so sánh phẩm chất, sức chịu đựng của người lính Nhật, lính Đức, lính Phần Lan…
Bàn đi bàn lại đủ thứ chuyện, nhưng trên mặt mỗi người đều hằn in những một câu hỏi chung : Muốn bàn gì thì bàn, muốn tán gì thì tán, nhưng mọi việc rồi sẽ ra sao đây?
Ngày tháng Sáu dài nhất trong năm, đến mười giờ đêm mặt trời mới lặn , mười một giờ trời hẵng còn sáng . Vào tháng Sáu mọi nhà hầu như không thắp đèn. Nhưng đêm nay khắp Santara cửa sổ nhà nào cũng hắt ra một thứ ánh sáng vàng vọt và mãi không tắt, gần như cho đến tận sáng.
Cuối cùng, rồi cả ngôi làng lớn cũng im lặng đắm chìm vào bóng tối . Cây cối đứng lặng tờ và được bao bọc trong một tấm màn đen , trông hệt như những đám mây nhỏ sà xuống tận mặt đất nằm bất động.
Vào buổi tối hôm đó chỉ ở nhà Phedor Saveleiv là không ai bàn tán gì cả . Bọn trẻ vào phòng của mình lên giường nằm, không ầm ĩ, chí chóe như mọi ngày. Anna chuẩn bị giường cho mình và cho chồng xong rồi, cũng im lặng nằm xuống. Phedor không cởi áo ngoài ,đi lại trong phòng.
- Người ta bảo thằng em của cô , thằng Maca hôm nay về phải không?
Anna vẫn nằm im bất động, nhìn mãi vào một nơi không trả lời, thậm chí không chớp mắt.
- Thôi được, ngủ đi. Anh ra ngoài trời hút điều thuốc .
- Trời đất ơi “!- Anna bỗng hất tung chăn lên.- Ước gì người ta bắt anh ra mặt trận đi! Ước gì ở ngoài đó chúng giết chết anh đi còn hơn!
Hai người nhìn trừng trừng vào mắt nhau một lúc lâu. Một bên hàng mi của Phedor khẽ run run, bên kia rướn cao lên như ngạc nhiên, rồi hạ xuống.
Cặp mắt xám của Anna lấp lánh ánh điện như bằng kính, ở trong ngực bà nghe như có một cái gì như bục ra.
- À ra thế…Thế đấy, bỗng nhiên cô lại thú nhận…
- Nói láo! Nói láo! Nói láo! –Anna kêu to lên ba lần, giọng khàn đặc, - Anh tự nói dối với cả chính mình…
Bà ngã úp mặt xuống gối và khóc nức nở như một đứa trẻ, Phedor nhếch mép cười gằn, rồi bỏ ra ngoài.
Trên trời, những ngôi sao vẫn cháy sáng rực rỡ như ngày hôm qua, như ngày hôm kia, như bao đời nay. Và dải Ngân Hà không hiểu là cao hơn hay thấp hơn những ngôi sáng đó , lung linh vắt ngang Santara, chạy mãi về chân trời vô tận.
Nằm trên chiếc áo khoác ngoài trải giữa những cụm hướng dương, nghe tiếng con sông Gromotukha rì rầm róc rách giữa hai bờ cỏ thấp, Phedor mỉa mai nghĩ rằng tất nhiên là ông đã tự nói dối với cả chính mình, rằng không có gì là bỗng nhiên, là bất ngờ đối với ông trong lời nói của Anna cả. “ Và nói chung, có lẽ phải chia tay với cô ta, mỗi người một ngả thôi”.
Ông nghĩ một cách nhẹ nhàng, bình thản , như nghĩ về một điều gì vặt vãnh. “ Tất nhiên là có bất tiện, khó xử đối với các con. Đối với Andrei, Đima, Semion thì không kể đến. Còn Andrei và Đima thì sao? Lại còn chiến tranh nữa…”
Phedor cau mặt lại, mặc dù cái tin về cuộc chiến tranh bắt đầu hôm nay không làm cho ông lo lắng lắm. Ông cho rằng sẽ không có chiến tranh nào cả. Không hôm nay thì ngày mai, số quân Đức đã vượt qua biên giới nhất định sẽ bị nghiền nát, đánh gãy cổ và đuổi về bên kia cột mốc biên phòng.
Hoặc cùng lắm thì tất cả sẽ kéo dài không lâu hơn cuộc chiến tranh với Phần Lan trước đây…
Một làn hơi lạnh bốc lên từ mặt sông Gromotukha. “ Không khéo lại bị cảm mất,- Phedor thầm làu bàu .- Không biết Anphisa làm gì mãi trong ấy?”
Nghĩ tới Anphisa, Phedor mỉn cười. Đấy mới gọi là đàn bà chứ! Đúng ra nên lấy cô ta làm vợ mới phải! Năm tháng trôi qua mà cô ta hầu như không già đi, chỉ ngọt ngào thêm, như quả dưa hấu…Mà ham muốn mới khiếp chứ -Anna những năm sung sức nhất cũng chẳng bù được! Thường thường khi Phedor đã kiệt sức đến tận cùng, đã bị hút hết tất cả sức lực, ham muốn, đã bị phờ phạc và phát ớn lên vì cảm giác trống rỗng khắp thân thể, thì đối với cô ta tất cả vẫn còn là ít. Kirian đánh đập cô ta rất tàn nhẫn, đặc biệt là hồi ở Mikhailovka. Nhưng cô ta không một lần kêu ca với Phedor. Có lần chính Phedor tò mò hỏi : “ Làm sao mà em chịu đựng được những trận đòn như vậy? Bởi khi uống say, hắn là một con thú dữ…” – “ Thì em vẫn chịu được đấy. Biết làm sao bây giờ ?” – Anphisa trả lời một cách đơn giản, không tự ái, tức giận. “ Thế em có khóc không?” – Phedor hỏi một câu ngớ ngẩn. “ Đôi lúc quá đau... Anphisa im lặng và thở dài.- Nhưng em cắn răng lại và im lặng. Im lặng và nghĩ : Đấy là vì anh, vì anh, Phedor ạ…”
Lúc đó, Phedor bàng hoàng, kinh ngạc, hỏi : “ Làm sao em lại có được tình yêu đối với anh?”- “ Em không biết. Em chỉ yêu vậy thôi”.
Con sông Gromotukha vẫn lấp lánh, róc rách chảy…
“ Vậy đấy…ước gì người ta bắt anh ra mặt trận đi! Ước gì ở ngoài đó chúng giết anh đi còn hơn!- Phedor cau có nghĩ đến những lời của vợ.- Đúng, phải chia tay nhau thôi, mình sẽ cưới Anphisa. Cô ta sẽ lập tức bỏ Kirian. Chỉ cần mình nói được một lời…”
Từ phía vườn nhà Iniuchin có tiếng sột soạt, tiếng thân khoai tây gãy giòn. Một người nào đó đi đến bên hàng rào và khẽ chạm vào nó.
- Phedor! Phedor!- Anphisa thì thào gọi.
- Anh đây. Em leo qua đi,- Phedor đáp lại.
Hàng rào lắc lư, kêu răng rắc. Cùng lúc đó từ trái hiên nhà Iniuchin vang đến giọng của Kirian:
- Này. Ai đấy?
Anphisa liền nhảy từ trên hàng rào xuống phía vườn nhà mình.
- Em đây…-Anphisa lên tiếng.
- Cô làm gì đấy?
- Chân nhức quá, ban ngày vướng phải cây tầm ma,- người đàn bà trả lời một cách thản nhiên,- Em muốn ra sông ngâm một tý cho mát. Nằm mà không sao ngủ được. Anh dậy làm gì thế?
“ Đúng là diễn kịch,- Phedor nghĩ về Anphisa. Bịa ngay ra được chuyện cây tầm ma thật đúng lúc. Đàn bà các cô ranh lắm!”
Anphisa đứng khỏa chân trong nước sông mấy phút. Rồi Phedor nghe tiếng gấu váy sột soạt vướng vào những luống khoai tây, tiếng cửa cót két đóng lại và tiếng then cài lách cách.
“ Không biết Kirian có đoán ra hay không ? Phedor đứng dậy, nghĩ. – Chắc là đoán ra từ sớm. Hồi sáng hắn đã quát cô ấy rồi”.

Vừa khỏa chân trong nước sông, Anphisa vừa kinh hoàng nghĩ: Bây giờ Kirian sẽ xô chị vào nhà chứa cỏ, sẽ đánh đập một cách tàn nhẫn, như đã bao nhiêu lần trước đây…
Nhưng Iniuchin không đưa chị vào nhà chứa cỏ. Và nói chung không nói gì cả. Không thốt lên nửa lời, anh đi vào buồng ngủ, nằm lên giường, xích vào sát tường lấy chỗ cho vợ .
“ Không biết, không đoán ra”. – Anphisia nghĩ một cách nhẹ nhõm, nằm áp mặt vào bên vai ấm của chồng, mơ màng thiếp đi. Nhưng chị bỗng giật mình, hơi ngóc đầu dậy. Kirian vẫn còn chưa ngủ, đôi mắt anh ánh lên trong bóng tối.
- Anh sao thế? Ngủ đi, - Anphisa nói.
- Phedor ngồi đợi cô ngoài vạt hướng dương phải không?- Iniuchin bỗng hỏi bất ngờ.
- Kirian!- Anphisa bất bình kêu lên và ngồi nhỏm dậy.
- Thôi đi. Tôi biết ngay là hắn mà.
Anphisa sửng sốt ngồi đờ ra mấy giây, rồi chị ngã úp mặt xuống gối, rên lên.
- Anh ấy đấy! Anh ấy đấy! Nào, đánh đi! Lôi xuống nhà cỏ đi…Để mọi người không nghe thấy, tôi không kêu đâu…
- Im đi, làm con dậy bây giờ…
Trong giọng nói của chồng có một cái gì khác thường, một sự bình tĩnh đáng sợ. Anphisa im bặt, thôi không rên khóc nữa.
- Vì sao mà cô yêu hắn…như chó vậy? Tôi cứ nghĩ mãi về điều này.
Hai chữ “ như chó” làm cho Anphisa phẫn nộ, cả người chị như bung lên, giận dữ, từng tế bào bùng cháy một sự căm thù đối với con người mà chị , có thể nói, đã chung sống suốt đời. Anphisa quỳ lên trên hai đầu gối. Chị muốn đè bẹp , bóp nghẹn, giết chết chồng ngay bằng những từ khác thường nào đó. Nhưng những từ như vậy không tìm ra.
- Tôi yêu đấy…Tôi yêu! Tôi yêu suốt đời đấy !
Những lời của chị không gây ra một tác động gì đối với Kirian.
Trong căn buồng nhỏ bên cạnh, Vera trở mình trên chiếc giường con kêu cót két, Nicolai ngáy, thở khò khè.
- Chỉ có anh mới biết yêu người mà thôi!- Anphisa thốt lên trong cơn giận dữ bất lực.
- Đúng, tôi yêu như người,- Kirian bình tĩnh khẳng định.
Anphisa kinh ngạc nhìn như dán mắt vào Kirian, cố gắng nhìn rõ vẻ mặt chồng, nhưng chị không thấy gì cả ngoài ánh mắt vẫn lạnh lùng của anh.
Chị nằm xuống, ngẫm nghĩ rất lâu về những lời của chồng: “ Tôi yêu như người” – nghĩa là thế nào? Anh ấy nhạo mình chăng?
- Tôi yêu – và thế thôi. Còn vì sao- việc gì đến anh? – Chị nói với một sự hằn học không che dấu.- Anh làm sao mà hiểu được điều này.
- Mà tự cô có hiểu được đâu .
- Cũng có thể là tôi không muốn hiểu thì sao?! Cảm thấy chồng ít nhiều có lý, Anphisa giận dữ và ương bướng nói.- Cũng có thể, ở con người ta có những cái …mà không thể giải thích được bằng lời. Không thể! Anh hiểu không?!
- Câm miệng đi! –Kirian túm lấy vai chị lắc mạnh. Rồi anh dừng lại, xúc động thở gấp chừng mấy phút.- Có thể đúng là đôi khi không thể giải thích được,- Sau khi bình tĩnh lại, anh mới nói tiếp.- Nhưng sớm muộn gì rồi cũng phải giải thích. Nếu không với mọi người, thì ít ra cũng với chính mình…
Anphisa hiểu rằng những lời này Kirian không phải nói với chị nữa, và mỗi lúc chị kinh ngạc thêm trước một cái gì đó mới mẻ mà trước đó không hề có trong lời, trong giọng nói của chồng. Còn Kirian vẫn tiếp tục nói một cách khó hiểu, theo đuổi ý nghĩ riêng của mình.
- Tôi chỉ tiếc một điều là đã giúp Phedor đưa Ivan, em của hắn, vào tù. Cần phải bỏ tù tôi mới đúng: Bởi chính tôi đã mang hai con ngựa đó cho bọn Digan.
- Anh sao?! Thế không phải Ivan à?- Anphisa lại nhỏm người dậy.- Thế …hóa ra lúc đó Arcadi Montranov nói đúng?
- Đúng,- Iniuchin thở dài,- Và cho đến tận bây giờ tôi vẫn không hiểu nổi: Làm sao mà Phedor thuyết phục, rủ rê được tôi? Hắn bảo: “ Cha của cậu bị chính Ivan giết lúc đó…Trước đây, - hắn bảo, - mặc dù Ivan im lặng, không nhắc đến cha cậu , nhưng tớ cũng đoán biết đó là việc của tay ai. Hơn nữa cách đây không lâu, chính Ivan trong lúc nóng nảy, đã tự nói ra…” Và thế là tôi để thứ nước giải độc địa ấy bốc lên đầu…Nhưng thực ra cha đối với tôi là cái gì?!
Một lúc lâu, Anphisa phân vân, nghĩ về những lời chồng, cố gắng để hiểu chúng.
- Nói láo! Nói la-áo!- Chị bỗng kêu lên.
- Tôi nói láo để làm gì?- Iniuchin vẫn tiếp tục bằng một giọng khe khẽ, bình tĩnh:- Còn tôi cứ rượu chè liên miên, đấy là vì ngu ngốc. Việc tôi hay đánh cô một cách tàn nhẫn – tôi xin lỗi. Mặc dù cô cũng nên hiểu cho tôi ...Cô với Phedor hú hí vui thú cùng nhau, còn tim tôi như bị cực hình chết lặng. Và tất nhiên phải hóa ra thú vật, không chịu nổi phải lôi cô đến một nơi nào đó khuất mắt mọi người…nhưng cô đâu hiểu cho…Mà cũng không cần, giờ thì chẳng ích gì nữa. Chỉ mong cô tha lỗi cho…
- Chết để làm gì? Không đâu,- Kirian trầm ngâm nói.- Chiến tranh hôm nay đã xảy ra, điều này cũng tốt thôi. Tôi sẽ xin ra trận. Người ta bàn tán rằng chắc cuộc chiến tranh này chắc chẳng kéo dài lâu được. Nhưng tôi lại nghĩ chắc chẳng thế đâu. Nên nhớ là cả châu Âu đã bị chúng bắt cúi đầu. Bọn Đức mạnh lắm. Ngày mai tôi sẽ đến phòng Quân vụ. Tôi chưa già đâu, mới bốn chục tuổi thôi. Họ sẽ lấy…
- Anh nói nhảm gì vậy? Thử nghĩ lại xem nào! Khi nào cần, họ sẽ gọi , không phải đợi anh đồng ý. Còn anh lại tự muốn tự chui đầu vào trong trước…
- Đấy còn chưa phải là hết đâu!- Kirian cắt ngang lời vợ, cao giọng,- Nếu như tôi không bỏ xác ngoài đó, thì hãy biết rằng dù sao tôi vẫn không về cái nhà này nữa đâu …
- Kirian!
- Thôi đủ! Im đi! Và nghe đây…Không sao, các con đã lớn cả rồi. Vera cũng đã tự lập được rồi, không hôm nay thì ngày mai cũng đi lấy chồng. Sau một vài năm nữa, Nicolai cũng sẽ trưởng thành. Còn về cô thì tôi cũng không phải lo nhiều lắm.
- Anh nói cái gì thế? Anh nói nhảm cái gì thế?- Anphisa bàng hoàng cả người, thều thào hỏi.
- Thôi ngủ đi. Muộn rồi,- Và Kirian ngoảnh mặt vào tường.
Anphisa còn ngồi rất lâu trên giường, trong bóng tối, cố gắng suy nghĩ để hiểu những điều chồng vừa nói . Nhưng chị không thể nào làm nổi điều đó.

Gửi CL và NTXX,
Mình gửi bản hiệu đính final. Thế là mình hoàn thành nhiệm vụ được giao rồi nhé. Chúc vui!
Chương 10

Trạm máy kéo ngày chủ nhật im lặng và vắng vẻ.
Hai chiếc máy kéo của Anikei Elizarov và Kirian Iniuchin đứng cạnh nhau. Động cơ của cả hai máy đều bị tháo tung : Iniuchin và Elizarov, dầu lấm đến tận khuỷu tay, đang đào bới trong ruột máy. Iniuchin làm việc cau có và im lặng, còn Elizarov, một người trên dưới ba chục tuổi , mũi to tướng, đôi má đỏ sạm như bị bệch ho lao, thỉnh thoảng lại chửi thề không to nhưng rất độc địa.
- Cái lót đệm này bỏ vào đâu đấy? Mù hay sao mà không thấy nó cháy gần hết rồi ,- Phedor Saveleiv chốc chốc lại mắng Elizarov.- Còn cái ốc này thì vứt đi, ren mòn hết rồi. Gì mà trố mắt lợn luộc lên thế ? Đi tiện cái khác đi …Còn cậu , Kirian, cậu đem bộ não đi uống rượu hết rồi à? Ai bày cho cậu lắp chốt chẻ như vậy hả? Chạy một lúc là sẽ bay ngay…Thế mà cũng đòi là thợ máy! Các cậu thì chỉ cho đi kéo xe ngựa…
Phedor lúc thì gắt người này, lúc thì đẩy người kia, chỉ cho họ phải làm như thế này, thế nọ. Tay ông cũng lấm đầy dầu mỡ đến tận khuỷu.
Khi cơn mưa rào ập đến, cả ba chạy vào xưởng. Phedor nằm dài trên bàn máy, Elizarov ngồi lên một chiếc thùng đựng mỡ, hút thuốc, còn Iniuchin đứng cạnh ngoài cửa sổ và nhìn qua tấm cửa kính bết đầy dầu mỡ ra ngoài trời mưa.
- Iniuchin, gì mà mặt cậu chua như sữa bò thiu hàng tuần thế? –Elizarov hỏi. –Hay là cậu khổ sở vì từ sáng tới giờ còn tỉnh táo? Bao giờ thì cậu bỏ uống rượu đấy, Kirian?
- Tốt hơn là cậu đừng có mò vào chai đã,- Kirian không ngoảnh lại, đáp.
- Cái đó thì cũng đúng thôi. Tớ cần phải bỏ, tớ uống cũng có hại,- Elizarov đồng ý ,- Nhưng cái chính không phải rượu. Sức khỏe tớ bị mùi xăng làm cho hỏng hết. Làm việc ở đây thì tớ cũng sớm chui vào quan tài thôi . Cần phải chuyển.- Elizarov lắng nghe tiếng mưa giội bên ngoài bức tường, nhấp nháy đôi mắt khá đẹp, cặp lông mày dài cong như của con gái.- Và tớ cũng sắp chuyển . Cái gì giữ tớ ở đây? Tất nhiên là tiền công. Còn anh, Phedor, thì không nói đến, phải nuôi cả một đại gia đình như vậy. Nhưng còn tớ? Ngoài bà vợ Nina ra tớ chẳng có gia đình nào cả … Phedor lại còn được tiếng tăm này nọ, còn tớ thì được cái gì ?
- Đừng nói nhảm nữa!- Saveleiv lên tiếng gắt.
- Anh không thích à?- Elizarov hỏi.- Thế trong cuộc họp mùa xuân vừa rồi anh hứa kèm chúng tôi, giúp chúng tôi trở thành lao động tiên tiến để làm gì? Đấy, đã nửa năm anh vất vả với chúng tôi để làm gì?
- Và tớ sẽ làm được! Sau một vài năm nữa tớ sẽ treo tên các cậu lên bảng danh dự.
- Anh sẽ chẳng làm gì được với chúng tôi đâu.Và điều này anh cũng biết rất rõ. Nhưng Giám đốc trạm máy kéo lại tin anh. Năm ngoái ông ta cho anh nguyên một máy mới . Đồng để gặt cũng phân cho khoảng bằng phẳng nhất, tốt nhất. Tiền và lúa anh được chia nhiều nhất ở trạm máy kéo. Và mùa này lại cử anh những cánh đồng tốt nhất ở nông trang Bông lúa đỏ. Người ta bảo năm nay Nazarov được mùa nhất…Chúng tôi thấy hết, có phải mù đâu…
Phedor bỏ chân xuống bàn máy . Cặp lông mày rậm nhảy lên, gấp khúc lại nhưng rồi giãn ra ngay .
- Hóa ra cậu…tinh gớm! Tớ trông cậu có vẻ rình mò, chõ mũi ngửi khắp nơi mọi thứ…
Elizarov sợ hãi giương cặp mắt đẹp nhìn Phedor.
- Thằng nào cũng biết phần lợi cho mình,- Phedor cười nhạt, tiếp.- Còn sức khỏe ấy à…Cậu thì có lấy chày mà giết cũng không chết…
- Anh nói gì lạ vậy? -Elizarov khịt mũi ngồi im.
Sau khi trời tạnh, cả ba tiếp tục im lặng làm việc cho tới bốn giờ chiều, không ai nói thêm một tiếng nào.
- Thôi nghỉ,- Cuối cùng Phedor nói và rửa tay vào xô xăng.
Một cô bé bịt khăn chạy ngang qua sân của trạm máy kéo đến văn phòng, hai tay vẫy lia lịa, miệng kêu một điều gì nghe không rõ.
Một đám người vẫn tụ tập tại văn phòng.
- Cái gì mà ồn ào thế nhỉ ?- Phedor hỏi, lấy giẻ rách lau tay.- Nào, ta đến đó thử xem.
Khi đến văn phòng, họ thấy đã có chừng hơn chục người đã đứng xung quanh chiếc cửa sổ mở rộng của phòng Giám đốc. Trong phòng cũng có người. Từ chiếc loa phóng thanh đặt trên bệ cửa sổ phát ra một giọng nói trầm khô, không vội vã, nói rằng sáng nay quân đội Đức đã vượt qua biên giới một nước nào đó tại nhiều chỗ, ném bom những thành phố nào đó. Nhưng thành phố nào - Saveleiv không thể nghe ra, vì trong phòng có một người đàn bà đang khóc lóc kêu la át cả tiếng loa phóng thanh.
- Cái gì đấy? Ai đang nói gì đấy? –Saveleiv hỏi.
- Khẽ chứ! Molotov đang nói.
- Có chuyện gì xảy ra thế?
- Cái gì? Chiến tranh bắt đầu rồi!
Người đàn bà trong phòng đã im không khóc nữa và được đưa đi nơi khác. Trong sự im lặng vừa được lập lại, những lời nói từ loa vang lên một cách rõ ràng.
“ Bây giờ, khi kẻ thù đã xâm phạm đất nước, Chính phủ Liên Xô ra lệnh cho quân đội chúng ta phải đánh tan cuộc tấn công ăn cướp này và đuổi quân đội của Đức ra khỏi lãnh thổ Tổ quốc…”
Phedor đứng nghe, đôi lông mày nhíu lại , những nhón tay dài ,sần sùi, nặc mùi xăng giật giật bộ ria mép đen. Elizarov liên tục quay chiếc đầu rối bù trên chiếc cổ dài ngoẵng, ngơ ngác hấp háy mắt .Anh là người duy nhất không đứng yên tại chỗ. Cứ chạy đi chạy lại vòng quanh đám người bên cửa sổ. Còn Kirian Iniuchin ngồi tách ra một quãng trên bãi cỏ đã được cơn mưa rào rửa sạch, đầu cúi thấp , bất động. Anh cứ ngồi như thế cho đến lúc tiếng nhạc quân hành vang lên trong làn không khí trong lành đã được hong khô, đốt nóng từ lâu.

Ivan Saveleiv không nhận thấy Pancrat Nazarov ra về từ lúc nào,- anh vẫn đứng ôm ghì mái đầu nóng hổi của con trai vào ngực. Đã từ lâu Vladimir chưa cắt tóc, những sợi tóc dày, cứng và đầy bụi của cậu phảng phất mùi gió và mùi ngải cứu trên đồng cỏ . Ngực Ivan như bị một cái gì ép chặt , anh đứng, đứng mãi, đợi cho cơn đau qua đi. Cuối cùng, anh buông con ra, thò tay vào túi xách lấy ra một hộp thịt.
- Cái gì thế?- Vladimir hỏi.
- Quà cho con đấy.
Cậu bé xoay xoay chiếc hộp, không biết nên làm gì với nó.
- Đây là thịt hộp. Con chưa ăn bao giờ à?
- Chưa ạ,-Vladimir lắc đầu .
Ivan mở hộp, đặt lên bàn. Cậu bé lúc đầu còn dè dặt thử, nhưng sau nhét thịt đầy cả hai má. Ivan ngồi đối diện, nhìn con ăn, trong ngực lại đau nhói. Anh vội ngoảnh mặt nhìn ra cửa sổ. Trong đám cỏ dại cạnh nhà, một con bê nhỏ trán trắng đang tha thẩn.
- Của nhà ta đấy!- Vladimir nhanh nhảu nói.- Bác Pancrat cho nhà ta đấy.
- Cho ta thế nào?
- Còn thế nào nữa ạ? Con bò nhà bác ấy đẻ, và bác cho. “ Hãy nuôi lớn, bác ấy nói, sẽ được con bò cái đấy”. –Im lặng một lúc, cậu bé đột ngột hỏi.- Thế bố không phải là kẻ thù của nhân dân nữa à?
Ivan chậm chạp ngoảnh đầu về phía con trai .
- Ai nói với con…bố là kẻ thù của nhân dân ?
- Ai à, chúng nó cứ trêu con như thế.
- Thế đấy !- Ivan khẽ thốt lên .
- Còn mẹ, khi con mách rằng các bạn trêu con mẹ bảo: “ Con đừng tin chúng…” nhưng đêm về ngủ mẹ lại khóc, con nghe thấy hết…Và bác Pancrat cũng bảo con đừng tin…
Ivan ngồi nhìn rất lâu ra cửa sổ.
- Đúng đấy, cả mẹ và bác Pancrat đều nói đúng.
- Thì con cũng biết bố không phải là kẻ thù .- Vladimir khẽ nói, - Bố là kẻ thù thế nào được . Chỉ có điều…
- Điều gì?
- Chỉ có điều con không hiểu là tại sao bố phải ngồi tù ?
Ivan lại ghì đầu con trai vào ngực, xoa xoa lên mái tóc rối bù .
- Thế con nghĩ bố hiểu được à? Nhưng không sao, khi nào lớn, con sẽ hiểu….
- Con làm sao mà hiểu được khi chính bố cũng không hiểu ?- Im một lúc, Vladimir hỏi.
Ivan Saveleiv buông con ra , ngồi xuống mép chiếc giường gỗ kêu cót két. Và anh trả lời cậu con trai mười ba tuổi như trả lời một người lớn :
-Con thấy đấy, mấu chốt là ở chỗ…Cuộc đời thế hệ cha nó quá rối rắm, đến nỗi mọi người loanh quanh trong đó mà không biết mình bị cái gì dẫn đi và dẫn đi đâu . Còn sau này khi con lớn lên, con sẽ như đứng ở bên ngoài mà nhìn vào cuộc đời đó và con sẽ thấy hết, hiểu hết…
Vladimir nhăn trán lại, cố gắng hiểu những lời bố nói, đôi mắt hơi xám của cậu tư lự ra vẻ người lớn.
-Ôi!- cậu chợt nhảy chồm dậy vớ chiếc roi.- Con ngồi đây, còn những người cắt cỏ còn đang đợi bánh . Bác Pancrat lại cho một trận!
Vladimir chạy vụt ra khỏi nhà. Ivan đi lại trong phòng một lúc, rồi cởi giày nằm xuống giường. Anh cảm thấy không quen nằm một mình trong sự yên lặng tĩnh mịch, trên chiếc giường đệm mềm sạch sẽ. Và sự yên tĩnh này, và chiếc giường gỗ chân cao với một cặp gối xanh nhồi lông gà, và chiếc lò sưởi lớn mới quét lại vôi trắng và chiếc kính cửa sổ sạch bóng đang đứng hứng từng dòng ánh nắng mặt trời tràn vào – tất cả những cái này đối với anh như là không hiện thực, như trong một giấc mơ. Và anh không hiểu nổi là làm sao anh, Ivan , lại rơi vào khung cảnh như thế này , là anh có thể nằm bao nhiêu tùy thích trên chiếc giường này để thưởng thức sự im lặng , sạch sẽ và thanh thản.
“ Ivan ! Ivan!”- anh bỗng nghe có tiếng vợ kêu thất thanh như quát vào tai. Thì ra Ivan vừa thiếp đi. Giật mình , anh ngồi nhỏm dậy trên giường. ” Mình vừa mơ hay sao thế này?”
Ivan lắc mạnh đầu, cố gắng xua đuổi ảo giác. Nhưng không, cửa đột nhiên bật mở , Agata chạy vào, người hớt hải trông đáng sợ.
- Ivan! Ivan- Chị ngả vào lòng chồng mà nghẹn ngào khóc nấc lên.
- Bình tĩnh nào, Agata..có chuyện gì thế? Em làm sao thế ?-Ivan cũng hoảng hốt hỏi .
- Chiến tranh! Ivan ! Chiến tra-anh!...
Agata ngẩng đầu lên , thay vào đôi mắt chị là hai chiếc hố đen ngòm, đầy nước. Những giọt nước mắt to nặng giờ đã biến thành màu tro xám, nhão ra, chảy sệ xuống…


Semion và Vera đi dọc theo đồng cỏ trở về làng. Trời đã chiều, mặt trời khuất dần sau núi. Con sông Gromotukha chảy bên cạnh . Sau một ngày gào réo, bây giờ nó chảy im lặng, lười biếng, những tia sáng cuối cùng của mặt trời nhuộm con sông thành một màu vàng lấp lánh.
Nicolai Iniuchin, Đima và Andrei đã về nhà trước từ trước.
Chốc chốc, cô gái dừng lại và nói:
- Semion, một lần nữa nào, anh….
Semion lại hôn cô, Vera quàng đôi cánh tay nóng hổi lên cổ anh, ghì sát người, như dính hẳn toàn thân vào anh.
- Em không biết chán à?
- Đúng đấy, em rất tham.- Vera đồng ý,- Môi đau mỏi, mà em vẫn muốn...Ôi, anh Semion, em sẽ rất yêu anh..Tất cả bọn con trai sẽ phải ghen lên!
Cạnh làng, có một đám con trai, con gái đang tụ tập bên bờ sông. Một thanh niên mặc áo sơmi trắng, tay áo xắn đến khuỷu, ngồi chơi đàn ghita trên một tảng đá bằng.
- Hình như Maria Ogorotnicova ở đằng ấy… Đợi em một tí …Em nhờ nó may chiếc áo.
Vera chạy đến bên bờ sông, bắt đầu nói gì đó với Vera- một cô gái mặt tròn, to béo, có bộ ngực đồ sộ quá cỡ, mà như Semion nhận thấy, khiến cô ta cảm thấy ngượng .
Đứng đợi Vera chừng vài phút, Semion miễn cưỡng đi về phía bờ sông. Người chơi ghita hát bằng một giọng nức nở rền rĩ:
“…Rồi anh lớn lên , một chàng trai khôi ngô
Rồi yêu em, rồi chè rượu say sưa
Mẹ kêu la, lau hai hàng lệ nhỏ:
Con sẽ là một thẳng trộm, như cha xưa…”
“Captanov Maca!” –Semion đoán ra ngay và định bỏ đi. Nhưng Maca đã quay lại, nheo nheo đôi mắt đùng đục:
- A-a, cháu tôi đấy à?
Semion im lặng không đáp.
- Không muốn nhận nhau à?- Maca bĩu môi,- Thì ta cũng chẳng giận đâu .
Gió thổi tà áo lụa của Maca bay phất phơ, trên cổ tay gân guốc của hắn lấp lánh chiếc đồng hồ. Đôi ủng bốccan mõm tù bết đầy đất bùn . “ Diện thật. Đôi ủng thế cũng không tiếc”, - Semion thoáng nghĩ. Một cô gái lạ, có bộ tóc màu hung đỏ, đến bên cạnh Maca, trơ trẽn ôm lấy cổ hắn và nói gì đó.
- Bỏ ra,- Maca cau mặt, nhún vai, vẻ kinh tởm.
Trên tay cô gái tóc hung, Semoion cũng nhìn thấy một chiếc đồng hồ như của Maca. “ Của ăn trộm “- anh nghĩ.
- Còn ta, Semion ạ, còn nhớ cháu- lúc đầu bé chừng này này, sau bằng này…-Maca ra hiệu chỉ Semion bằng chừng nào.- Còn bây giờ, đã lớn thật rồi.
- Vera, đi thôi,- Semion nói.
Maca lại bật dây ghita:
“ Lúc đó anh mười bảy tuổi, người ơi…”
Bỗng hắn đột ngột cắt ngang câu hát:
- Lúc nào ta đến nhé, Semion. Ta nói chuyện về cuộc sống.
- Cuộc sống nào? Cuộc sống nhà tù à?- Semion cười nhạt.- Tôi vốn không quan tâm đến cái đó lắm.
- Ô-ô!- Captanov kéo dài giọng, cặp mắt đục của hắn càng nheo hẹp lại.- Mẹ cháu có biết là ta về đâu không?
- Tôi làm sao biết được?
- Thế-thế …Cháu chuyển lời hỏi thăm nhé,- Maca mỉm cười nói, rồi ngoảnh đi.
Cho đến làng, Vera và Semion đi im lặng. Từ bờ sông vẫn vẳng lại tiếng hát rền rĩ của Maca mang từ nhà tù về:
“ Và ngày nối ngày, năm tháng trôi qua
Đã thành sự thật những gì mẹ tôi nói năm xưa…”
- Phì!- Semion nhổ nước miếng xuống mặt đường đầy bụi.
- Tất nhiên,- Vera trầm ngâm nói.-Còn đồng hồ của hắn tốt thật. Lại tặng cả cho con tóc hung nữa, anh thấy không?
- Thèm hả? -Semion giận dữ nói và rảo bước nhanh hơn .
Mặt trời đã lặn hẳn, trên những con đường mà họ đang đi không một bóng người. Nhưng điều này không làm cho cả Vera lẫn Semion ngạc nhiên. Buổi chiều đặc biệt là là vào những ngày chủ nhật , chỉ có con đường chính ở Santara là đông vui. Nhưng khi ra đến đường lớn,ở đó họ cũng không thấy người nào. Dưới bóng hàng dương trống trải, hoàng hôn đang lặng lẽ vào đêm. Lúc đầu, đang cáu vì cuộc gặp gỡ với Maca, Semion không chú ý đến điều này. Một lúc sau, anh dừng lại:
- Quỷ quái gì thế này.- Anh lẩm bẩm.- Em không thấy gì à?
- Cái gì?- Vera cũng như chợt tỉnh khỏi cơn trầm ngâm.
- Dường như tất cả đều chết hết rồi hay sao ấy.
- Đúng thế,- Cô gái đung đưa cặp lông mày thanh,- Nhưng hình như có giọng nói ở đâu đây.
Họ rảo bước dọc theo đường phố. Một đám người tập trung trước ngôi nhà hai tầng bằng gạch đỏ của phòng Quân vụ. Một ông già ngồi ở thềm dưới cùng của bậc lên xuống, rít tẩu thuốc và nói:
- Tất nhiên là bây giờ có đủ loại thuốc men. Nhưng cái thuốc iốt của các anh ấy mà , hừ, thiếu gì thứ còn hiệu nghiệm hơn nhiều. Đất trộn với thuốc súng chẳng hạn. Iôt của các anh thấm gì!
- Bố già chỉ nói khoác thôi ,- Một anh thanh niên nói.
- Khoác cái gì? Khoác cái gì?-Ông già nhảy bật dậy, lật tà áo lên để hở một mảng sườn xanh lè .- Đấy , thử nhìn xem. Một cái lỗ thủng cho cả nắm tay vào lọt . Hồi đó , nghĩa là vào năm mười lăm, tôi còn nhớ, chúng tôi đã tấn công bằng lưỡi lê . Tôi mới chạy chưa được bảy xagien thì-Phâ -ập! –Một phát ngay vào sườn này. Chắc là mảnh pháo- Tôi nghĩ. Nhìn xuống-cả mảng sườn đang bốc khói. Tất nhiên là tôi ngã vật xuống. Một cô hộ lý mới cõng tôi ra khỏi nơi đó. Và rồi không biết người ta bôi cho tôi bao nhiêu là iốt của các anh. Nhưng vết thương cứ rữa ra. Kiểu này để cho các ông đốc tờ làm thì thối cả người mất, tôi nghĩ tự mình chữa lấy vậy. Tôi kiếm được ít thuốc súng, đào trong vườn bệnh xá một nắm đất, đem trộn với nước…
- Nước sôi chứ ạ? –cũng chàng trai lúc đầu tò mò hỏi.
- Đồ đầu gỗ!- Ông già nổi cáu- Đúng là thằng hề! Còn sườn - Đấy, thử nhìn xem, nhìn xem - Ông già lại bật dậy, lật vạt áo lên,- Đem đắp vào, lấy băng bó thật chặt, và sau bảy ngày chỉ còn lại một vết sẹo xanh này . Còn nếu như nước sôi... –Và ông già ngồi xuống chỗ cũ, giận dữ trừng mắt nhìn.
- Thế có nhức không? –Một người đàn ông đã đứng tuổi cố nhịn cười, hỏi.
- Tất nhiên là có…-Ông già, chắc không nhận thấy sự trêu chọc trong câu nói, trả lời nghiêm chỉnh. Rồi ông quay sang phía anh thanh niên,- Còn anh hề ạ, anh muốn đùa bao nhiêu mặc anh, nhưng nhớ lấy công thức thuốc: Một vốc đất, một nửa vốc thuốc trộn với nửa cốc nước. Chiến tranh…chắc ngày mai người ta sẽ gọi anh ra mặt trận thôi.
- Các anh…Các ông nói gì vậy? Chiến tranh nào? Semion hỏi.
- Còn chiến tranh nào nữa? Anh ở đâu rơi xuống thế anh bạn ?
Vera bỗng kêu thét lên, những ngón tay thon bám chặt lấy vai Semion. Cô thở đứt quãng.
- Em bỏ ra nào,- Semion khó chịu nói, cố gỡ tay cô ra.- Các anh nói nghe xem…
Từ trong bóng tối chập choạng. Nicolai Iniuchin chạy tới kéo Semion ra thềm nhà và hấp tấp, lộn xộn kể:
- Chiến tranh với bọn Đức, anh Se mion ạ…Khi chúng ta đang đi câu, bọn Đức đã bắt đầu chiến tranh. Em về nhà rồi. Mẹ em nằm khóc, còn cha thì im lặng đi từ góc này sang góc khác. Cha anh cũng vậy, cau có, tức giận. Em thấy qua hàng rào mà. Bây giờ làm sao, anh Semion?
- Semion! Semion- Vera lại níu lấy vai Semion- Bây giờ người ta sẽ bắt anh đi…
- Lại thế…-Semion nói,- Hãy khoan đã, Vera ạ, đừng vội khóc trước.
- Quả vậy…Chị ấy ngốc lắm,- Nicolai khịt mũi nói.
- Thôi được, ta về đi …
Khi Semion về đến nhà, cha vẫn như lúc sáng, đang ngồi bên cửa sổ mở toang, rit thuốc, thở khói ra ngoài sân, vào bóng tối. Mẹ im lặng, cố gắng không khua bát đũa, chuẩn bị bữa tối, Đima và Andrei ngồi thu lu trong góc, sợ hãi nhìn ra. Chiếc xô với số cá câu được, giờ bị lãng quên, đặt trên chiếc ghế dài cạnh cửa ra vào.
- Thế tức là…chiến tranh thật à?- Semion hỏi.
- Thôi, ăn cơm đi!- không trả lời, Phedor nói và quẳng tàn thuốc qua cửa sổ.
Suốt bữa ăn, không ai nói một lời nào. Ăn xong, Semion bước ra sân, nhìn những ngôi sao cháy sáng rực trên bầu trời không một gợn mây . “ Không biết chiến tranh về đêm sẽ ra sao?” – Một ý nghĩ ngây ngô bỗng hiện ra trong đầu . Semion biết rằng đấy là một ý nghĩ ngây ngô, nhưng những ý nghĩ khác, không hiểu sao, lại không đến với anh lúc đó.
Hàng giậu cạnh sân kêu sột soạt, khẽ lắc lư. Semion nhăn mặt: “ Lại Vera” . Bây giờ anh không muốn gặp cô, và nói chung, không muốn gặp ai cả. Nhưng đấy lại là Nicolai Iniuchin.
- Anh Semion này, không biết em có thể lừa phòng Quân vụ được không?- Nicolai bước đến hỏi.
- Phòng Quân vụ nào ?
- Sao? Em lớn người. Em sẽ bảo là sinh năm hăm ba.
- Thôi, bước đi ! –Semion giận dữ nói, rồi ngồi xuống chiếc ghế dài đặt cạnh tường và nhìn vào bóng tối.
- Còn giấy khai sinh em sẽ bảo là đánh mất rồi. Rất đơn giản…Em chỉ tăng thêm ba tuổi thôi, làm thế nào mà họ kiểm tra được, hả anh Semion.
Semion im lặng, mải mê nghĩ về một điều gì đó, dường như không nghe thấy tiếng của Nicolai , rồi anh đứng dậy đi vào nhà.


Khi trời đã chập tối, Anikei Elizarov, mắt nhìn quanh, kín đáo đi đến một ngôi nhà dài bằng gỗ nằm giữa những hàng phong bao bọc bốn phía, leo lên bực thềm có treo một ngọn đèn sáng lờ mờ. Phía sau cửa lớn có một lối đi dài, cuối lối đi đó là một chiếc bàn. Người trực ban đội mũ lưỡi trai viền đỏ ngồi sau bàn.
- Thủ trưởng cho gọi tôi, - Elizarov nói,- Tôi là Elizarov.
- Iacov Aleinicov gọi à?
- Vâng…
Từ chỗ trực ban , những hành lang rộng như đường phố, với những cánh cửa bọc vải sơn màu đen, chạy dài sang phải và sang trái. Chỉ có một cánh cửa, ở tận cuối hành lang, là bọc da màu đỏ. Elizarov đi đến bên cánh cửa này, cầm lấy tay nắm kéo về phía mình.
Aleinicov đang ngồi viết sau một chiếc bàn lớn. Elizarov khẽ ho, đưa nắm tay nồng nặc mùi dầu hỏa lên che miệng.
- Anh có việc gì đấy?- Aleinicov cau có liếc nhìn Elizarov.
- Tôi đã gọi điện xin đồng chí cho gặp…vì có việc riêng .
Một chiếc đồng hồ cổ, nặng, bằng gỗ mun, có những chiếc kim chạm trổ bằng đồng, treo trên tường. Quả lắc tròn lười biếng lắc lư sau tấm kính dày chạm hoa văn. Aleinicov nhìn rất lâu lên quả lắc, dường như đợi xem bao giờ nó dừng lại.
- Ở trạm máy kéo mọi người nghe tin về chiến tranh ra sao? – Ông hỏi .
- Sao à ? Bây giờ thì làm sao đã hiểu được …tất cả đều bất ngờ, choáng váng…
- Mọi người nói gì?
- Bây giờ thì chưa có gì cả...nếu có, tôi đã nghe. Tôi vẫn nghe ngóng mà…Chưa thấy ai nói gì cả…
Aleinicov cau mặt:
- Thế anh đến có việc gì ? Tôi đang bận.
- Tôi chỉ đến một lúc thôi, Iacov Nicolaievich ạ. Tôi muốn đến xin đồng chí một việc. Bây giờ đã chiến tranh, mỗi người đều cần phải ở nơi nào Tổ Quốc cần nhất..Ra mặt trận chắc người ta chẳng gọi tôi, vì tôi bị ho lao thì phải. Còn ở trạm máy kéo , việc quá nặng…
- Sao nữa?- Đã từ lâu Aleinicov cảm thấy kinh tởm cái con người này .
- Vậy nên tôi nghĩ muốn xin vào công an. Ít nhiều thì vẫn còn chút sức. Và tất nhiên, ở đó nếu đồng chí cần gì…
- Thế thì anh đến tôi có việc gì?- Alenicov cau có hỏi.- Đến mà gặp Trưởng phòng Công an. Nếu còn cần người, có thể , có thể ông ta sẽ nhận.
- Nhưng giá được anh nói với ông ta vài lời…
Aleinicov bỗng cảm thấy tức thở, như có cái gì nghẹn lại trong cổ. Để mau mau thoát khỏi con người này, ông nói vội vã:
- Thôi được, tôi sẽ nói…Còn bây giờ đi đi. Đi đi!


Maria Ogorotnicova biết Maca từ khi cô còn bé tí. Sau khi xuất hiện ở Santara, hắn thường đến nhà Maria vào ban đêm, bao giờ cũng đang ngồi uống rượu với bố cô và thì thầm những chuyện gì đó .
- Ba ạ, ba cho hắn đến làm gì? Lại còn uống rượu với hắn nữa ?- Có lần Maria hỏi.- Người ta bảo hắn là kẻ trộm cơ mà.
- Im!- Cha cô nổi giận. Bình thường hàng ngày ông đã dữ tợn, một cái nhìn cũng đủ làm cô nổi gai ốc sau lưng. Nhưng rồi ông liền dịu lại:- Hắn quả là thằng ăn trộm, nhưng hắn còn có hồn người . Ba vẫn thường bảo hắn nên bỏ cái nghề này đi và cố tu tỉnh cho thành người. Thiếu gì nghề tốt đẹp trên đời này…Ba đi khâu giày chẳng hạn. Chẳng cần tài giỏi gì lắm, nhưng làm cho mọi người vui…
- Nhưng tại sao hắn lại đi ăn trộm?
- Ai mà biết được. Trên đời này còn nhiều cái ác, cái đểu cáng lắm. Cái bất công cũng đầy dãy. Chắc Maca vì một điều gì đó mà căm giận con người…Bây giờ con còn chưa hiểu được điều này đâi.. Khi còn trẻ, con người đều thấy mọi cái là đẹp đẽ. Khi nào lớn lên, con sẽ hiểu…
Cô nghĩ, ba chắc chỉ đúng có một điều - trên đời này còn nhiều cái bất công. Cô nàng tin vào điều này khi ba cô bị bắt đi. Thậm chí Maria không còn cảm thấy sợ hãi nữa - cô bị sự việc đó đè nặng, làm cho đầu óc , tâm hồn trở nên trống rỗng. Tại sao lại như vậy? Vì cái gì?
Và mọi người cũng không thể giải thích điều này cho cô. Họ kỳ quặc ra sao ý. Một số nhìn cô với vẻ thương hại, số khác ngạc nhiên, tò mò, còn một số nữa thì tỏ vẻ sợ hãi, khó chịu. Và tất cả đều tránh cô ra mặt . Trong suốt cả tuần lễ đầu sau khi ba bị bắt, Maria như sống trong một khoảng trống.
“ Vĩnh biệt nhé, Maria!...-ba cô nói với cô trong cái đêm đáng sợ đó,-Con đã lớn rồi, không sao . Gặp người tốt, con lấy làm chồng đi. Nhà đã có rồi, không sao đâu …”
Quả là cô đã có một căn nhà tuy nhỏ bé. Và Maria đúng là đã lớn – chỉ một tháng nữa, cô sẽ tròn mười bảy tuổi, và mùa xuân vừa rồi, đúng một ngày trước khi ba cô bị bắt, Maria tốt nghiệp lớp mười. Nhưng làm thế nào để lấy được chồng, khi đến Leonid Gvozdiev, bạn học cùng lớp với cô , trong buổi lễ ra trường, lúc mọi người nhận bằng giữa tiếng vỗ tay như sấm, cũng công khai quay mặt đi và nói:
- Ba của mày là đồ rắn độc, trốn được khá lâu đấy, và mày cũng sặc mùi phản động. Tao sợ bị giây bẩn lắm.
Leonid Gvozdiev lớn hơn Maria bốn tuổi, lông mày đen , môi đỏ mọng. Học kém , là người lưu ban nổi tiếng nhất trong trường , nhưng Leonid không hề tỏ ra lo lắng, bao giờ cũng vui vẻ và bằng lòng với mình. Nếu như thỉnh thoảng thầy giáo có trách mắng hắn vì tội chểnh mảng, lười học, hắn hấp háy đôi mắt như mắt ngựa, nói:
- Dimit’ri Ivanovich Mendeleev ở trường cũng học kém, thế mà lập được bảng tuần hoàn các nguyên tố . Tớ rồi cũng sẽ lập được một bảng gì đó.
Gvozdied rất được bọn con gái chú ý, nhưng không hiểu sao mùa xuân ấy hắn lại chọn Maria. Trong quan hệ với con gái, chắc hắn đã có nhiều kinh nhiệm, và ngay buổi tối đầu tiên tiễn Maria từ trường về, hắn đã ép cô vào tường một ngôi nhà, hôn thật đau và trơ tráo luồn tay vào dưới áo lót của cô.
-Leonid! – Lê-ô.., tớ kêu lên đấy!- Maria thở hắt ra.
- Đồ ngốc1- Leonid buông cô ra, nói. –Tớ muốn thử xem đằng ấy có đứng đắn không?
- Đi mà thử những đứa khác!
- Đứa khác tớ lại không định lấy làm vợ.
- Nói láo, nói láo!
- Không, tớ không nói láo đâu. Thôi ta đi về thôi .
Sau đó, hắn thường đưa cô về. Họ cùng nhau chuẩn bị ôn thi. Maria không còn vùng ra khi hắn ôm hôn cô, không còn hất tay hắn khi hắn cởi cúc áo ngoài. Cô chỉ tìm cách che bộ mặt đỏ bừng đến tận chân tóc, nóng như lửa và thì thầm.
- Leonid, Leonid…Đừng thế. Xấu hổ lắm…
- Thật khốn khổ với các cô, với những bà đứng đắn này…-Hắn thở dài.- Thôi được, tốt nghiệp, ta sẽ tổ chức đám cưới. Năm nay nhất định anh sẽ tốt nghiệp. Chỉ có điêu…người ta sẽ gọi anh đi nghĩa vụ quân sự. Đi bộ đội, họ đã hoãn cho mấy lần rồi. Thế nào, em sẽ chung thủy đợi anh chứ?
- Leonid! Em…đến em cũng sẽ chẳng động đến mình. Chứ đừng nói đến..
Và thế là trong buổi lễ ra trường, khi Leonid bỏ cô đi, Maria có cảm tưởng như sàn nhà biến mất dưới chân cô. Cô chỉ thoáng nghe thấy từ trên sân khấu, nơi có chiếc bàn phủ khăn đỏ, người ta gọi tên cô, không ai vỗ tay mừng cô như đối với người khác, thầy Hiệu trưởng im lặng giúi cho cô một tờ giấy. Không nhớ gì nữa, cô chạy ra khỏi trường, chạy dọc theo đường tối đen, vắng vẻ. Từ buổi tối hôm ấy, trong trí nhớ cô chỉ còn lại hình ảnh những bóng đen lòa xòa của hàng cây ven đường như vươn cành ra cố cản đường cô. Những ngôi sao trên đầu nghiêng ngả, lăn đi lăn lại như những hạt đậu lăn trong chảo. Chạy về đến nhà, Maria khóa tất cả các cửa lại, nằm úp mặt xuống giường cho đến hết đêm. Sáng hôm sau, cô tự nói với mình: “ Không, ba không phải là kẻ thù. Ở đây có một sự nhầm lẫn nào đó. Leonid là thằng đểu, thằng nhỏ nhen. Thôi mặc…”
Suốt cả năm, chán nản, cô sống im lặng, cô độc như chuột trong hang, bán áo quần của ba để ăn dần, rồi cô xin làm ở xưởng may , học cắt và may áo quần phụ nữ. Cô tiết kiệm tiền và mua được một chiếc máy khâu cũ, hiệu “ Xinge”. Nhưng cô cố tránh không nhận hàng riêng bao giờ, chỉ may cho mình và đôi khi, vì tình bạn cũ, nhận cắt một vài cái áo cho Vera Iniuchin. Và nói chung, bây giờ cô bằng lòng với cuộc sống hiện tại của mình.
Hôm nay Maria dọn dẹp nhà cửa cho đến tận trưa, thỉnh thoảng cô lại đến ngồi bên cửa sổ và thờ ơ nhớ lại cuộc gặp gỡ ngày hôm qua với Gvozdiev.
- Thế nào, chưa đi lấy chồng à ?- Hắn nhìn cô bằng đôi mắt lấp lánh . Gvozdiev mới hạn nghĩa vụ về, người trở nên cân đối, đẹp trai hơn, và giờ hắn làm lái xe ở trạm xăng dầu.
- Đang đợi anh đấy,- Cô nói và đi ngang qua mặt hắn.
Maria muốn tắm một cái. Cô khép cửa, đi ra sông Gromotukha.
Khi đi ngang qua nhà Lukeria Cascarova, cô gặp Maca. Hắn mặc chiếc quần là thẳng nếp , áo sơ mi trắng, giày đánh bóng lộn, tay cầm ghi ta, từ cổng đi ra.
- Ôi!- Maria kêu lên và bước lùi lại .
Maca nhìn như xoáy vào người cô bằng đôi mắt đen, miệng huýt gió.
- Phì!...Em lớn quá rồi nhỉ…Em đừng sợ, anh hiền lắm mà. Thế nào, em còn nhớ anh không?
- Anh là Maca Captanov.
- Đúng thế,- Hắn cười nhạt.
Cô gái đứng im, không biết phải làm gì, nói gì thêm.
- Anh…từ đâu về thế?
Cô hỏi rồi đâm ra luống cuống. Từ đâu? Rõ ràng là còn từ đâu nữa!
- Ở nhà nghỉ về,- Maca cười nhạt,- Cha em gửi lời hỏi thăm.
- Ba em còn sống à? Ôi, em thật là!...Anh gặp ba em lâu chưa ?
- Còn sống, khỏe mạnh,- Maca vẫn cười nhạt, trả lời,- Ông ta thì có việc gì được.
Maca vẫn nhìn chằm chằm cô gái, lên đôi cánh tay đầy đặn để trần đến khuỷu , lên bộ ngực đồ sộ, nặng trĩu như hai qủa dưa hấu. Cô càng thêm luống cuống, cảm thấy mặt nóng bừng lên.
- Anh kể đi, ba em ra sao,- Cô thì thào.
- Anh còn bận em à, để lúc khác .
Hắn bỏ đi dọc theo đường làng, rồi rẽ vào một lối ngõ . Maria đứng một lát, rồi lặng lẽ đi ra bờ sông Gromotukha .
Ngượng vì mình quá to béo, cô luôn luôn đi tắm một mình, ở một nơi cách xa làng. Tắm xong, cô nằm rất lâu , đến tận chiều, trên cát nóng, khi thì phơi lưng , khi thì phơi bụng dưới nắng mặt trời, nghĩ về người cha , nhìn những con sóng nhỏ lấp lánh rửa sỏi cạnh bờ. Khi mặt trời xuống thấp, cô trở về nhà .
Trên bờ sông cạnh làng, cô lại gặp Maca . Một đám con trai, con gái đứng vây quanh Captanov nghe hắn chơi đàn. Trong số đó có cả Gvozdiev.
- Những bài hát tuyệt vời …Nghe lịm người,- Gvozdiev nói với Captanov,- Nào, thêm lần nữa về tay thanh tra những ngôi nhà lạ đi,- Trông thấy Maria, hắn chạy đến túm lấy tay cô,- A, xin cúi chào! Nhập bọn với các anh đi .
- Bỏ ra, đừng động đến tôi!
Tất cả quay lại nhìn Maria, Maca quay người lại.
- Này, Gvozd…bỏ ra,- Hắn nói khẽ.
Gvozdiev ngạc nhiên, hấp háy mắt, hết nhìn Captanov, lại nhìn Maria , kéo dài giọng: “ Ô-ô”, rồi bỏ tay ra.
Từ phía đồng cỏ , Semion và Vera đi tới. Vera nhờ may gấp, càng nhanh càng tốt, chiếc áo ngoài cô gửi từ tuần trước, Maria hứa sẽ làm.
Khi Semion và Vera đi khỏi , Ogorotnicova còn đứng thêm chừng mười phút, nghe những bài hát của Maca rồi lặng lẽ đi về.
Đến làng cô nghe tin chiến tranh đã nổ ra . Nhưng tin này không làm cho cô sợ hãi, cũng không làm cho cô ngạc nhiên. Cô chỉ nghĩ rằng chắc Leonid Gvozdiev lại sắp bị gọi ra mặt trận và có thể hắn sẽ bị bắn chết. “ Thì cũng đã sao …Thế mới đáng đời hắn- cô giận dữ nghĩ thầm . Cánh tay, nơi Gvozdiev tóm lúc nãy, nóng bừng lên như bị đốt.
Về đến nhà, cô thay quần áo, mặc chiếc váy mỏng, mở toang cửa sổ, nằm xuống giường, và cho đến tận tối, nhìn lên trần nhà, nghĩ về chiến tranh. Không hiểu sao cô tưởng tượng ra cảnh Leonid Gvozdiev đang nằm trên mặt đất , người đẫm máu , giơ cả hai tay về những người cứu thương – Giống hệt như những người cô vừa thấy trông bộ phim cách đây mấy hôm, - nhưng họ không để ý đến hắn. Thế cứ đáng đời , cứ mặc cho hắn chết! Rồi cô tưởng tượng ra mình là một trong những người cứu thương đấy . Cô đi đến bên Leonid, cõng hắn đặt vào một hố sâu, nơi có những chiếc lều mang dấu chữ thập đỏ. Khi đến nơi , Leonid nói với cô : “ Cảm ơn em. Em đã cứu sống anh bây giờ. Bây giờ anh nhất định lấy em…” Còn cô , cô sẽ trả lời hắn với một nụ cười khinh bỉ: “ Anh làm cho tôi mừng quá đấy …Tôi đã cứu sống anh, nhưng anh nên biết đối với tôi trên đời này không ai là người đáng kinh tởm hơn anh …” Gvozdiev nghe vậy nhăn nhó cười gằn, và mặc dù bị thương, hắn vẫn đứng dậy túm lấy tay cô như chiều nay ở bờ sông, kéo cô ngã xuống đất. Rồi hắn chạy đến, lấy cả người đè lên, phả hơi rượu nồng nặc vào mặt cô. Cô muốn vùng dậy, nhưng không được , muốn kêu nhưng không thành tiếng…
Rồi cô gái không còn biết việc gì đang xảy ra với mình , và mình đang ở đâu, thực hay chỉ là chiêm bao. Qủa thật có một người đè cô xuống, lấy bàn tay nóng hầm hập bịt miệng cô lại, dùng gối chùm lên đầu cô , rồi đưa bàn tay sờ nắn khắp tấm thân trần truồng của cô một cách thèm thuồng.
- Leonid! Bỏ ra…Không được, Leonid…Cô nghẹn ngào kêu lên.
- Leonid nào ở đây, đồ ngốc!- Một giọng nói vang lên, nghe giọng nói đó như trong cơn nóng sốt khủng khiếp, tim cô nhảy lên và như muốn vỡ tung ra , trong đôi mắt nhắm chặt, có một cái gì vùng lên rồi vụt tắt …
Cô tỉnh lại vì mùi thuốc lá nồng nặc. Trong phòng tối lờ mờ . Một dải ánh trăng từ ngoài vào cửa sổ chiếu lên mái đầu bù xù của Maca Captanov. Hắn ngồi bên mép giường hút thuốc, cứ mỗi lần rít, đầu chiếc mũi tù và hai lỗ mũi rộng, phản chiếu ánh lửa cũng sáng lên, như bị nóng chảy.
Cả thân thể cô như bị đánh nhừ, vò nát ở một nơi nào đó bên trong , chỗ trái tim nghe ran rát, buôn buốt, và hình như có một cái gì đó ấm rịn ra, âm ỉ chảy.
- Sao đêm ngủ em lại để ngỏ cửa sổ như vậy?- Maca hỏi, tay luồn dưới áo gãi lên ngực.
Maria vẫn nhìn lên đầu mũi của hắn sáng lên rồi lại tắt đi trong ánh lửa, rồi cô chậm chạp quay mặt vào tường và đau đớn, nặng nề khóc nấc lên, làm rung chuyển cả giường.
- Bây giờ công việc thế này, Maria ạ,- không chú ý đến nước mắt của cô, Maca bắt đầu nói ,- Cha của cô không còn sống nữa đâu. Ông ta bị chó cắn chết trong khi vượt ngục. Nhưng cô cũng đừng tiếc, ông ta hoàn toàn không phải là thợ giày đâu và ông ta cũng không phải là Ogorotnicov đâu, mà là Mikhail Cosorotov. Ngày xưa, ông ta phục vụ xuất sắc trong quân đội phe Trắng , là một tay hỏi cung tra khảo lão luyện. Sau đó…Nói chung sau đó còn làm thêm được nhiều việc tốt nữa, cô cũng chẳng cần thiết để biết hết đâu. Và đấy, như người ta nói , số phận xui khiến…Bây giờ tôi sẽ lo hết cho cô . Cô sẽ không phải thiếu thốn gì cả . Cô chỉ cần phải làm hai việc : Thứ nhất, thỉnh thoảng ngủ với tôi, và thứ hai- là im lặng. Để không một mống nào được biết về cái hang ổ của tôi. Nếu không tôi sẽ móc mắt và treo cổ cô lên …
Ý nghĩa những lời của Maca hầu như không đến được ý thức của Maria. Đối với cô, bây giờ tất cả đều vô nghĩa- cha của cô là ai, Maca là người như thế nào , và cả việc hắn vừa làm gì với cô xong- tất cả đều vô nghĩa.
Cô thôi không khóc nữa, nằm im và suy nghĩ một cách dửng dưng : Ở phòng ngoài có một sợi dây vải mới, cô vừa mua cách đây không lâu . sợi dây rất chắc, sẽ chịu đựng được sức nặng của cô, không đứt…


Đêm đầu tiên của chiến tranh trôi qua ở làng Santara một cách im lặng, bình yên và ấm áp.
Mỗi người đón tin tức về cuộc chiến tranh với một thái độ khác nhau : Người thì cau có , im lặng, người thì ngơ ngác , sợ hãi . Phụ nữ nhiều người lăn ra khóc, kêu la thảm thiết , dường như ngay tức khắc , trong phút này, người ta bắt chồng họ, con họ phải ra mặt trận.
Khi cơn choáng đầu tiên qua đi, cái khả năng tính toán, suy nghĩ trở lại bình thường, người ta bắt đầu bàn tán. Nói đủ mọi chuyện. Đây là cuộc chiến tranh thực sự hay là bọn Đức chỉ gây ra một cuộc khiêu khích? Nếu là chiến tranh thật sự thì có cần tổng động viên hay chỉ quân đội chính quy hiện nay cũng đã đủ chọi được với bọn Đức ? Nếu có lệnh động viên thì lứa tuổi nào sẽ được gọi đi trước nhất? Nếu như lấy nhiều người thì mùa màng thu hoạch sẽ ra sao ? Người ta nói về các cuộc chiến tranh trước đây , nhớ lại những trận đánh đã qua, về những người đã ngã xuống hoặc trở về nhưng thương tật. Những người từng trải, hiểu biết thì so sánh phẩm chất, sức chịu đựng của người lính Nhật, lính Đức, lính Phần Lan…
Bàn đi bàn lại đủ thứ chuyện, nhưng trên mặt mỗi người đều hằn in những một câu hỏi chung : Muốn bàn gì thì bàn, muốn tán gì thì tán, nhưng mọi việc rồi sẽ ra sao đây?
Ngày tháng Sáu dài nhất trong năm, đến mười giờ đêm mặt trời mới lặn , mười một giờ trời hẵng còn sáng . Vào tháng Sáu mọi nhà hầu như không thắp đèn. Nhưng đêm nay khắp Santara cửa sổ nhà nào cũng hắt ra một thứ ánh sáng vàng vọt và mãi không tắt, gần như cho đến tận sáng.
Cuối cùng, rồi cả ngôi làng lớn cũng im lặng đắm chìm vào bóng tối . Cây cối đứng lặng tờ và được bao bọc trong một tấm màn đen , trông hệt như những đám mây nhỏ sà xuống tận mặt đất nằm bất động.
Vào buổi tối hôm đó chỉ ở nhà Phedor Saveleiv là không ai bàn tán gì cả . Bọn trẻ vào phòng của mình lên giường nằm, không ầm ĩ, chí chóe như mọi ngày. Anna chuẩn bị giường cho mình và cho chồng xong rồi, cũng im lặng nằm xuống. Phedor không cởi áo ngoài ,đi lại trong phòng.
- Người ta bảo thằng em của cô , thằng Maca hôm nay về phải không?
Anna vẫn nằm im bất động, nhìn mãi vào một nơi không trả lời, thậm chí không chớp mắt.
- Thôi được, ngủ đi. Anh ra ngoài trời hút điều thuốc .
- Trời đất ơi “!- Anna bỗng hất tung chăn lên.- Ước gì người ta bắt anh ra mặt trận đi! Ước gì ở ngoài đó chúng giết chết anh đi còn hơn!
Hai người nhìn trừng trừng vào mắt nhau một lúc lâu. Một bên hàng mi của Phedor khẽ run run, bên kia rướn cao lên như ngạc nhiên, rồi hạ xuống.
Cặp mắt xám của Anna lấp lánh ánh điện như bằng kính, ở trong ngực bà nghe như có một cái gì như bục ra.
- À ra thế…Thế đấy, bỗng nhiên cô lại thú nhận…
- Nói láo! Nói láo! Nói láo! –Anna kêu to lên ba lần, giọng khàn đặc, - Anh tự nói dối với cả chính mình…
Bà ngã úp mặt xuống gối và khóc nức nở như một đứa trẻ, Phedor nhếch mép cười gằn, rồi bỏ ra ngoài.
Trên trời, những ngôi sao vẫn cháy sáng rực rỡ như ngày hôm qua, như ngày hôm kia, như bao đời nay. Và dải Ngân Hà không hiểu là cao hơn hay thấp hơn những ngôi sáng đó , lung linh vắt ngang Santara, chạy mãi về chân trời vô tận.
Nằm trên chiếc áo khoác ngoài trải giữa những cụm hướng dương, nghe tiếng con sông Gromotukha rì rầm róc rách giữa hai bờ cỏ thấp, Phedor mỉa mai nghĩ rằng tất nhiên là ông đã tự nói dối với cả chính mình, rằng không có gì là bỗng nhiên, là bất ngờ đối với ông trong lời nói của Anna cả. “ Và nói chung, có lẽ phải chia tay với cô ta, mỗi người một ngả thôi”.
Ông nghĩ một cách nhẹ nhàng, bình thản , như nghĩ về một điều gì vặt vãnh. “ Tất nhiên là có bất tiện, khó xử đối với các con. Đối với Andrei, Đima, Semion thì không kể đến. Còn Andrei và Đima thì sao? Lại còn chiến tranh nữa…”
Phedor cau mặt lại, mặc dù cái tin về cuộc chiến tranh bắt đầu hôm nay không làm cho ông lo lắng lắm. Ông cho rằng sẽ không có chiến tranh nào cả. Không hôm nay thì ngày mai, số quân Đức đã vượt qua biên giới nhất định sẽ bị nghiền nát, đánh gãy cổ và đuổi về bên kia cột mốc biên phòng.
Hoặc cùng lắm thì tất cả sẽ kéo dài không lâu hơn cuộc chiến tranh với Phần Lan trước đây…
Một làn hơi lạnh bốc lên từ mặt sông Gromotukha. “ Không khéo lại bị cảm mất,- Phedor thầm làu bàu .- Không biết Anphisa làm gì mãi trong ấy?”
Nghĩ tới Anphisa, Phedor mỉn cười. Đấy mới gọi là đàn bà chứ! Đúng ra nên lấy cô ta làm vợ mới phải! Năm tháng trôi qua mà cô ta hầu như không già đi, chỉ ngọt ngào thêm, như quả dưa hấu…Mà ham muốn mới khiếp chứ -Anna những năm sung sức nhất cũng chẳng bù được! Thường thường khi Phedor đã kiệt sức đến tận cùng, đã bị hút hết tất cả sức lực, ham muốn, đã bị phờ phạc và phát ớn lên vì cảm giác trống rỗng khắp thân thể, thì đối với cô ta tất cả vẫn còn là ít. Kirian đánh đập cô ta rất tàn nhẫn, đặc biệt là hồi ở Mikhailovka. Nhưng cô ta không một lần kêu ca với Phedor. Có lần chính Phedor tò mò hỏi : “ Làm sao mà em chịu đựng được những trận đòn như vậy? Bởi khi uống say, hắn là một con thú dữ…” – “ Thì em vẫn chịu được đấy. Biết làm sao bây giờ ?” – Anphisa trả lời một cách đơn giản, không tự ái, tức giận. “ Thế em có khóc không?” – Phedor hỏi một câu ngớ ngẩn. “ Đôi lúc quá đau... Anphisa im lặng và thở dài.- Nhưng em cắn răng lại và im lặng. Im lặng và nghĩ : Đấy là vì anh, vì anh, Phedor ạ…”
Lúc đó, Phedor bàng hoàng, kinh ngạc, hỏi : “ Làm sao em lại có được tình yêu đối với anh?”- “ Em không biết. Em chỉ yêu vậy thôi”.
Con sông Gromotukha vẫn lấp lánh, róc rách chảy…
“ Vậy đấy…ước gì người ta bắt anh ra mặt trận đi! Ước gì ở ngoài đó chúng giết anh đi còn hơn!- Phedor cau có nghĩ đến những lời của vợ.- Đúng, phải chia tay nhau thôi, mình sẽ cưới Anphisa. Cô ta sẽ lập tức bỏ Kirian. Chỉ cần mình nói được một lời…”
Từ phía vườn nhà Iniuchin có tiếng sột soạt, tiếng thân khoai tây gãy giòn. Một người nào đó đi đến bên hàng rào và khẽ chạm vào nó.
- Phedor! Phedor!- Anphisa thì thào gọi.
- Anh đây. Em leo qua đi,- Phedor đáp lại.
Hàng rào lắc lư, kêu răng rắc. Cùng lúc đó từ trái hiên nhà Iniuchin vang đến giọng của Kirian:
- Này. Ai đấy?
Anphisa liền nhảy từ trên hàng rào xuống phía vườn nhà mình.
- Em đây…-Anphisa lên tiếng.
- Cô làm gì đấy?
- Chân nhức quá, ban ngày vướng phải cây tầm ma,- người đàn bà trả lời một cách thản nhiên,- Em muốn ra sông ngâm một tý cho mát. Nằm mà không sao ngủ được. Anh dậy làm gì thế?
“ Đúng là diễn kịch,- Phedor nghĩ về Anphisa. Bịa ngay ra được chuyện cây tầm ma thật đúng lúc. Đàn bà các cô ranh lắm!”
Anphisa đứng khỏa chân trong nước sông mấy phút. Rồi Phedor nghe tiếng gấu váy sột soạt vướng vào những luống khoai tây, tiếng cửa cót két đóng lại và tiếng then cài lách cách.
“ Không biết Kirian có đoán ra hay không ? Phedor đứng dậy, nghĩ. – Chắc là đoán ra từ sớm. Hồi sáng hắn đã quát cô ấy rồi”.

Vừa khỏa chân trong nước sông, Anphisa vừa kinh hoàng nghĩ: Bây giờ Kirian sẽ xô chị vào nhà chứa cỏ, sẽ đánh đập một cách tàn nhẫn, như đã bao nhiêu lần trước đây…
Nhưng Iniuchin không đưa chị vào nhà chứa cỏ. Và nói chung không nói gì cả. Không thốt lên nửa lời, anh đi vào buồng ngủ, nằm lên giường, xích vào sát tường lấy chỗ cho vợ .
“ Không biết, không đoán ra”. – Anphisia nghĩ một cách nhẹ nhõm, nằm áp mặt vào bên vai ấm của chồng, mơ màng thiếp đi. Nhưng chị bỗng giật mình, hơi ngóc đầu dậy. Kirian vẫn còn chưa ngủ, đôi mắt anh ánh lên trong bóng tối.
- Anh sao thế? Ngủ đi, - Anphisa nói.
- Phedor ngồi đợi cô ngoài vạt hướng dương phải không?- Iniuchin bỗng hỏi bất ngờ.
- Kirian!- Anphisa bất bình kêu lên và ngồi nhỏm dậy.
- Thôi đi. Tôi biết ngay là hắn mà.
Anphisa sửng sốt ngồi đờ ra mấy giây, rồi chị ngã úp mặt xuống gối, rên lên.
- Anh ấy đấy! Anh ấy đấy! Nào, đánh đi! Lôi xuống nhà cỏ đi…Để mọi người không nghe thấy, tôi không kêu đâu…
- Im đi, làm con dậy bây giờ…
Trong giọng nói của chồng có một cái gì khác thường, một sự bình tĩnh đáng sợ. Anphisa im bặt, thôi không rên khóc nữa.
- Vì sao mà cô yêu hắn…như chó vậy? Tôi cứ nghĩ mãi về điều này.
Hai chữ “ như chó” làm cho Anphisa phẫn nộ, cả người chị như bung lên, giận dữ, từng tế bào bùng cháy một sự căm thù đối với con người mà chị , có thể nói, đã chung sống suốt đời. Anphisa quỳ lên trên hai đầu gối. Chị muốn đè bẹp , bóp nghẹn, giết chết chồng ngay bằng những từ khác thường nào đó. Nhưng những từ như vậy không tìm ra.
- Tôi yêu đấy…Tôi yêu! Tôi yêu suốt đời đấy !
Những lời của chị không gây ra một tác động gì đối với Kirian.
Trong căn buồng nhỏ bên cạnh, Vera trở mình trên chiếc giường con kêu cót két, Nicolai ngáy, thở khò khè.
- Chỉ có anh mới biết yêu người mà thôi!- Anphisa thốt lên trong cơn giận dữ bất lực.
- Đúng, tôi yêu như người,- Kirian bình tĩnh khẳng định.
Anphisa kinh ngạc nhìn như dán mắt vào Kirian, cố gắng nhìn rõ vẻ mặt chồng, nhưng chị không thấy gì cả ngoài ánh mắt vẫn lạnh lùng của anh.
Chị nằm xuống, ngẫm nghĩ rất lâu về những lời của chồng: “ Tôi yêu như người” – nghĩa là thế nào? Anh ấy nhạo mình chăng?
- Tôi yêu – và thế thôi. Còn vì sao- việc gì đến anh? – Chị nói với một sự hằn học không che dấu.- Anh làm sao mà hiểu được điều này.
- Mà tự cô có hiểu được đâu .
- Cũng có thể là tôi không muốn hiểu thì sao?! Cảm thấy chồng ít nhiều có lý, Anphisa giận dữ và ương bướng nói.- Cũng có thể, ở con người ta có những cái …mà không thể giải thích được bằng lời. Không thể! Anh hiểu không?!
- Câm miệng đi! –Kirian túm lấy vai chị lắc mạnh. Rồi anh dừng lại, xúc động thở gấp chừng mấy phút.- Có thể đúng là đôi khi không thể giải thích được,- Sau khi bình tĩnh lại, anh mới nói tiếp.- Nhưng sớm muộn gì rồi cũng phải giải thích. Nếu không với mọi người, thì ít ra cũng với chính mình…
Anphisa hiểu rằng những lời này Kirian không phải nói với chị nữa, và mỗi lúc chị kinh ngạc thêm trước một cái gì đó mới mẻ mà trước đó không hề có trong lời, trong giọng nói của chồng. Còn Kirian vẫn tiếp tục nói một cách khó hiểu, theo đuổi ý nghĩ riêng của mình.
- Tôi chỉ tiếc một điều là đã giúp Phedor đưa Ivan, em của hắn, vào tù. Cần phải bỏ tù tôi mới đúng: Bởi chính tôi đã mang hai con ngựa đó cho bọn Digan.
- Anh sao?! Thế không phải Ivan à?- Anphisa lại nhỏm người dậy.- Thế …hóa ra lúc đó Arcadi Montranov nói đúng?
- Đúng,- Iniuchin thở dài,- Và cho đến tận bây giờ tôi vẫn không hiểu nổi: Làm sao mà Phedor thuyết phục, rủ rê được tôi? Hắn bảo: “ Cha của cậu bị chính Ivan giết lúc đó…Trước đây, - hắn bảo, - mặc dù Ivan im lặng, không nhắc đến cha cậu , nhưng tớ cũng đoán biết đó là việc của tay ai. Hơn nữa cách đây không lâu, chính Ivan trong lúc nóng nảy, đã tự nói ra…” Và thế là tôi để thứ nước giải độc địa ấy bốc lên đầu…Nhưng thực ra cha đối với tôi là cái gì?!
Một lúc lâu, Anphisa phân vân, nghĩ về những lời chồng, cố gắng để hiểu chúng.
- Nói láo! Nói la-áo!- Chị bỗng kêu lên.
- Tôi nói láo để làm gì?- Iniuchin vẫn tiếp tục bằng một giọng khe khẽ, bình tĩnh:- Còn tôi cứ rượu chè liên miên, đấy là vì ngu ngốc. Việc tôi hay đánh cô một cách tàn nhẫn – tôi xin lỗi. Mặc dù cô cũng nên hiểu cho tôi ...Cô với Phedor hú hí vui thú cùng nhau, còn tim tôi như bị cực hình chết lặng. Và tất nhiên phải hóa ra thú vật, không chịu nổi phải lôi cô đến một nơi nào đó khuất mắt mọi người…nhưng cô đâu hiểu cho…Mà cũng không cần, giờ thì chẳng ích gì nữa. Chỉ mong cô tha lỗi cho…
- Chết để làm gì? Không đâu,- Kirian trầm ngâm nói.- Chiến tranh hôm nay đã xảy ra, điều này cũng tốt thôi. Tôi sẽ xin ra trận. Người ta bàn tán rằng chắc cuộc chiến tranh này chắc chẳng kéo dài lâu được. Nhưng tôi lại nghĩ chắc chẳng thế đâu. Nên nhớ là cả châu Âu đã bị chúng bắt cúi đầu. Bọn Đức mạnh lắm. Ngày mai tôi sẽ đến phòng Quân vụ. Tôi chưa già đâu, mới bốn chục tuổi thôi. Họ sẽ lấy…
- Anh nói nhảm gì vậy? Thử nghĩ lại xem nào! Khi nào cần, họ sẽ gọi , không phải đợi anh đồng ý. Còn anh lại tự muốn tự chui đầu vào trong trước…
- Đấy còn chưa phải là hết đâu!- Kirian cắt ngang lời vợ, cao giọng,- Nếu như tôi không bỏ xác ngoài đó, thì hãy biết rằng dù sao tôi vẫn không về cái nhà này nữa đâu …
- Kirian!
- Thôi đủ! Im đi! Và nghe đây…Không sao, các con đã lớn cả rồi. Vera cũng đã tự lập được rồi, không hôm nay thì ngày mai cũng đi lấy chồng. Sau một vài năm nữa, Nicolai cũng sẽ trưởng thành. Còn về cô thì tôi cũng không phải lo nhiều lắm.
- Anh nói cái gì thế? Anh nói nhảm cái gì thế?- Anphisa bàng hoàng cả người, thều thào hỏi.
- Thôi ngủ đi. Muộn rồi,- Và Kirian ngoảnh mặt vào tường.
Anphisa còn ngồi rất lâu trên giường, trong bóng tối, cố gắng suy nghĩ để hiểu những điều chồng vừa nói . Nhưng chị không thể nào làm nổi điều đó.

Cám ơn bạn Dino nhé, bạn làm việc cẩn thận quá.
Chúc bạn luôn vui vẻ và máy mắn.
Thân mến.

Tháng Chín trôi qua êm ả, ấm áp, và rất may là không có mưa .
Từ sau dãy núi Dvenigora, mặt trời hiện lên chiếu lấp lánh trên những chùm cây ướt đẫm sương nặng trĩu, chậm chạp xua tan làn sương sớm hơi lành lạnh.
Ngọn những cây dương hoa bị băng giá ban mai làm cháy sém đã trở nên thưa thớt lá, trên cành các cây dương trắng cao lớn, gió thổi đung đưa những túm lá vàng đã bắt đầu chớm mốc.
Policart Matveievich, mặt giờ phờ phạc, thiếu ngủ, cầm lấy dây cương ngựa từ tay ông già Evsei, rồi nặng nề ném tấm thân bắt đầu trở nên đẫy ra của mình vào thùng xe.
- Đến nhà máy à? Hay ra ga ?- Ông già Evei hỏi.
- Đến cả hai…Và còn phải trên hai chục chỗ khác.
- Đừng bỏ roi lại trên xe. Chúng cuỗm ngay đấy.
Từ chiếc loa phóng thanh đặt trên sân, vẳng đến giọng phát thanh viên mệt mỏi: “ Trong mấy ngày gần đây, chiến sự ác liệt đang diễn ra ở ngoại vi thành phố Kiev. Quân đội Đức, mặc dù bị thiệt hại nặng nề người và vũ khí, vẫn tiếp tục tung vào trận những đơn vị chiến đấu mới. Quân địch đã chọc thủng một điểm trên tuyến phòng thủ Kiev của ta và đang tiến đến gần thành phố…”
Grugilin chậm chạp cho xe đi theo con đường đã lác đác những chiếc lá vàng đầu tiên của mùa thu. Giọng phát thanh viên xa dần ở phía sau.
“ Quân Đức đang cố sức tiến đến Moskva – Grugilin không vui nghĩ thầm. - Mấy ngày trước Leningrad đã bị quân Đức bao vây dày đặc, Minsk, Lvov đã mất từ lâu. Và bây giờ Kiev…Vasili đang ở Peremusl, gần Lvov. Từ ngày đầu chiến tranh đến nay không có tin gì về con cả. Không biết nó giờ ở đâu, có còn sống không ? ”
Bỗng nghe một cơn đau nhói trong tim, Grugilin nhăn mặt giật mạnh dây cương. Con ngựa Casa- Socol nhảy chồm lên, nhưng chỉ nửa phút sau nó lại đủng đỉnh từng bước một.
“ Gần một tháng trước đây, dường như quân đội Xô Viết đang chuẩn bị một đòn giáng trả mạnh mẽ ở vùng Smolensk,- những suy nghĩ của Grugilin cứ tự chúng đan xen vào nhau,- Trên báo chí xuất hiện nhiều lời phỏng đoán hoặc thậm chí khẳng định đầy lạc quan hy vọng rằng sự tan rã của quân đội xâm lược Đức phát xít đã bắt đầu, rằng lực lượng quân sự chủ yếu của Đức quốc xã đã bị nghiền nát, đè bẹp trong các trận phòng ngự, rằng chẳng bao lâu nữa sẽ bắt đầu chiến dịch tấn công quyết định của quân đội Xô Viết. Mọi ngườì chờ đợi những thay đổi căn bản trên các mặt trận. Loa phóng thanh phát suốt ngày đêm. Và quả thật, cuối tháng Tám, Hồng quân bắt đầu tấn công, tiến lên phía trước, những trận đánh ác liệt nổ ra phía bắc và phía nam thành phố Smolensk. Nhưng ít lâu sau, các hướng tiến công của Hồng quân đều dừng lại và im hẳn…
Con ngựa thiến được chăm nom chu đáo, no căng, nhẹ nhàng kéo chiếc xe ngựa dọc theo các phố Santara. Grugilin nhớ lại hai tháng rưỡi trước đây, khi công bố lệnh động viên tất cả những người sinh từ năm 1905 đến năm 1918, các đường phố này vang lên inh ỏi những giọng hát say rượu và tiếng khóc của phụ nữ. Hầu như nhà nào cũng có tiếng hát và tiếng khóc. Và rồi vào một buổi sáng, cả cái mớ hỗn độn tiếng hát và tiếng khóc đó bò ra sau thị trấn, theo con đường nhựa đến nhà ga và ở lại đó đến tận trưa, cho đến khi đoàn tàu quân sự chở những người được động viên chuyển bánh rời ga.
Cho đến tận chiều, những nỗi đau buồn của mọi người như những đợt sóng lan truyền khắp thị trấn, nhưng cùng với đêm xuống, tất cả lắng lại, im lìm. Cả thị trấn lớn thiếp đi như người bệnh trong cơn ngủ chập chờn đầy lo âu.
Và buổi sáng ngày hôm sau đến với một vẻ khác thường. Những đường phố vắng vẻ, những ngôi nhà trống trải và những hàng cây cũng như đứng im lặng. Tất cả đều mang một vẻ côi cút, và tất cả đều như bị xúc phạm, toát lên một sự oán trách và một câu hỏi không nói ra lời. Cái gì đang xảy ra thế này? Tại sao lại để đến nỗi như vậy? Grugilin cảm thấy như chính mình có lỗi trực tiếp trong cái tai họa mà cả thị trấn này và tất cả mọi ngườI đang phải hứng chịu.
Những công việc, lo toan, bất ngờ và mới mẻ, hết cái này đến cái khác, liên tiếp đổ lên đầu ông.
Ba tuần sau lệnh động viên, hai đoàn tàu chở dân tản cư lần lượt từ các vùng gần mặt trận đến Santara. Và cả thị trấn lập tức biến thành một trại Digan. Trên sân ga, trên sân vận động của huyện trên các đường phố chính mọc lên san sát những túp lều bằng bạt, cạnh đó đêm đến người ta đốt lên những đống lửa bập bùng. Dọc các phố từ sáng đến tối, người đi bộ, đi xe, xách túi, xách vali hoặc đi tay không thành từng đám, áo quần nhàu nát, bẩn thỉu sau nhiều tuần phải chịu khổ cực, vất vả.
Bảo đảm nơi ăn chốn ở cho ngần ấy những người già, phụ nữ, trẻ em đói khát, mệt mỏi tưởng như là việc không thể giải quyết nổi. Huyện ủy và Ủy ban huyện trong một thời gian khá dài biến thành các phòng nhà đất, tìm chỗ ở cho dân tản cư. Mỗi ngày mấy bận, phòng làm việc của Grugilin bị tấn công. Những người từ nơi khác đến yêu cầu bất kỳ một chỗ nào có thể ở được. Còn đám đông phụ nữ địa phương ra sức chứng minh rằng không thể nhận cho ở thêm, dù chỉ một người nữa. Không hiếm những lúc trong phòng làm việc vang lên tiếng khóc lóc chửi rủa.
Nhưng dần dần rồi mọi người cũng được phân về các gia đình trong thị trấn, một số khác được gửi về sống ở các làng, các nông trang, nông trường trong huyện.
Phần lớn mọi người đều nhẫn nhục im lặng cam chịu số phận - thôi thì chỉ cần có mái che trên đầu và một công việc gì đó để kiếm sống, - nhưng cũng có những trường hợp có người không chịu đi về các nông trang.
Một lần, một phụ nữ trạc trung niên, mặc chiếc áo khoác ngoài đắt tiền nhưng nhàu nát, miếng rách ở vai được khâu lại một cách vụng về bằng chỉ đen, xông vào phòng. Chị ta trước đây chắc cũng béo tốt, khỏe mạnh, nhưng vì đi đường nên gày tóp, da trên cổ và cằm nhăn nheo gấp xếp lại, đôi má sệ xuống nhuốm một màu hồng bệnh hoạn.
- Tôi không thể về nông trang được ! Ở đó tôi không chịu được, tôi không sống nổi! - Chị ta vật người xuống chiếc ghế dựa, la lên.
Polipov, lúc đó cũng ở trong phòng làm việc của Grugilin, im lặng rót cho chị ta một cốc nước.
- Tôi là người mê nhạc. Các anh hiểu không, tôi bị bệnh, tôi bị bệnh mê nhạc không chữa khỏi. Tôi không thể thiếu âm nhạc, tôi không sống nổi…
Tất cả những chuyện này có lẽ thật buồn cười, nhưng Grugilin và Polipov nhìn người đàn bà với một vẻ thương hại:
- Đầu tiên chị hãy bình tĩnh đã,- Grugilin đặt tay lên vai chị, nói. Người đàn bà giật bắn người lên như bị đánh, lảo đảo lùi lại. - Chúng tôi biết làm gì được, khi ở Santara chúng tôi cũng không có nhà hát giao hưởng… Chúng tôi cũng phải nghe nhạc qua radio. Mà ở nông trang cũng có radio.
Không biết vì cái tin có radio làm cho người đàn bà yên tâm hay vì cuối cùng cũng ý thức được hoàn cảnh của mình, chị ta không nói gì thêm, đứng dậy ra về.
Lần khác, một ông già gân guốc, gầy đét, rụt rè gõ cửa, rồi bước vào phòng làm việc của Grugilin.
- Tôi…xin lỗi, làm phiền các anh…tôi được gửi về một nông trang…nhưng, xin lỗi, tôi nghe nói rằng ở đó đến trường cấp một cũng chẳng có…
Một tay ông già xách chiếc túi bằng vải sơn dùng để đi chợ, tay kia cầm cây can đầu bịt bạc. Và chiếc can quý giá này hoàn toàn không hợp với cái vẻ bề ngoài của ông. Ông ta mặc chiếc áo khoác bằng vải da dày, một bên hông bị cháy thủng, sợi dây thừng thắt ngang lưng – vì áo không còn lấy một chiếc cúc nào nữa. Chiếc quần dài đã sờn treo thùng thình trên người, đầu đội một vật thảm hại với những mép vành sổ thõng xuống trông hao hao giống mũ. Mắt hình như bị lòa nặng, vì khi nói ông ta ngoảnh mặt nhìn không về một phía Grugilin đang đứng.
- Chắc bác là giáo viên phải không ạ? – Policrat Matveievich hỏi.
- Vâng, cũng gần như vậy…- Ông già quay về phía có giọng nói . Và ông rụt rè tiếp, dường như sợ người khác không tin: - Tôi, anh thấy đấy, là tiến sĩ toán lý.
Grugilin đã nhẵn mặt với tất cả mọi loại người, nhưng chưa được gặp một tiến sĩ khoa học nào trong những ngườI tản cư về đây.
Polipcrat Matveievich nghe tim thắt lại, đau nhói, càng ngày, những nỗi đau khổ lớn lao của dân tộc trong cơn tai họa khủng khiếp này càng mở ra trước mắt ông với các chiều sâu của nó.
Ông mời vị tiến sĩ già ngồi xuống chiếc ghế đối diện và xoa xoa cằm rất lâu nghĩ cách giải quyết .
- Bác có một mình thôi ạ? Có ai đi cùng bác nữa không?
- Sao ạ? À, còn Masa…Tàu của chúng tôi bị ném bom, lúc còn ở bên kia sông Volga…Tôi đi tìm Masa rất lâu nhưng chỉ thấy cái này. - Và ông già giơ chiếc túi bằng vải sơn lên. Rồi ông đặt túi xuống sàn, rút ra một chiếc khăn tay nhàu nát. Ông không khóc, chỉ hỉ mũi rất lâu, những sợi râu thưa thớt, rối bù và cả hàm dưới khẽ run run.
Grugilin bắt đầu gọi điện về tỉnh cho Ban phụ trách tản cư vừa mới được thành lập.
- Có lẽ tôi quá làm phiền các anh,- Ông già nói như xin lỗi: - Thực ra với tôi thì không sao, tôi cũng muốn tò mò xem nông trang một tí. Nhưng tôi có thể làm được gì có ích? Suốt đời tôi dạy dỗ thanh niên…
Một tuần sau, có mấy cán bộ của một trường đại học nào đó từ tỉnh về đưa vị bác học già đi.
Grugilin buông lỏng dây cương, ngồi gà gật trong tiếng vó ngựa gõ đều đều, khô khốc. Những đoạn hồi tưởng về vị tiến sĩ toán học già, về người đàn bà mắc bệnh mê âm nhạc, về đoàn tàu toa đỏ chở những người được động viên ra mặt trận và giờ chất đầy phụ nữ và trẻ em,- chúng hiện ra rồi tan đi trong bộ não đã mệt mỏi của ông như một đám khói. Và thay vào chỗ của chúng là ba hàng dài những túp lều bằng vải đủ kích cỡ.
Không, đây không phải là những túp lều bạt mà cách đây không lâu dựng đầy ở nhà ga, ở quảng trường của huyện gần bên tượng đài kỷ niệm. Đây là những chiếc lều khác…Chúng vừa mới xuất hiện, cách đây khoảng hai tuần, đứng thành ba hàng ở ngoại vi Santara, cạnh những ngôi nhà gỗ lợp giấy dầu của Xí nghiệp liên hiệp công nghiệp huyện. Sống trong những túp lều bạt này là công nhân của Nhà máy cơ khí nông nghiệp vừa sơ tán đến đây.
Nhà máy này đến hoàn toàn bất ngờ.
Cuối tháng Tám, phần lớn những người tản cư đã được bố trí tạm ổn chỗ ăn, chỗ ở. Grugilin thở dài nhẹ nhõm, dự định sẽ tập trung bắt tay vào việc thu hoạch mùa. Nhưng khuya mồng Một tháng Chín, trong phòng Bí thư huyện ủy bỗng vang lên tiếng chuông điện thoại.
- Chưa ngủ à?- Subutin hỏi.- Nếu thế thì, chào anh.
- Chào anh, Ivan Mikhailovich. Bây giờ thì ngủ nghê gì…
- Kinh khủng,- Grugilin thành thực nói.- Nhưng hình như cũng sắp xong rồi, nhờ Chúa…
- Thế-ế-ế…- Đầu dây đằng kia, Bí thư tỉnh ủy kéo dài giọng và dường như thờ ơ đáp lại. - Nhưng…tôi sợ sự kinh khủng đối với anh chỉ mới bắt đầu thôi…
- Anh nói sao?! Chúng tôi không thể nhận thêm một người nào nữa đâu! Không còn nhà ở, không còn việc cho họ làm…Chúng tôi có phải là thành phố đâu.
- Về chuyện việc làm thì bây giờ anh sẽ dễ dàng hơn. Một nhà máy đang được chuyển về Santara.
- Nhà máy? Ở đây có liên quan gì đến nhà máy? Nhà máy nào?- Grugilin ngạc nhiên hét vào ống nghe.
- Nhà máy cơ khí chế tạo máy nông nghiệp.
- Anh đùa đấy chứ?
- Rất tiếc là tôi không đùa, Policrat ạ…
Và chỉ đến lúc đó, Grugilin mới hiểu ra rằng Bí thư tỉnh ủy quả là không nói đùa. Bất giác, ông buông thõng bàn tay đang cầm ống nghe xuống.
- Nhưng tại sao nhà máy lại chuyển về chỗ tôi? Cả nhà máy à?- Cuối cùng, ông lên tiếng hỏi.
- Đường dây cao thế chạy qua gần Santara. Vì vậy tại sao đến chỗ các anh chắc anh đã rõ.
- Không, không được đâu. Chúng tôi không thể...Chúng tôi không đảm đương được đâu...
- Nếu thế, anh hãy gọi điện về Mosvka cho Hội đồng tản cư, cho đồng chí Sveknich hay Cosughin. Đây là lệnh của họ,- Subutin gay gắt nói rõ từng tiếng một. Rồi ông tiếp:- Tôi rất hiểu anh, Policrat Matveievich ạ. Nhưng đang chiến tranh, biết làm sao...Nửa tháng trước, Hội đồng Chính phủ đã duyệt kế hoạch kinh tế quốc phòng cho quý bốn. Trong kế hoạch, mồng Một tháng Mười một nhà máy này phải có sản phẩm.
- Tức là chỉ còn hai tháng?! Mà nhà máy thì vẫn chưa tới.
- Những đoàn tàu đầu tiên chở thiết bị và công nhân sau hai ngày nữa sẽ tới. Ngày mai kỹ sư trưởng của nhà máy sẽ có mặt ở chỗ anh. Các anh hãy cùng nhau nghĩ ra nên chọn mặt bằng ở đâu, bốc dỡ thiết bị ra sao, xếp vào chỗ nào...
- Nhưng chúng tôi biết làm sao mà bốc dỡ và để thiết bị vào đâu bây giờ?- Grugilin vẫn chưa chịu thôi, tuy biết sự bướng bỉnh của mình nếu không là ngớ ngẩn thì ít ra cũng vô ích. Có những sự cần thiết do chiến tranh gây ra, và sự cần thiết đó không đếm xỉa đến, không công nhận bất cứ một cái gì, tất cả đều phải hàng phục nó, kể cả cái không có thể.- Cần...cần phải có xưởng, tóm lại, cần phải có khu vực để sản xuất. Nhưng ở chỗ chúng tôi thì có gì? Chẳng có gì cả! Để công nhân ở vào đâu được bây giờ.
- Cùng với kỹ sư trưởng, các anh hãy suy nghĩ tự giải quyết lấy. - Giọng của Subutin lại trở nên kiên quyết.- Một tuần nữa, các anh phải gửi lên Tỉnh ủy số liệu chính xác về thời gian lắp ráp và ngày bắt đầu sản xuất của nhà máy. Thế thôi, Policrat Matveievich, thế thôi, ta sẽ không thảo luận về vấn đề này nữa,- Ông nói thêm khi cảm thẩy Grugilin muốn phản đối.- Và chắc cũng không cần phải nhắc anh rằng, trách nhiệm, trách nhiệm về những thời hạn đó, về sự khôi phục nhà máy, cũng như về mùa màng và về những chuyện khác nữa, Huyện ủy phải chịu trước hết. Còn nói đơn giản hơn, thì chính anh, Policrap Matveievich, phải chịu.
Kỹ sư trưởng của nhà máy là một người nhỏ bé, hơi béo và không bao giờ tỏ vẻ buồn rầu chán nản.
- Tôi là Ivan Ivanovich Khokhlov,- Ngày hôm sau, anh ta bước vào phòng làm việc của Grugilin, thản nhiên ném mạnh chiếc cặp da lên bàn, tự giới thiệu. Nhưng khi gặp cái nhìn của Grugilin, anh bối rối nhặt cặp lên.- Xin lỗi anh...ở Tỉnh ủy người ta bảo rằng anh đã biết tình hình. Nhà máy của chúng tôi không lớn lắm, chừng nghìn rưởi công nhân. Sản xuất máy quạt, máy gieo hạt và những máy móc cần thiết khác cho nhân loại hòa bình. Tháo dỡ và bốc xếp phải làm dưới bom, nhưng chúng tôi đã kịp đem đi hết, cho đến tận chiếc máy cuối cùng. Thôi, không thể chậm trễ, chúng ta sẽ bố trí thiết bị nhà máy và chỗ ở cho công nhân vào đâu đây ?
- Tôi cũng không biết nữa,- Grugilin nhếch mép nói.
- Anh không biết nghĩa là thế nào?! Sao anh lại không biết?- Khokhlov tròn mắt nhìn Grugilin.
- Thì thế đấy - Tôi không biết. Chúng tôi vừa tiếp nhận xong hai đoàn tàu trở dân tản cư, hiện nay không thể lấy đâu ra một mét nhà ở cho công nhân của nhà máy các anh nữa...Một nghìn rưỡi, còn gia đình, tất cả là bao nhiêu người ?
- Tất cả gần năm nghìn người.
Grugilin chỉ cười khẩy.
- Anh cười cái gì hả ? Anh cười cái gì ? Vâng, gần năm nghìn người...Chúng tôi cũng đã dự định trước những khó khăn về chỗ ở nơi mới đến...Trong thời gian đầu, mọi người có thể ở trong các lều bạt. Chúng tôi có mấy trăm chiếc lều .
- Ở đây không phải là Châu Phi. Tháng Chín bắt đầu sương giá, tháng Mười có mưa và tuyết. Nửa cuối tháng Mười trời lạnh đến âm ba mươi độ.
Khokhlov thậm chí thôi cả chớp mắt.
- Cái gì? Ba mươi độ âm? Không thể thế được...- Rồi anh bỗng chộp lấy chiếc cặp của mình, hấp tấp nói.- Thôi được, thôi được...Bây giờ cần phải bắt đầu từ cái quan trọng nhất – chọn mặt bằng cho nhà máy, xem những căn nhà hiện có sẵn. Trên tỉnh người ta nói với tôi rằng ở chỗ các anh có Xí nghiệp liên hiệp công nghiệp. Ở đó có một số nhà có thể dùng làm xưởng cho nhà máy.
- Thì mời anh đến xem nhà của Xí nghiệp liên hiệp công nghiệp chúng tôi,- Grugilin nặng nhọc thở ra.
Nửa giờ sau, Khokhlov đã im lặng đi dọc theo các dãy nhà thấp lè tè kiểu lán gỗ của Xí nghiệp liên hiệp – xưởng mộc, xưởng tiện, và vừa cắn chặt cặp môi hồng đầy đặn, vừa gõ gõ – không hiểu để làm gì – lên những bức tường gỗ. Và rồi, vẫn im lặng như vậy, anh xem xét công trình bằng gạch duy nhất – ngôi nhà kho của Xí nghiệp. Ra khỏi nhà, anh ngước nhìn bầu trời tháng Chín quang đãng phất phơ những tấm lưới nhện, nhìn những hàng cột gỗ của dòng điện cao thế chạy vòng qua làng rồi mất hút phía chân trời, hất đầu chỉ hầm chứa rau phủ một lớp đất mọc đầy cỏ ở phía trên :
- Cái gì trong ấy?
- Đó là nơi cửa hàng thương nghiệp huyện chứa khoai tây, bắp cải.
- Ta xuống xem đi...
Leo lên khỏi hầm chứa rau, Khokhlov hỏi:
- Thế là hết rồi à?
- Chưa đâu...Đấy, còn căn nhà cạnh nhà kho. Chúng tôi làm nước quả ép ở đó.
- Vâng...- Khokhlov kéo dài giọng và sau khi đi khắp khu vực Xí nghiệp liên hiệp một lần nữa, anh ngồi xuống một chiếc thùng gỗ không, rút từ trong cặp ra một tờ giấy và bắt đầu vạch những hình vuông.
- Chỗ này là thuận tiện nhất cho trạm biến thế. Chúng ta sẽ đặt nó ở đây. Nơi này sẽ xây khu nhà chính cho xưởng cơ khí. Còn đây sẽ là xưởng rèn. Xưởng mộc vẫn để nguyên một chỗ. Và chắc anh cũng đã biết rằng ngay trên đường tới đây, Saveleiv đã được điện Chính phủ về Moskva rồi chứ ?
- Saveleiv nào?
- Giám đốc mới của nhà máy chúng tôi. Từ tháng Tám đến nay chúng tôi có giám đốc mới, ông ta đến mang theo lệnh sơ tán.
- Nhưng rồi sao nữa?
- Không biết ông ta về có mang theo quyết định thay đổi chuyên môn của nhà máy chúng ta không ? – Khokhlov lấy đầu bút chì gãi gãi cằm.- Đã có tin đồn như vậy từ khi còn đang tháo dỡ nhà máy. Chiến tranh mà, có cái bây giờ còn cần hơn máy móc nông nghiệp.
Grugilin chỉ nhún vai.
- Thôi được, để xem, để xem,- Khokhlov hấp tấp nói,- Thế này, anh Policrat Matveievich ạ, cái khoảng đất này, chừng bốn chục hécta, việc đầu tiên là phải rào lại...Bằng gì à? Chắc chúng ta sẽ kiếm được ít gỗ chứ?
- Chúng tôi có một nhà máy gỗ nho nhỏ. Nhưng với số lượng gỗ như thế...
- Vâng, vâng...Và ngoài ra, đây là một công việc vất vả, tốn nhiều thời gian, sức lực. Mà ngày kia đoàn tầu đầu tiên đã tới rồi. Lối thoát duy nhất- trước mắt phải rào khu vực nhà máy tương lai bằng dây gai...Mặc dù việc này cũng không thực tế. Lấy đâu ra dây thép gai? Đành phải bằng dây thép thường vậy. Có kiếm được không?
- Có lẽ cũng kiếm được ít nhiều. Cần bao nhiêu?
- Hơi nhiều đấy, hơi nhiều đấy...- Khokhlov lắc đầu. Anh viết vội những con số ra giấy, tính toán số dây thép cần thiết phải có. Rồi anh ngẩng đầu lên nhìn những ngôi nhà xấu xí của Xí nghiệp liên hiệp, nhìn đồng cỏ trơ trọi phía sau và mỉm cười.- Này, đồng chí Policrat Matveievich thân mến, chỉ còn một vài tuần nữa là cái chỗ này của thị trấn các anh sẽ không ai nhận ra nữa...

Và bây giờ quả là không ai có thể nhận ra khu vực ngoại vi của thị trấn này được nữa. Một khoảng đất lớn, được rào ngăn lại bằng những chiếc cọc cao giăng mấy hàng dây thép, bị đào bới ngổn ngang, những ngọn núi đất cồn lên, gối đầu vào nhau như những đợt sóng đen khổng lồ. Mấy ngôi nhà của Xí nghiệp liên hiệp đứng tận trong góc xa như bị những đợt sóng này xô dồn tới đó và bị bỏ quên, không ai cần đến, trông chúng càng thảm hại bé nhỏ giữa những núi đất ngồn ngộn này.
Khắp nơi trên bãi đất, tiếng máy xúc gầm rú đào các hố chân móng, những đống gạch ngói, gỗ ván, gỗ cột, những thanh rầm thép chữ I, những cuộn dây thép nằm chất đống ngổn ngang giữa các gò đất. Và đâu đâu cũng người và người với xẻng, cuốc chim, xà beng trong tay. Từ nhà ga, những chiếc xe tải, xe kéo rơmooc nặng chạy đi chạy về không ngớt, chở gạch, gỗ, xi măng, sắt thép, máy cho công trường xây dựng nhà máy. Lúc đầu, trừ máy móc, tất cả mọi thứ đều được dỡ xuống xếp bên trong khoảng đất đã được rào lại, nhưng dần dần, vì quá chật chội, nên những khu vực giáp liền xung quanh với địa phận của nhà máy tương lai cũng chất đầy các loại vật liệu xây dựng. Những cỗ máy cái và các thiết bị khác của nhà máy đều được bốc xuống một chỗ riêng và xếp lên những tấm ván đặt ngay trên mặt đất.
- Chúng mày cũng thật vất vả,- Khi những chiếc máy cái đầu tiên được chở đến, Khokhlov lấy tay vuốt ve mặt thép lạnh của một cỗ máy phay, thở dài nói. – Cũng phải lặn lội như người, kiếm đâu được cho chúng cái mái che bây giờ?!
- Chúng làm bằng thép, không bị cảm lạnh đâu mà lo,- Một người râu đã lâu không cạo, mệt mỏi và thờ ơ nói.
- Phải lấy vải phủ lên từng chiếc máy một! Từng chiếc một! Phedotov, anh nghe rõ chưa? Bản thân anh sẽ chịu tránh nhiệm về việc này.
- Tôi lấy đâu ra chừng ấy vải bạt? Anh hãy cấp cho tôi vải bạt, tôi sẽ che không chỉ máy thôi, mà cả công trường nữa.
- Không có bàn cãi! Phải che – và chấm hết. Lấy ở đâu ra việc của anh...
Grugilin nhớ lại chi tiết nhỏ này khi cho xe đi đến gần công trường. Ông nghĩ về Khokhlov và anh chàng Phedotov mà sau đó ông chưa lần nào gặp lại với một thiện cảm ấm áp.
Đến nơi, ông thấy tất cả các cỗ máy đã được xếp thành từng hàng tắp và phủ vải bạt cẩn thận. Và ông lại nghĩ về Phedotov: “ Tay này khá lắm!...”
Policrat Matveievich dừng xe lại, ném cho con ngựa thiến một túm cỏ, tháo dây chằng yên ra.
- Này, ông kia!- Ông nghe có tiếng gọi và trông thấy một người mặc áo bông, bao súng ngắn treo lủng lẳng trên chiếc thắt lưng da rộng bản,- Không được dừng lại đây. Ông không trông thấy tài sản của nhà máy đấy à? Đánh xe ra chỗ khác đi.
Khi quyết định dỡ máy móc và thiết bị xuống đây, mọi người muốn rào cả khu đất này lại bằng dây thép, nhưng sau thấy rằng đặt một trạm gác thì sẽ đơn giản hơn.
- Tôi là Bí thư huyện ủy Grugilin. Khokhlov đâu ?
- À, vâng,- Người mặc áo bông trả lời, kéo dài giọng.- Có ma qủy biết anh ta ở đâu. Chỗ nào cũng thấy đến.
Khi Grugilin bước đi, anh ta chạy theo nói:
- Đồng chí Bí thư, xin lỗi, cho tôi xin hỏi một tí...Chúng tôi làm thế nào để qua đông đây?- và anh ta chỉ về hướng những dãy lều bạt dài.- Đêm nghe đã lạnh lắm rồi. Trẻ con bắt đầu ho...
- Qua đông ấy à? – Grugilin dừng lại.- Sẽ qua được thôi. Bắt đầu từ ngày mai sẽ xây nhà.
- Xây là thế nào? –Người bảo vệ ngạc nhiên hỏi.- Làm thế nào mà xây kịp được khi mà chỉ còn một tháng nữa là mùa đông?
- Sẽ kịp thôi,- Grugilin nhếch mép mỉm cười một cách khó khăn.
Đúng, nhà ở, nhà ở...Đầu như bị vỡ tung vì lo lắng: Làm sao mà giải quyết được vấn đề nhà ở? Sau khi gửi được một số người tản cư trước đây về các nông trang, phải vất vả lắm mới bố trí được chỗ ở gọi là năm trăm gia đình – chọn những gia đình đông con nhất trên ba nghìn con người- từ ngày đến đây vẫn phải sống trong các túp lều.
Tất nhiên có thể dùng biện pháp chính quyền để đưa thêm nhiều người tản cư hơn về các nông trang, nông trường. Nhưng chính Khokhlov lại phản đối việc này.
- Còn nhà máy? Chỉ bằng lực lượng công nhân chúng tôi thì làm thế nào để có thể kịp khôi phục nhà máy trong tháng Mười ? Lúc đó người ta sẽ lấy đầu chúng tôi đi ! – Và anh lắc tập giấy đầy những con tính.- Chỉ riêng đất cũng đã phải đào hàng nghìn, hàng nghìn mét khối rồi.
Và anh nhấn mạnh:
- Phải tìm cho ra chỗ ở cho công nhân! Tôi không tin là cả một thị trấn lớn như thế này mà không tìm đủ chỗ ở cho thêm ba nghìn người nữa. Tôi, tự tôi sẽ đi tìm nhà, tôi sẽ kiểm tra lại.
Và một lần, vào ban đêm, anh đi cùng với đại diện công an và Ủy ban huyện, đi kiểm tra thật. Sáng hôm sau anh đến Huyện ủy dáng mệt mỏi và cau có.
- Đúng là tất cả các nhà đều chất cứng,- Anh làu bàu trả lời câu hỏi không nói ra lời của Grugilin.
- Phải nằm ngổn ngang cả ra đất ngủ. Có một bà già còn túm lấy chúng tôi xô ra khỏi nhà: “ Tốt hơn là trở chúng tôi ra ngoài nghĩa địa, sẽ được thêm chỗ của tôi bên lò sưởi...” Nhưng dù sao cũng cần phải tìm được chỗ cho công nhân!- Im lặng một lát anh kết luận:
- Dựng xong nhà máy, chúng ta sẽ lo tới nhà ở. Sẽ làm nhà trại cho nhanh. Còn bây giờ thì gỗ lạt, thời giờ, nhân công đều không có.
Nhưng công nhân không biết ở vào đâu.
Grugilin đi qua dãy lều bạt. Đây đó, một vài đống lửa mọi người nấu cơm sáng hãy còn bốc khói. Lũ trẻ con chạy đuổi nhau giữa những túp lều, hò hét, cười đùa. Policrat Matveievich biết ngay là chúng đang chơi trốn tìm. Ở đây không thiếu nơi chúng có thể trốn rất kín.
Ông tìm thấy Khokhlov ở cạnh trạm biến thế điện đang xây dở. Ở đây, chiều qua đã kết thúc việc đào hố móng, trong một đêm đổ xong chân móng và đã bắt đầu xây tường. Lúc Grugilin đến, bức tường gạch đã vượt lên trên mặt đất hơn nửa mét.
Khokhlov, người lấm bùn bê bết, râu ria không cạo, nhưng vẫn nhanh nhẹn và vui tươi như thường đang quát tháo một người đàn ông mặc áo lao động liền quần dính đầy vữa.
- Đêm hôm qua anh hứa gì với tôi, hả? Tôi hỏi anh, anh hứa đến sáng sẽ đạt được bao nhiêu mét tường, hả? Thế đã xây được bao nhiêu? Hay là không có gạch? Hay là vữa không đủ?
- Tất cả đều có đủ...
- Tất cả đều có đủ! Chính tôi đã lo chạy cho tất cả đều có đủ! Thế mà các anh làm ăn như vậy đấy, hả?
- Mọi người kiệt sức cả rồi. Vừa làm vừa ngủ gật.
- Vừa làm vừa ngủ! Anh bỏ cái kiểu ấy đi – vừa làm vừa ngủ!- Và bỗng anh đổi giọng, nói như van xin, cầu khẩn: - Anh Pet’rovich, anh đừng chơi xỏ tôi nữa nhé? Một tuần nữa phải xây xong khung tường của trạm biến thế, Pet’rovich, anh có nghe tôi nói không? Đấy, ngày hôm nay giám đốc sẽ đến. Tôi biết nói sao với ông ta bây giờ? Làm sao dám nhìn mặt ông ta bây giờ?
- Thì chúng tôi cũng hiểu chứ,- Pet’rovich nói khàn khàn như bị cảm.- Tôi nghĩ, chúng ta sẽ làm kịp.
- Hãy làm đi, làm đi, anh bạn thân mến ạ. Chúng ta không thể không làm xong. Anh hiểu không, không thể!...A, chào anh Policrat Matveievich!- Khokhlov trông thấy Grugilin.- Đêm qua anh có ngủ được không? Không à? Đấy, nhìn mắt biết ngay mà, chắc lại họp suốt đêm.
Mắt Khokhlov cũng đỏ ngầu, sưng mọng lên.
- Thì anh cũng có ngủ đâu?
- Chập chờn được đôi chút...Thôi, ta ra đằng kia đi, sau đống gạch ấy, hút điếu thuốc, nghỉ ngơi một tí.
Họ ngồi xuống sau bức tường gạch. Gần như toàn bộ công trường hiện ra trước mắt hai người. Mặt trời đã lên, tưới những tia nắng yếu ớt, như bị pha loãng lên những đống đất nằm ngổn ngang, chiếu lấp lánh trên các cửa kính ca bin của mấy chiếc máy xúc đang quay tròn, chạy đi chạy lại, ánh lên như tia chớp trên những chiếc xẻng bóng loáng của những người đào- chủ yếu là phụ nữ. Già có, trung niên có, trẻ có- tất cả đều đang vung xẻng dọn nền cho các những khu xưởng tương lai của nhà máy. Một số xưởng đã được thành hình giữa bốn bức tường bằng gạch nâu đỏ cao chừng mét – mét rưỡi. Phụ nữ đẩy xe, khiêng gạch, cát, vôi, xi măng, cũng phụ nữ, trộn vữa trong các máng bằng gỗ, rồi đổ vào xô và mang cái chất lỏng nặng như chì đó cho những người thợ xây. Khắp nơi phụ nữ, phụ nữ phải làm cả những việc nặng nề, vất vả nhất.
“ Còn bao nhiêu những việc như vậy phụ nữ phải làm, nếu chiến tranh kéo dài thêm một năm nữa?- Những ý nghĩ nặng nề và nhức buốt trăn trở trong đầu Grugilin.- Còn nếu như hai năm nữa? Bởi vì, ngoài họ ra, chẳng còn ai. Chiến tranh đã ba tháng nay, số đàn ông trong huyện giảm đi đến ba phần tư – nếu không hơn. Chỉ có một số ít các chuyên gia nông nghiệp và thợ máy được hoãn lại theo diện ưu tiên đặc biệt. Mà có lẽ cũng không lâu. Nghĩa là toàn bộ nền nông nghiệp sẽ nằm...-mà còn sẽ gì nữa! –đã nằm trên vai những người phụ nữ...”
- Anh thấy thế nào?- Giọng Khokhlov vang lên bên tai,- Công việc chạy đấy chứ. Chẳng bao lâu nữa nhà máy chúng ta sẽ nhả khói ! Còn anh, trước đây anh nói sao?!
- Vâng,- Grugilin buồn buồn đáp,- nếu như không chuyển nhà máy sang Bộ Dân ủy Quân khí, thì tôi cũng không biết rồi sẽ ra sao ...Anh nhớ lại xem, đến dây thép cũng không có để rào khu vực công trường lại. Rồi gạch, rồi xi măng, rồi gỗ, lấy đâu? Ngoài máy móc của nhà máy và mấy chiếc máy xúc, các anh có mang gì đâu...
Nghe bên cạnh bỗng vang lên tiếng ngáy, Grugilin quay sang nhìn, Khokhlov, lưng tựa vào bức tường gạch, đầu hơi ngoẹo sang một bên để ưỡn cục yết hầu lởm chởm râu, đã ngủ thiếp từ lúc nào.

Tháng Chín trôi qua êm ả, ấm áp, và rất may là không có mưa .
Từ sau dãy núi Dvenigora, mặt trời hiện lên chiếu lấp lánh trên những chùm cây ướt đẫm sương nặng trĩu, chậm chạp xua tan làn sương sớm hơi lành lạnh.
Ngọn những cây dương hoa bị băng giá ban mai làm cháy sém đã trở nên thưa thớt lá, trên cành các cây dương trắng cao lớn, gió thổi đung đưa những túm lá vàng đã bắt đầu chớm mốc.
Policart Matveievich, mặt giờ phờ phạc, thiếu ngủ, cầm lấy dây cương ngựa từ tay ông già Evsei, rồi nặng nề ném tấm thân bắt đầu trở nên đẫy ra của mình vào thùng xe.
- Đến nhà máy à? Hay ra ga ?- Ông già Evei hỏi.
- Đến cả hai…Và còn phải trên hai chục chỗ khác.
- Đừng bỏ roi lại trên xe. Chúng cuỗm ngay đấy.
Từ chiếc loa phóng thanh đặt trên sân, vẳng đến giọng phát thanh viên mệt mỏi: “ Trong mấy ngày gần đây, chiến sự ác liệt đang diễn ra ở ngoại vi thành phố Kiev. Quân đội Đức, mặc dù bị thiệt hại nặng nề người và vũ khí, vẫn tiếp tục tung vào trận những đơn vị chiến đấu mới. Quân địch đã chọc thủng một điểm trên tuyến phòng thủ Kiev của ta và đang tiến đến gần thành phố…”
Grugilin chậm chạp cho xe đi theo con đường đã lác đác những chiếc lá vàng đầu tiên của mùa thu. Giọng phát thanh viên xa dần ở phía sau.
“ Quân Đức đang cố sức tiến đến Moskva – Grugilin không vui nghĩ thầm. - Mấy ngày trước Leningrad đã bị quân Đức bao vây dày đặc, Minsk, Lvov đã mất từ lâu. Và bây giờ Kiev…Vasili đang ở Peremusl, gần Lvov. Từ ngày đầu chiến tranh đến nay không có tin gì về con cả. Không biết nó giờ ở đâu, có còn sống không ? ”
Bỗng nghe một cơn đau nhói trong tim, Grugilin nhăn mặt giật mạnh dây cương. Con ngựa Casa- Socol nhảy chồm lên, nhưng chỉ nửa phút sau nó lại đủng đỉnh từng bước một.
“ Gần một tháng trước đây, dường như quân đội Xô Viết đang chuẩn bị một đòn giáng trả mạnh mẽ ở vùng Smolensk,- những suy nghĩ của Grugilin cứ tự chúng đan xen vào nhau,- Trên báo chí xuất hiện nhiều lời phỏng đoán hoặc thậm chí khẳng định đầy lạc quan hy vọng rằng sự tan rã của quân đội xâm lược Đức phát xít đã bắt đầu, rằng lực lượng quân sự chủ yếu của Đức quốc xã đã bị nghiền nát, đè bẹp trong các trận phòng ngự, rằng chẳng bao lâu nữa sẽ bắt đầu chiến dịch tấn công quyết định của quân đội Xô Viết. Mọi ngườì chờ đợi những thay đổi căn bản trên các mặt trận. Loa phóng thanh phát suốt ngày đêm. Và quả thật, cuối tháng Tám, Hồng quân bắt đầu tấn công, tiến lên phía trước, những trận đánh ác liệt nổ ra phía bắc và phía nam thành phố Smolensk. Nhưng ít lâu sau, các hướng tiến công của Hồng quân đều dừng lại và im hẳn…
Con ngựa thiến được chăm nom chu đáo, no căng, nhẹ nhàng kéo chiếc xe ngựa dọc theo các phố Santara. Grugilin nhớ lại hai tháng rưỡi trước đây, khi công bố lệnh động viên tất cả những người sinh từ năm 1905 đến năm 1918, các đường phố này vang lên inh ỏi những giọng hát say rượu và tiếng khóc của phụ nữ. Hầu như nhà nào cũng có tiếng hát và tiếng khóc. Và rồi vào một buổi sáng, cả cái mớ hỗn độn tiếng hát và tiếng khóc đó bò ra sau thị trấn, theo con đường nhựa đến nhà ga và ở lại đó đến tận trưa, cho đến khi đoàn tàu quân sự chở những người được động viên chuyển bánh rời ga.
Cho đến tận chiều, những nỗi đau buồn của mọi người như những đợt sóng lan truyền khắp thị trấn, nhưng cùng với đêm xuống, tất cả lắng lại, im lìm. Cả thị trấn lớn thiếp đi như người bệnh trong cơn ngủ chập chờn đầy lo âu.
Và buổi sáng ngày hôm sau đến với một vẻ khác thường. Những đường phố vắng vẻ, những ngôi nhà trống trải và những hàng cây cũng như đứng im lặng. Tất cả đều mang một vẻ côi cút, và tất cả đều như bị xúc phạm, toát lên một sự oán trách và một câu hỏi không nói ra lời. Cái gì đang xảy ra thế này? Tại sao lại để đến nỗi như vậy? Grugilin cảm thấy như chính mình có lỗi trực tiếp trong cái tai họa mà cả thị trấn này và tất cả mọi ngườI đang phải hứng chịu.
Những công việc, lo toan, bất ngờ và mới mẻ, hết cái này đến cái khác, liên tiếp đổ lên đầu ông.
Ba tuần sau lệnh động viên, hai đoàn tàu chở dân tản cư lần lượt từ các vùng gần mặt trận đến Santara. Và cả thị trấn lập tức biến thành một trại Digan. Trên sân ga, trên sân vận động của huyện trên các đường phố chính mọc lên san sát những túp lều bằng bạt, cạnh đó đêm đến người ta đốt lên những đống lửa bập bùng. Dọc các phố từ sáng đến tối, người đi bộ, đi xe, xách túi, xách vali hoặc đi tay không thành từng đám, áo quần nhàu nát, bẩn thỉu sau nhiều tuần phải chịu khổ cực, vất vả.
Bảo đảm nơi ăn chốn ở cho ngần ấy những người già, phụ nữ, trẻ em đói khát, mệt mỏi tưởng như là việc không thể giải quyết nổi. Huyện ủy và Ủy ban huyện trong một thời gian khá dài biến thành các phòng nhà đất, tìm chỗ ở cho dân tản cư. Mỗi ngày mấy bận, phòng làm việc của Grugilin bị tấn công. Những người từ nơi khác đến yêu cầu bất kỳ một chỗ nào có thể ở được. Còn đám đông phụ nữ địa phương ra sức chứng minh rằng không thể nhận cho ở thêm, dù chỉ một người nữa. Không hiếm những lúc trong phòng làm việc vang lên tiếng khóc lóc chửi rủa.
Nhưng dần dần rồi mọi người cũng được phân về các gia đình trong thị trấn, một số khác được gửi về sống ở các làng, các nông trang, nông trường trong huyện.
Phần lớn mọi người đều nhẫn nhục im lặng cam chịu số phận - thôi thì chỉ cần có mái che trên đầu và một công việc gì đó để kiếm sống, - nhưng cũng có những trường hợp có người không chịu đi về các nông trang.
Một lần, một phụ nữ trạc trung niên, mặc chiếc áo khoác ngoài đắt tiền nhưng nhàu nát, miếng rách ở vai được khâu lại một cách vụng về bằng chỉ đen, xông vào phòng. Chị ta trước đây chắc cũng béo tốt, khỏe mạnh, nhưng vì đi đường nên gày tóp, da trên cổ và cằm nhăn nheo gấp xếp lại, đôi má sệ xuống nhuốm một màu hồng bệnh hoạn.
- Tôi không thể về nông trang được ! Ở đó tôi không chịu được, tôi không sống nổi! - Chị ta vật người xuống chiếc ghế dựa, la lên.
Polipov, lúc đó cũng ở trong phòng làm việc của Grugilin, im lặng rót cho chị ta một cốc nước.
- Tôi là người mê nhạc. Các anh hiểu không, tôi bị bệnh, tôi bị bệnh mê nhạc không chữa khỏi. Tôi không thể thiếu âm nhạc, tôi không sống nổi…
Tất cả những chuyện này có lẽ thật buồn cười, nhưng Grugilin và Polipov nhìn người đàn bà với một vẻ thương hại:
- Đầu tiên chị hãy bình tĩnh đã,- Grugilin đặt tay lên vai chị, nói. Người đàn bà giật bắn người lên như bị đánh, lảo đảo lùi lại. - Chúng tôi biết làm gì được, khi ở Santara chúng tôi cũng không có nhà hát giao hưởng… Chúng tôi cũng phải nghe nhạc qua radio. Mà ở nông trang cũng có radio.
Không biết vì cái tin có radio làm cho người đàn bà yên tâm hay vì cuối cùng cũng ý thức được hoàn cảnh của mình, chị ta không nói gì thêm, đứng dậy ra về.
Lần khác, một ông già gân guốc, gầy đét, rụt rè gõ cửa, rồi bước vào phòng làm việc của Grugilin.
- Tôi…xin lỗi, làm phiền các anh…tôi được gửi về một nông trang…nhưng, xin lỗi, tôi nghe nói rằng ở đó đến trường cấp một cũng chẳng có…
Một tay ông già xách chiếc túi bằng vải sơn dùng để đi chợ, tay kia cầm cây can đầu bịt bạc. Và chiếc can quý giá này hoàn toàn không hợp với cái vẻ bề ngoài của ông. Ông ta mặc chiếc áo khoác bằng vải da dày, một bên hông bị cháy thủng, sợi dây thừng thắt ngang lưng – vì áo không còn lấy một chiếc cúc nào nữa. Chiếc quần dài đã sờn treo thùng thình trên người, đầu đội một vật thảm hại với những mép vành sổ thõng xuống trông hao hao giống mũ. Mắt hình như bị lòa nặng, vì khi nói ông ta ngoảnh mặt nhìn không về một phía Grugilin đang đứng.
- Chắc bác là giáo viên phải không ạ? – Policrat Matveievich hỏi.
- Vâng, cũng gần như vậy…- Ông già quay về phía có giọng nói . Và ông rụt rè tiếp, dường như sợ người khác không tin: - Tôi, anh thấy đấy, là tiến sĩ toán lý.
Grugilin đã nhẵn mặt với tất cả mọi loại người, nhưng chưa được gặp một tiến sĩ khoa học nào trong những ngườI tản cư về đây.
Polipcrat Matveievich nghe tim thắt lại, đau nhói, càng ngày, những nỗi đau khổ lớn lao của dân tộc trong cơn tai họa khủng khiếp này càng mở ra trước mắt ông với các chiều sâu của nó.
Ông mời vị tiến sĩ già ngồi xuống chiếc ghế đối diện và xoa xoa cằm rất lâu nghĩ cách giải quyết .
- Bác có một mình thôi ạ? Có ai đi cùng bác nữa không?
- Sao ạ? À, còn Masa…Tàu của chúng tôi bị ném bom, lúc còn ở bên kia sông Volga…Tôi đi tìm Masa rất lâu nhưng chỉ thấy cái này. - Và ông già giơ chiếc túi bằng vải sơn lên. Rồi ông đặt túi xuống sàn, rút ra một chiếc khăn tay nhàu nát. Ông không khóc, chỉ hỉ mũi rất lâu, những sợi râu thưa thớt, rối bù và cả hàm dưới khẽ run run.
Grugilin bắt đầu gọi điện về tỉnh cho Ban phụ trách tản cư vừa mới được thành lập.
- Có lẽ tôi quá làm phiền các anh,- Ông già nói như xin lỗi: - Thực ra với tôi thì không sao, tôi cũng muốn tò mò xem nông trang một tí. Nhưng tôi có thể làm được gì có ích? Suốt đời tôi dạy dỗ thanh niên…
Một tuần sau, có mấy cán bộ của một trường đại học nào đó từ tỉnh về đưa vị bác học già đi.
Grugilin buông lỏng dây cương, ngồi gà gật trong tiếng vó ngựa gõ đều đều, khô khốc. Những đoạn hồi tưởng về vị tiến sĩ toán học già, về người đàn bà mắc bệnh mê âm nhạc, về đoàn tàu toa đỏ chở những người được động viên ra mặt trận và giờ chất đầy phụ nữ và trẻ em,- chúng hiện ra rồi tan đi trong bộ não đã mệt mỏi của ông như một đám khói. Và thay vào chỗ của chúng là ba hàng dài những túp lều bằng vải đủ kích cỡ.
Không, đây không phải là những túp lều bạt mà cách đây không lâu dựng đầy ở nhà ga, ở quảng trường của huyện gần bên tượng đài kỷ niệm. Đây là những chiếc lều khác…Chúng vừa mới xuất hiện, cách đây khoảng hai tuần, đứng thành ba hàng ở ngoại vi Santara, cạnh những ngôi nhà gỗ lợp giấy dầu của Xí nghiệp liên hiệp công nghiệp huyện. Sống trong những túp lều bạt này là công nhân của Nhà máy cơ khí nông nghiệp vừa sơ tán đến đây.
Nhà máy này đến hoàn toàn bất ngờ.
Cuối tháng Tám, phần lớn những người tản cư đã được bố trí tạm ổn chỗ ăn, chỗ ở. Grugilin thở dài nhẹ nhõm, dự định sẽ tập trung bắt tay vào việc thu hoạch mùa. Nhưng khuya mồng Một tháng Chín, trong phòng Bí thư huyện ủy bỗng vang lên tiếng chuông điện thoại.
- Chưa ngủ à?- Subutin hỏi.- Nếu thế thì, chào anh.
- Chào anh, Ivan Mikhailovich. Bây giờ thì ngủ nghê gì…
- Kinh khủng,- Grugilin thành thực nói.- Nhưng hình như cũng sắp xong rồi, nhờ Chúa…
- Thế-ế-ế…- Đầu dây đằng kia, Bí thư tỉnh ủy kéo dài giọng và dường như thờ ơ đáp lại. - Nhưng…tôi sợ sự kinh khủng đối với anh chỉ mới bắt đầu thôi…
- Anh nói sao?! Chúng tôi không thể nhận thêm một người nào nữa đâu! Không còn nhà ở, không còn việc cho họ làm…Chúng tôi có phải là thành phố đâu.
- Về chuyện việc làm thì bây giờ anh sẽ dễ dàng hơn. Một nhà máy đang được chuyển về Santara.
- Nhà máy? Ở đây có liên quan gì đến nhà máy? Nhà máy nào?- Grugilin ngạc nhiên hét vào ống nghe.
- Nhà máy cơ khí chế tạo máy nông nghiệp.
- Anh đùa đấy chứ?
- Rất tiếc là tôi không đùa, Policrat ạ…
Và chỉ đến lúc đó, Grugilin mới hiểu ra rằng Bí thư tỉnh ủy quả là không nói đùa. Bất giác, ông buông thõng bàn tay đang cầm ống nghe xuống.
- Nhưng tại sao nhà máy lại chuyển về chỗ tôi? Cả nhà máy à?- Cuối cùng, ông lên tiếng hỏi.
- Đường dây cao thế chạy qua gần Santara. Vì vậy tại sao đến chỗ các anh chắc anh đã rõ.
- Không, không được đâu. Chúng tôi không thể...Chúng tôi không đảm đương được đâu...
- Nếu thế, anh hãy gọi điện về Mosvka cho Hội đồng tản cư, cho đồng chí Sveknich hay Cosughin. Đây là lệnh của họ,- Subutin gay gắt nói rõ từng tiếng một. Rồi ông tiếp:- Tôi rất hiểu anh, Policrat Matveievich ạ. Nhưng đang chiến tranh, biết làm sao...Nửa tháng trước, Hội đồng Chính phủ đã duyệt kế hoạch kinh tế quốc phòng cho quý bốn. Trong kế hoạch, mồng Một tháng Mười một nhà máy này phải có sản phẩm.
- Tức là chỉ còn hai tháng?! Mà nhà máy thì vẫn chưa tới.
- Những đoàn tàu đầu tiên chở thiết bị và công nhân sau hai ngày nữa sẽ tới. Ngày mai kỹ sư trưởng của nhà máy sẽ có mặt ở chỗ anh. Các anh hãy cùng nhau nghĩ ra nên chọn mặt bằng ở đâu, bốc dỡ thiết bị ra sao, xếp vào chỗ nào...
- Nhưng chúng tôi biết làm sao mà bốc dỡ và để thiết bị vào đâu bây giờ?- Grugilin vẫn chưa chịu thôi, tuy biết sự bướng bỉnh của mình nếu không là ngớ ngẩn thì ít ra cũng vô ích. Có những sự cần thiết do chiến tranh gây ra, và sự cần thiết đó không đếm xỉa đến, không công nhận bất cứ một cái gì, tất cả đều phải hàng phục nó, kể cả cái không có thể.- Cần...cần phải có xưởng, tóm lại, cần phải có khu vực để sản xuất. Nhưng ở chỗ chúng tôi thì có gì? Chẳng có gì cả! Để công nhân ở vào đâu được bây giờ.
- Cùng với kỹ sư trưởng, các anh hãy suy nghĩ tự giải quyết lấy. - Giọng của Subutin lại trở nên kiên quyết.- Một tuần nữa, các anh phải gửi lên Tỉnh ủy số liệu chính xác về thời gian lắp ráp và ngày bắt đầu sản xuất của nhà máy. Thế thôi, Policrat Matveievich, thế thôi, ta sẽ không thảo luận về vấn đề này nữa,- Ông nói thêm khi cảm thẩy Grugilin muốn phản đối.- Và chắc cũng không cần phải nhắc anh rằng, trách nhiệm, trách nhiệm về những thời hạn đó, về sự khôi phục nhà máy, cũng như về mùa màng và về những chuyện khác nữa, Huyện ủy phải chịu trước hết. Còn nói đơn giản hơn, thì chính anh, Policrap Matveievich, phải chịu.
Kỹ sư trưởng của nhà máy là một người nhỏ bé, hơi béo và không bao giờ tỏ vẻ buồn rầu chán nản.
- Tôi là Ivan Ivanovich Khokhlov,- Ngày hôm sau, anh ta bước vào phòng làm việc của Grugilin, thản nhiên ném mạnh chiếc cặp da lên bàn, tự giới thiệu. Nhưng khi gặp cái nhìn của Grugilin, anh bối rối nhặt cặp lên.- Xin lỗi anh...ở Tỉnh ủy người ta bảo rằng anh đã biết tình hình. Nhà máy của chúng tôi không lớn lắm, chừng nghìn rưởi công nhân. Sản xuất máy quạt, máy gieo hạt và những máy móc cần thiết khác cho nhân loại hòa bình. Tháo dỡ và bốc xếp phải làm dưới bom, nhưng chúng tôi đã kịp đem đi hết, cho đến tận chiếc máy cuối cùng. Thôi, không thể chậm trễ, chúng ta sẽ bố trí thiết bị nhà máy và chỗ ở cho công nhân vào đâu đây ?
- Tôi cũng không biết nữa,- Grugilin nhếch mép nói.
- Anh không biết nghĩa là thế nào?! Sao anh lại không biết?- Khokhlov tròn mắt nhìn Grugilin.
- Thì thế đấy - Tôi không biết. Chúng tôi vừa tiếp nhận xong hai đoàn tàu trở dân tản cư, hiện nay không thể lấy đâu ra một mét nhà ở cho công nhân của nhà máy các anh nữa...Một nghìn rưỡi, còn gia đình, tất cả là bao nhiêu người ?
- Tất cả gần năm nghìn người.
Grugilin chỉ cười khẩy.
- Anh cười cái gì hả ? Anh cười cái gì ? Vâng, gần năm nghìn người...Chúng tôi cũng đã dự định trước những khó khăn về chỗ ở nơi mới đến...Trong thời gian đầu, mọi người có thể ở trong các lều bạt. Chúng tôi có mấy trăm chiếc lều .
- Ở đây không phải là Châu Phi. Tháng Chín bắt đầu sương giá, tháng Mười có mưa và tuyết. Nửa cuối tháng Mười trời lạnh đến âm ba mươi độ.
Khokhlov thậm chí thôi cả chớp mắt.
- Cái gì? Ba mươi độ âm? Không thể thế được...- Rồi anh bỗng chộp lấy chiếc cặp của mình, hấp tấp nói.- Thôi được, thôi được...Bây giờ cần phải bắt đầu từ cái quan trọng nhất – chọn mặt bằng cho nhà máy, xem những căn nhà hiện có sẵn. Trên tỉnh người ta nói với tôi rằng ở chỗ các anh có Xí nghiệp liên hiệp công nghiệp. Ở đó có một số nhà có thể dùng làm xưởng cho nhà máy.
- Thì mời anh đến xem nhà của Xí nghiệp liên hiệp công nghiệp chúng tôi,- Grugilin nặng nhọc thở ra.
Nửa giờ sau, Khokhlov đã im lặng đi dọc theo các dãy nhà thấp lè tè kiểu lán gỗ của Xí nghiệp liên hiệp – xưởng mộc, xưởng tiện, và vừa cắn chặt cặp môi hồng đầy đặn, vừa gõ gõ – không hiểu để làm gì – lên những bức tường gỗ. Và rồi, vẫn im lặng như vậy, anh xem xét công trình bằng gạch duy nhất – ngôi nhà kho của Xí nghiệp. Ra khỏi nhà, anh ngước nhìn bầu trời tháng Chín quang đãng phất phơ những tấm lưới nhện, nhìn những hàng cột gỗ của dòng điện cao thế chạy vòng qua làng rồi mất hút phía chân trời, hất đầu chỉ hầm chứa rau phủ một lớp đất mọc đầy cỏ ở phía trên :
- Cái gì trong ấy?
- Đó là nơi cửa hàng thương nghiệp huyện chứa khoai tây, bắp cải.
- Ta xuống xem đi...
Leo lên khỏi hầm chứa rau, Khokhlov hỏi:
- Thế là hết rồi à?
- Chưa đâu...Đấy, còn căn nhà cạnh nhà kho. Chúng tôi làm nước quả ép ở đó.
- Vâng...- Khokhlov kéo dài giọng và sau khi đi khắp khu vực Xí nghiệp liên hiệp một lần nữa, anh ngồi xuống một chiếc thùng gỗ không, rút từ trong cặp ra một tờ giấy và bắt đầu vạch những hình vuông.
- Chỗ này là thuận tiện nhất cho trạm biến thế. Chúng ta sẽ đặt nó ở đây. Nơi này sẽ xây khu nhà chính cho xưởng cơ khí. Còn đây sẽ là xưởng rèn. Xưởng mộc vẫn để nguyên một chỗ. Và chắc anh cũng đã biết rằng ngay trên đường tới đây, Saveleiv đã được điện Chính phủ gọi về Moskva rồi chứ ?
- Saveleiv nào?
- Giám đốc mới của nhà máy chúng tôi. Từ tháng Tám đến nay chúng tôi có giám đốc mới, ông ta đến mang theo lệnh sơ tán.
- Nhưng rồi sao nữa?
- Không biết ông ta về có mang theo quyết định thay đổi chuyên môn của nhà máy chúng ta không ? – Khokhlov lấy đầu bút chì gãi gãi cằm.- Đã có tin đồn như vậy từ khi còn đang tháo dỡ nhà máy. Chiến tranh mà, có cái bây giờ còn cần hơn máy móc nông nghiệp.
Grugilin chỉ nhún vai.
- Thôi được, để xem, để xem,- Khokhlov hấp tấp nói,- Thế này, anh Policrat Matveievich ạ, cái khoảng đất này, chừng bốn chục hécta, việc đầu tiên là phải rào lại...Bằng gì à? Chắc chúng ta sẽ kiếm được ít gỗ chứ?
- Chúng tôi có một nhà máy gỗ nho nhỏ. Nhưng với số lượng gỗ như thế...
- Vâng, vâng...Và ngoài ra, đây là một công việc vất vả, tốn nhiều thời gian, sức lực. Mà ngày kia đoàn tầu đầu tiên đã tới rồi. Lối thoát duy nhất- trước mắt phải rào khu vực nhà máy tương lai bằng dây gai...Mặc dù việc này cũng không thực tế. Lấy đâu ra dây thép gai? Đành phải bằng dây thép thường vậy. Có kiếm được không?
- Có lẽ cũng kiếm được ít nhiều. Cần bao nhiêu?
- Hơi nhiều đấy, hơi nhiều đấy...- Khokhlov lắc đầu. Anh viết vội những con số ra giấy, tính toán số dây thép cần thiết phải có. Rồi anh ngẩng đầu lên nhìn những ngôi nhà xấu xí của Xí nghiệp liên hiệp, nhìn đồng cỏ trơ trọi phía sau và mỉm cười.- Này, đồng chí Policrat Matveievich thân mến, chỉ còn một vài tuần nữa là cái chỗ này của thị trấn các anh sẽ không ai nhận ra nữa...

Và bây giờ quả là không ai có thể nhận ra khu vực ngoại vi của thị trấn này được nữa. Một khoảng đất lớn, được rào ngăn lại bằng những chiếc cọc cao giăng mấy hàng dây thép, bị đào bới ngổn ngang, những ngọn núi đất cồn lên, gối đầu vào nhau như những đợt sóng đen khổng lồ. Mấy ngôi nhà của Xí nghiệp liên hiệp đứng tận trong góc xa như bị những đợt sóng này xô dồn tới đó và bị bỏ quên, không ai cần đến, trông chúng càng thảm hại bé nhỏ giữa những núi đất ngồn ngộn này.
Khắp nơi trên bãi đất, tiếng máy xúc gầm rú đào các hố chân móng, những đống gạch ngói, gỗ ván, gỗ cột, những thanh rầm thép chữ I, những cuộn dây thép nằm chất đống ngổn ngang giữa các gò đất. Và đâu đâu cũng người và người với xẻng, cuốc chim, xà beng trong tay. Từ nhà ga, những chiếc xe tải, xe kéo rơmooc nặng chạy đi chạy về không ngớt, chở gạch, gỗ, xi măng, sắt thép, máy cho công trường xây dựng nhà máy. Lúc đầu, trừ máy móc, tất cả mọi thứ đều được dỡ xuống xếp bên trong khoảng đất đã được rào lại, nhưng dần dần, vì quá chật chội, nên những khu vực giáp liền xung quanh với địa phận của nhà máy tương lai cũng chất đầy các loại vật liệu xây dựng. Những cỗ máy cái và các thiết bị khác của nhà máy đều được bốc xuống một chỗ riêng và xếp lên những tấm ván đặt ngay trên mặt đất.
- Chúng mày cũng thật vất vả,- Khi những chiếc máy cái đầu tiên được chở đến, Khokhlov lấy tay vuốt ve mặt thép lạnh của một cỗ máy phay, thở dài nói. – Cũng phải lặn lội như người, kiếm đâu được cho chúng cái mái che bây giờ?!
- Chúng làm bằng thép, không bị cảm lạnh đâu mà lo,- Một người râu đã lâu không cạo, mệt mỏi và thờ ơ nói.
- Phải lấy vải phủ lên từng chiếc máy một! Từng chiếc một! Phedotov, anh nghe rõ chưa? Bản thân anh sẽ chịu tránh nhiệm về việc này.
- Tôi lấy đâu ra chừng ấy vải bạt? Anh hãy cấp cho tôi vải bạt, tôi sẽ che không chỉ máy thôi, mà cả công trường nữa.
- Không có bàn cãi! Phải che – và chấm hết. Lấy ở đâu ra việc của anh...
Grugilin nhớ lại chi tiết nhỏ này khi cho xe đi đến gần công trường. Ông nghĩ về Khokhlov và anh chàng Phedotov mà sau đó ông chưa lần nào gặp lại với một thiện cảm ấm áp.
Đến nơi, ông thấy tất cả các cỗ máy đã được xếp thành từng hàng tắp và phủ vải bạt cẩn thận. Và ông lại nghĩ về Phedotov: “ Tay này khá lắm!...”
Policrat Matveievich dừng xe lại, ném cho con ngựa thiến một túm cỏ, tháo dây chằng yên ra.
- Này, ông kia!- Ông nghe có tiếng gọi và trông thấy một người mặc áo bông, bao súng ngắn treo lủng lẳng trên chiếc thắt lưng da rộng bản,- Không được dừng lại đây. Ông không trông thấy tài sản của nhà máy đấy à? Đánh xe ra chỗ khác đi.
Khi quyết định dỡ máy móc và thiết bị xuống đây, mọi người muốn rào cả khu đất này lại bằng dây thép, nhưng sau thấy rằng đặt một trạm gác thì sẽ đơn giản hơn.
- Tôi là Bí thư huyện ủy Grugilin. Khokhlov đâu ?
- À, vâng,- Người mặc áo bông trả lời, kéo dài giọng.- Có ma qủy biết anh ta ở đâu. Chỗ nào cũng thấy đến.
Khi Grugilin bước đi, anh ta chạy theo nói:
- Đồng chí Bí thư, xin lỗi, cho tôi xin hỏi một tí...Chúng tôi làm thế nào để qua đông đây?- và anh ta chỉ về hướng những dãy lều bạt dài.- Đêm nghe đã lạnh lắm rồi. Trẻ con bắt đầu ho...
- Qua đông ấy à? – Grugilin dừng lại.- Sẽ qua được thôi. Bắt đầu từ ngày mai sẽ xây nhà.
- Xây là thế nào? –Người bảo vệ ngạc nhiên hỏi.- Làm thế nào mà xây kịp được khi mà chỉ còn một tháng nữa là mùa đông?
- Sẽ kịp thôi,- Grugilin nhếch mép mỉm cười một cách khó khăn.
Đúng, nhà ở, nhà ở...Đầu như bị vỡ tung vì lo lắng: Làm sao mà giải quyết được vấn đề nhà ở? Sau khi gửi được một số người tản cư trước đây về các nông trang, phải vất vả lắm mới bố trí được chỗ ở gọi là cho năm trăm gia đình – chọn những gia đình đông con nhất. Nhưng còn hơn một nghìn gia đình - trên ba nghìn con người- từ ngày đến đây vẫn phải sống trong các túp lều.
Tất nhiên có thể dùng biện pháp chính quyền để đưa thêm nhiều người tản cư hơn về các nông trang, nông trường. Nhưng chính Khokhlov lại phản đối việc này.
- Còn nhà máy? Chỉ bằng lực lượng công nhân chúng tôi thì làm thế nào để có thể kịp khôi phục nhà máy trong tháng Mười ? Lúc đó người ta sẽ lấy đầu chúng tôi đi ! – Và anh lắc tập giấy đầy những con tính.- Chỉ riêng đất cũng đã phải đào hàng nghìn, hàng nghìn mét khối rồi.
Và anh nhấn mạnh:
- Phải tìm cho ra chỗ ở cho công nhân! Tôi không tin là cả một thị trấn lớn như thế này mà không tìm đủ chỗ ở cho thêm ba nghìn người nữa. Tôi, tự tôi sẽ đi tìm nhà, tôi sẽ kiểm tra lại.
Và một lần, vào ban đêm, anh đi cùng với đại diện công an và Ủy ban huyện, đi kiểm tra thật. Sáng hôm sau anh đến Huyện ủy dáng mệt mỏi và cau có.
- Đúng là tất cả các nhà đều chất cứng,- Anh làu bàu trả lời câu hỏi không nói ra lời của Grugilin.
- Phải nằm ngổn ngang cả ra đất ngủ. Có một bà già còn túm lấy chúng tôi xô ra khỏi nhà: “ Tốt hơn là trở chúng tôi ra ngoài nghĩa địa, sẽ được thêm chỗ của tôi bên lò sưởi...” Nhưng dù sao cũng cần phải tìm được chỗ cho công nhân!- Im lặng một lát anh kết luận:
- Dựng xong nhà máy, chúng ta sẽ lo tới nhà ở. Sẽ làm nhà trại cho nhanh. Còn bây giờ thì gỗ lạt, thời giờ, nhân công đều không có.
Nhưng công nhân không biết ở vào đâu.
Grugilin đi qua dãy lều bạt. Đây đó, một vài đống lửa mọi người nấu cơm sáng hãy còn bốc khói. Lũ trẻ con chạy đuổi nhau giữa những túp lều, hò hét, cười đùa. Policrat Matveievich biết ngay là chúng đang chơi trốn tìm. Ở đây không thiếu nơi chúng có thể trốn rất kín.
Ông tìm thấy Khokhlov ở cạnh trạm biến thế điện đang xây dở. Ở đây, chiều qua đã kết thúc việc đào hố móng, trong một đêm đổ xong chân móng và đã bắt đầu xây tường. Lúc Grugilin đến, bức tường gạch đã vượt lên trên mặt đất hơn nửa mét.
Khokhlov, người lấm bùn bê bết, râu ria không cạo, nhưng vẫn nhanh nhẹn và vui tươi như thường đang quát tháo một người đàn ông mặc áo lao động liền quần dính đầy vữa.
- Đêm hôm qua anh hứa gì với tôi, hả? Tôi hỏi anh, anh hứa đến sáng sẽ đạt được bao nhiêu mét tường, hả? Thế đã xây được bao nhiêu? Hay là không có gạch? Hay là vữa không đủ?
- Tất cả đều có đủ...
- Tất cả đều có đủ! Chính tôi đã lo chạy cho tất cả đều có đủ! Thế mà các anh làm ăn như vậy đấy, hả?
- Mọi người kiệt sức cả rồi. Vừa làm vừa ngủ gật.
- Vừa làm vừa ngủ! Anh bỏ cái kiểu ấy đi – vừa làm vừa ngủ!- Và bỗng anh đổi giọng, nói như van xin, cầu khẩn: - Anh Pet’rovich, anh đừng chơi xỏ tôi nữa nhé? Một tuần nữa phải xây xong khung tường của trạm biến thế, Pet’rovich, anh có nghe tôi nói không? Đấy, ngày hôm nay giám đốc sẽ đến. Tôi biết nói sao với ông ta bây giờ? Làm sao dám nhìn mặt ông ta bây giờ?
- Thì chúng tôi cũng hiểu chứ,- Pet’rovich nói khàn khàn như bị cảm.- Tôi nghĩ, chúng ta sẽ làm kịp.
- Hãy làm đi, làm đi, anh bạn thân mến ạ. Chúng ta không thể không làm xong. Anh hiểu không, không thể!...A, chào anh Policrat Matveievich!- Khokhlov trông thấy Grugilin.- Đêm qua anh có ngủ được không? Không à? Đấy, nhìn mắt biết ngay mà, chắc lại họp suốt đêm.
Mắt Khokhlov cũng đỏ ngầu, sưng mọng lên.
- Thì anh cũng có ngủ đâu?
- Chập chờn được đôi chút...Thôi, ta ra đằng kia đi, sau đống gạch ấy, hút điếu thuốc, nghỉ ngơi một tí.
Họ ngồi xuống sau bức tường gạch. Gần như toàn bộ công trường hiện ra trước mắt hai người. Mặt trời đã lên, tưới những tia nắng yếu ớt, như bị pha loãng lên những đống đất nằm ngổn ngang, chiếu lấp lánh trên các cửa kính ca bin của mấy chiếc máy xúc đang quay tròn, chạy đi chạy lại, ánh lên như tia chớp trên những chiếc xẻng bóng loáng của những người đào- chủ yếu là phụ nữ. Già có, trung niên có, trẻ có- tất cả đều đang vung xẻng dọn nền cho các những khu xưởng tương lai của nhà máy. Một số xưởng đã được thành hình giữa bốn bức tường bằng gạch nâu đỏ cao chừng mét – mét rưỡi. Phụ nữ đẩy xe, khiêng gạch, cát, vôi, xi măng, cũng phụ nữ, trộn vữa trong các máng bằng gỗ, rồi đổ vào xô và mang cái chất lỏng nặng như chì đó cho những người thợ xây. Khắp nơi phụ nữ, phụ nữ phải làm cả những việc nặng nề, vất vả nhất.
“ Còn bao nhiêu những việc như vậy phụ nữ phải làm, nếu chiến tranh kéo dài thêm một năm nữa?- Những ý nghĩ nặng nề và nhức buốt trăn trở trong đầu Grugilin.- Còn nếu như hai năm nữa? Bởi vì, ngoài họ ra, chẳng còn ai. Chiến tranh đã ba tháng nay, số đàn ông trong huyện giảm đi đến ba phần tư – nếu không hơn. Chỉ có một số ít các chuyên gia nông nghiệp và thợ máy được hoãn lại theo diện ưu tiên đặc biệt. Mà có lẽ cũng không lâu. Nghĩa là toàn bộ nền nông nghiệp sẽ nằm...-mà còn sẽ gì nữa! –đã nằm trên vai những người phụ nữ...”
- Anh thấy thế nào?- Giọng Khokhlov vang lên bên tai,- Công việc chạy đấy chứ. Chẳng bao lâu nữa nhà máy chúng ta sẽ nhả khói ! Còn anh, trước đây anh nói sao?!
- Vâng,- Grugilin buồn buồn đáp,- nếu như không chuyển nhà máy sang Bộ Dân ủy Quân khí, thì tôi cũng không biết rồi sẽ ra sao ...Anh nhớ lại xem, đến dây thép cũng không có để rào khu vực công trường lại. Rồi gạch, rồi xi măng, rồi gỗ, lấy đâu? Ngoài máy móc của nhà máy và mấy chiếc máy xúc, các anh có mang gì đâu...
Nghe bên cạnh bỗng vang lên tiếng ngáy, Grugilin quay sang nhìn, Khokhlov, lưng tựa vào bức tường gạch, đầu hơi ngoẹo sang một bên để ưỡn cục yết hầu lởm chởm râu, đã ngủ thiếp từ lúc nào.

Policrat Matveievich im lặng hút nốt điếu thuốc và nhớ lại những ngày công việc túi bụi tuần qua...
“ Tôi sợ rằng sự kinh khủng đối với anh giờ chỉ mới bắt đầu ” - Hôm đó Subutin đã nói với anh như vậy. Và sự kinh khủng đó đã bắt đầu. So với nó, việc bố trí chỗ ở cho những người tản cư đến trước đây chỉ là điều vặt vãnh, đơn giản. Huyện ủy chỉ thị cho tất cả các nông trang, các cơ quan trong trong huyện phải kiểm kê tất cả số vật liệu xây dựng hiện có, cho đến tận từng chiếc đinh một, chứ không nói tới gạch hoặc xi măng, và chở tất cả về thị trấn để phục vụ việc khôi phục lại nhà máy. Nhưng bằng cách này cũng chỉ mới góp nhặt chưa nổi một phần nghìn số lượng cần thiết. Từ Tỉnh ủy, hàng ngày điện thoại gọi xuống: Công việc tiến hành ra sao? Bao giờ thì các anh nộp bản kế hoạch thời gian cho ra sản phẩm của nhà máy?
- Bản kế hoạch nào? Hiện nay chúng tôi không thể lập được kế hoạch nào cả!- một lần, Policrat Matveievich bị hành hạ đến mệt lử, hét vào máy. Ông nghĩ: “ Muốn ra sao thì ra! “ – Chúng tôi không thể kịp xong nhà máy trước tháng Mười một được. Vâng, vâng, đang đào hố móng, chúng tôi huy động tất cả lực lượng có thể lao động được của thị trấn. Nhưng lấy gì mà đặt móng? Cấp cho chúng tôi vật liệu xây dựng, lúc đó hãy yêu cầu ...Cát sỏi à? Vâng lấy ở bờ sông Gromotukha. Còn gạch, xi măng? Chúng thì làm gì có bên bờ sông! Sao? Các anh không thể lấy từ kho của tỉnh vài cân xi măng à? Thế thì...ai đưa nhà máy đến chỗ chúng tôi? Hội đồng tản cư à? Gọi đến đấy? Đã gọi rồi. Họ bảo: Hãy thử hỏi Bộ dân ủy chế tạo máy trung quy mô. Chúng tôi đã gọi đến đấy, họ bảo: Hỏi tỉnh. Bây giờ các anh lại bảo hỏi Hội đồng tản cư...
Thực ra, bản kế hoạch khôi phục và đưa nhà máy vào hoạt động đã có rồi, do Khokhlov lập ra. Nhưng Grugilin vừa liếc qua khối lượng công việc và thời gian thực hiện đã hốt hoảng hỏi:
-Ivan Ivanovich, anh nghiêm chỉnh ấy chứ?
-Đúng như thời hạn yêu cầu .- Khokhlov đáp.
-Tất cả các kỹ sư, bí thư chi bộ Đảng các xưởng ...đều tham gia vào việc lập kế hoạch chứ?
-Không phải tất cả...Bí thư đảng bộ nhà máy Savtruc có biết.
-Thế ....mời tất cả họ hôm nay đến Huyện ủy .
Tối hôm đó, phòng làm việc của Grugilin trở nên chật trội. Policrat Matveievich nhìn khắp các khuôn mặt phờ phạc, không quen. Trong số có mặt, Grugilin chỉ biết Khokhlov và Savtruc – một người cao to với chiếc mũi hơi tẹt và chiếc cằm nhọn. Họ làm quen với nhau ở nhà ga, khi đoàn tàu đầu tiên chở công nhân và thiết bị nhà máy vừa mới đến.
-Ta bắt đầu . Các đồng chí ạ, - Policrat Matveievich nói. –Tôi là Grugilin, Bí thư Huyện ủy. Đây là Piot’r Pet’rovich Polipov, Chủ tịch Ủy ban huyện. Còn đây là các ủy viên thường vụ huyện ủy. Trong quá trình làm việc, chúng ta sẽ quen nhau hơn. Còn bây giờ xin bắt đầu việc chính. Chúng ta cần phải trình lên Huyện ủy kế hoạch khôi phục và sản xuất của nhà máy. Bản kế hoạch đã lập xong, các anh đều biết rồi đấy. Bỏ vào phong bì và gửi đi là việc hết sức đơn giản. Theo ý kiến các anh thì thế nào? Gửi đi à? Chúng ta có kịp khôi phục xong nhà máy trước ngày mồng một tháng Mười một không?
Mọi người im lặng.
Savtruc đứng lên, bắt đầu nói bằng một giọng trầm, hơi rè rè:
-Tôi không hiểu tại sao đồng chí lại hỏi chúng tôi về điều này. Thời hạn khôi phục nhà máy là cái không thể bàn cãi. Bản kế hoạch được lập ra dựa theo thời hạn đó. Còn bây giờ thì cần phải làm gì? Phải có một số rất lớn vật liệu xây dựng và hai chục nghìn công nhân làm mỗi ngày hai ca. Nhưng hiện nay bao nhiêu người đang làm? Bảy nghìn người một ca. Vật liệu xây dựng – số không . Đề nghị đồng chí Grugilin cho biết khi nào sẽ có vật liệu xây dựng và số công nhân cần thiết?...Rồi nữa, chỗ ở sẽ giải quyết ra sao? Mùa đông đang đến. Trong lều bạt lạnh cóng, đã có nhiều người ốm. Lương thực, thực phẩm không cung cấp đủ. Tuần đầu tiên của tháng Chín sắp kết thúc, mà trẻ con, chúng vẫn chưa được đi học. Năm nay chúng có đến trường được không?
Grugilin có thể giải thích được gì đây? Không có gì cả! Thời hạn khôi phục nhà máy bị phá ngay từ đầu. Bệnh viện duy nhất của huyện chật ních. Các trường học không thể tiếp nhận được nổi một nửa số trẻ em đột ngột có mặt ở Santara....Tất cả đều đúng như vậy. Nhưng ông có thể làm được cái gì? Ông đã cố gắng hết sức để tổ chức lại các cơ quan xí nghiệp ở Santara nhằm phục vụ cho việc khôi phục lại nhà máy. Ông chỉ để một mình Polipov không phải dính vào chuyện giải quyết người tản cư trước đây, và bây giờ là công việc khôi phục lại nhà máy. “ Hiện nay anh chỉ có một việc là thu hoạch mùa,- ông nói với Polipov.- Nhớ luôn luôn cho tôi biết tình hình, sau tôi sẽ bắt tay vào...” Đúng là tất cả đều tập trung lo nhà máy, nhưng vẫn không đạt được kết quả gì. Như vậy có nghĩa là ông không đúng chỗ? - một câu hỏi cay đắng đã nhiều lần thoáng qua trong đầu. Có nghĩa là ông không có khả năng làm gì cả? Nếu la người khác thì chắc họ làm được một việc gì đó, xoay xở đựơc một cái gì đó rồi. Đấy, Savtruc đã nói trắng ra đấy...Và ông ta nói đúng, đáng ra không cần phải triệu tập cuộc họp ngớ ngẩn này. Không cần thiết...Vậy thì cần cái gì? Cái gì?
Grugilin không còn nhớ đã để cho mọi người ra về từ bao giờ, ông ngồi im lặng, hai tay ông ôm chặt lấy thái dương đang giật giật. Trong phòng làm việc không còn một bóng người nào khác ngoài Polipov . Chủ tịch Ủy ban huyện đứng bên cửa sổ và nhìn những cành phong đung đưa ngoài lớp kính .
- Còn nghĩ ngợi gì nữa. Policrat Matveievich? Kế hoạch đã có rồi, cần phải gửi gấp đi thôi,- Polipov nói.
- Sao? – Grugilin ngẩng chiếc đầu nặng trịch lên.- Nhưng nó không thể thực hiện được!
- Thế trên họ không biết là không thể thực hiện được chắc?
- Nhưng rồi sau sẽ trả lời ra sao? Sau mồng một tháng Mười một?
- Rồi sau... –Polipov nhếch mép cười nhạt.- Rồi sau ai biết những cái gì có thể xảy ra...Nhưng ít ra thì sau này sẽ dễ giải thích hơn là bây giờ.
- Dễ hơn?- Grugilin nhíu mày hỏi.
- Tất nhiên,- Polipov nhún đôi vai rộng,- Nhưng khó khăn đã qua bao giờ cũng dễ dàng giải thích hơn, dễ nhìn tổng quát hơn....một cách hoàn toàn khách quan. Còn bây giờ thì không ai hiểu cho rằng anh không thể khôi phục hoàn toàn nhà máy trước tháng Mười một được. Nhưng sau rồi họ sẽ thấy, họ sẽ hiểu rằng không thể kịp. Hơn nữa...
- Sao nữa?- Policrat Matveievich gay gắt hỏi.
- Hơn nữa cũng chẳng ai còn sức đào bới những việc đã qua...Lúc đó lại sẽ có những nhiệm vụ mới, còn phức tạp hơn. Cần phải hiểu tâm lý, như người ta vẫn nói....
- Ra thế....-Grugilin cười nhạt.- Tâm lý à? Tôi thấy anh thông minh đấy. – Ông đứng dậy, nặng nề bước đi trong phòng làm việc.- Chỉ có điều, Piot’r Pet’rovich ạ, chúng ta vẫn phải khôi phục xong nhà máy trước tháng Mười một.
- Nhưng chính anh sáng nay nói chuyện với Tỉnh ủy lại hét vào ống nói, chứng minh rằng thời hạn đó không thể kịp được.
- Thiếu gì cái tôi hét, tôi chứng minh!
- Nhưng quả thực là không thể...Không có khả năng....
- Không thể, nhưng cần thiết.
- Tôi không biết.
Và mấy ngày sau Grugilin vẫn chưa biết phải bằng cách nào. Để khỏi phải trả lời những tiếng chuông điện thoại từ tỉnh gọi về, suốt ngày ông mất hút ngoài công trường. Suốt thời gian đó ông cũng chỉ gặp Polipov có hai lần. Ông không nói gì, không hỏi gì, chỉ chau mày im lặng. “ Nhưng trong bụng nghĩ mừng lắm đấy...” –mỗi lần như vậy, Grugilin lại nghĩ. Và ông cảm thấy trong lòng bắt đầu nảy sinh ra một cảm giác khó chịu đối với con người này.
Một lần, vào ban đêm, khi mà hoàn toàn kiệt sức, người phờ phạc, trống rỗng, ông gọi điện về nhà riêng của Subutin ở Novosibirsk.
- Chào anh Ivan Mikhailovich,- Grugilin nói, rồi im lặng không biết tiếp tục ra sao. Bí thư Tỉnh ủy kiên nhẫn chờ.- Xin lỗi anh vì tôi gọi cho anh hơi khuya. Cũng chẳng phải để bàn công việc đâu, mà chỉ muốn nói chuyện với anh, thế thôi .
- Ấy, Policrat Matveievich, anh nói dối rồi.
- Vâng, tôi nói dối,- Grugilin ngoan ngoãn đồng ý ngay,- Nhưng tôi gọi điện cho anh không chính thức, không phải cho Bí thư Tỉnh ủy...Như vậy được chứ? Anh biết không, tôi chẳng biết nói chuyện với ai nữa...Một cách chân tình, thật lòng...
- Nghĩa là bở hơi tai rồi à?
- Từ này chưa hẳn đã đúng...Bở hơi tai là khi làm một cái gì đó, vượt qua một quãng đường nào đó...Còn tôi quay chong chóng như sóc trong bánh xe. Quay mãi, quay hết sức mà vẫn đứng tại chỗ. Phải làm gì bây giờ?
- Quả thế...-Subutin im lặng một lúc mới đáp.- Đây không phải là câu chuyện điện thoại, anh Policrat Matveievich ạ...Nếu như tôi với anh rằng ở đây chúng tôi cũng như...sóc trong bánh xe, thì sao? Anh có tin không? Cũng quay hết sức, nhưng hầu như bánh xe cũng đứng một chỗ. Đã gần ba chục nhà máy các loại sơ tán về tỉnh. Cỡ như của các anh cũng có, có cái bé hơn, có cái lớn hơn. Lại còn khoảng một tá đang trên đường đến...Rồi sau tá này sẽ là bao nhiêu nữa? Anh vẫn nghe đài chứ?
- Thế rồi ra sao bây giờ?
Grugilin nói xong mới hiểu rằng câu hỏi hơi ngây thơ và không đúng chỗ. Ra sao à? Làm như chính mình không hiểu ấy! Bọn Đức tấn công ta ồ ạt, mạnh không cản nổi. Hồng quân để mất hết thành phố này đến thành phố khác. Chính phủ quyết định sơ tán tất cả những gì có thể. Và tất cả đều sang miền Đông, sang miền Đông, sang miền Đông! Còn biết đi đâu nữa?!
- Nghĩa là cái gì đang xảy ra – tôi hiểu. Nhưng bao giờ nó sẽ kết thúc?
- Nó sẽ kết thúc, Policrat Matveievich ạ. Chúng ta sẽ chặn bọn Đức lại. Chặn lại và đuổi chúng đi...
Hai người cùng im lặng.
- Thế nhưng tôi phải làm gì với nhà máy đây?
- Tôi cũng đang mong được ai trả lời cho tôi câu hỏi đó,- Subutin mệt mỏi nói .
- Tôi hiểu...Nghĩa là điều Polipov khuyên tôi là đúng?
- Anh ta khuyên gì?
- Gửi bản kế hoạch “ ma “ về thời hạn khôi phục và đưa nhà máy vào hoạt động lên tỉnh.
- Nghĩa là...-Subutin dừng lại một thoáng,- Anh ta, Polipov ấy, cũng không đến nỗi ngốc lắm.
- Vâng, chắc là thông minh hơn tôi.
- Anh đừng tự tăng giá trị mình lên,- giọng Subutin ra vẻ tức giận.- Tôi không nói “ thông minh hơn “. Tôi nói “ không đến nỗi ngốc “.
- Tức là, gửi đi chứ gì?
- Thế anh còn để làm gì nữa?- Và Subutin một lần nữa thoáng dừng lại và nói thêm, dường như để giải thích tại sao Grugilin cần phải gửi về tỉnh bản kế hoạch, dù đó là bản kế hoạch “ ma “, không thể thực hiện được:- Nếu không thì...bây giờ ở đây cũng đã có người nói rằng anh đang cuống lên, không thể làm được gì cả.
- Thế ai trong hoàn cảnh này, có thể?- Câu hỏi vang lên một cách gay gắt, đến nỗi Grugilin phải giật mình.
- Anh nói gì vậy? Anh thử nghĩ xem, anh nói gì với tôi vậy?
- Vâng, có thể tôi nói không phải lắm,- Subutin dịu hơn.- Ngày mai tôi sẽ không nói như vậy với anh. Nhưng hôm nay tôi muốn thân mật, chân tình mà. Thì đây tôi nói với anh một cách chân tình: Những khó khăn đổ lên đầu chúng ta là chưa từng có, quá sức. Hàng ngày anh và tôi, và tất cả mọi người chúng ta, vấp phải những nhiệm vụ, mà rất nhiều trong số đó, nếu nhìn thẳng vào sự thật mà nói, không thể hoặc hầu như không thể giải quyết nổi trong hoàn cảnh và thời hạn hiện nay,- Giọng ông bỗng đã dịu hẳn đi, hết sức giản dị và thân mật, chân tình:- Nhưng, Policrat Matveievich ạ, nếu như tự chúng ta cho rằng, tin chắc rằng chúng ra hoàn toàn kiệt sức, bất lực, không có khả năng khắc phục...thì lúc đó sẽ ra sao? Anh thử nghĩ xem.
- Vâng...vâng, vâng,- Grugilin thốt lên ba lần.
- Cố lên, Policrat Matveievich!- Subotin vẫn nói bằng giọng thân mật như cũ.- Chặn được quân phát xít lại, chúng ta sẽ đỡ hơn...Còn với nhà máy của anh, chắc sắp tới sẽ có cách...
- Cách gì? Cách nào?- Grugilin ép chặt hơn ống nghe vào tai.
- Saveliev, giám đốc nhà máy của các anh, vừa gọi điện từ Moskva về...Hình như nhà máy được chuyển giao cho một cơ quan quân sự nào đó . Nếu vậy thì vật liệu xây dựng và nhân lực sẽ ưu tiên hàng đầu cho các anh...
- Khoan, khoan nào...Nhưng đây là nhà máy chế tạo máy nông nghiệp cơ mà.
- Thôi, Policrat Matveievich ạ.- Subutin khô khốc cắt ngang.- Chuyện này không phải để nói qua điện thoại. Chúng ta cũng đã nói quá những điều không nên rồi...Này, thế anh có biết rằng Giám đốc nhà máy Saveleiv là người vùng Santara của các anh không?
- Sao lại của chúng tôi?- Grugilin không hiểu.
- Anh ta sinh ở vùng các anh, ở Santara đấy mà.
- Đợi tí, đợi tí...Saveleiv nào nhỉ? Ở chỗ chúng tôi có một Saveleiv, tên là Phedor, lái máy gặt liên hợp.Anh ta có hai anh em trai. Em là Ivan, hiện cũng đang sống ở đây. Còn anh cả là...tên anh ta là gì nhỉ? Không phải Andrei, cũng không phải...Này, có phải tên anh là Anton không? Anton Silantievich?
- Đúng đấy, Anton Silantivich. Một người rất tốt, tôi cùng anh ta hoạt động bí mật với nhau ở Novonicolaievsk.
- Ra thế đấy...-Và bỗng nhiên, bất ngờ với cả chính mình, Grugilin hỏi: -Và hình như anh cũng hoạt động bí mật với cả Polipov phải không?
- Vâng, với cả anh ta. Hồi đó cả bọn phải trải qua khá nhiều...Nhưng anh có chuyện gì với Polipov thế?
- Có phải anh ta thông báo cho Tỉnh ủy rằng tôi ở đây cuống lên không làm được gì cả không? – Grugilin hỏi thẳng.
- Anh...-Subutin húng hắng ho,- anh dựa trên cơ sở nào mà đưa ra những kết luận...hoặc giả thiết như vậy?
- Anh ta tự ái vì bị đưa ra khỏi ghế Bí thư.
- Này anh bạn ạ...Anh suy luận quá vội vã, và có thể...không nghiêm chỉnh đấy,- Subutin nói, rồi chào tạm biệt, kết thúc câu chuyện. Nhưng những chỗ ngắt quãng trong giọng nói của Bí thư Tỉnh ủy, câu hỏi vội vã, “ Anh có chuyện gì với Polipov thế?”, và mấy lời ngập ngừng cuối câu chuyện “ và có thể...”- tất cả những cái này cho phép Grugilin hiểu rằng chính Subutin cũng có vẻ như không phủ nhận những suy luận của ông.
Đêm hôm đó, Grugilin không ngủ, cứ trăn trở mãi, suy nghĩ về nhà máy, về Polipov, nhớ lại chi tiết nhỏ và phân tích kỹ lưỡng toàn bộ câu chuyện với Subutin. Gần sáng, tiếng chuông điện thoại bỗng vang lên đột ngột.
- Saveleiv đây...Alo! Có ai nghe đấy không? Đồng chí là Bí thư Huyện ủy phải không?
- A...Đợi đồng chí mãi! Vâng, tôi là Bí thư huyện ủy đây...Đồng chí mất hút ở đâu mãi vậy? Tôi đang hoàn toàn không biết làm sao với nhà máy của đồng chí đây. Đồng chí từ đâu gọi về thế?
- Từ Moskva.
- Từ Moskva...- Grugilin lặp lại và lắng nghe tiếng ngân vang của từ này.- Từ Moskva...Thế ở trên ấy, ở Moskva, tình hình ra sao?
- Bình thường. Chỉ có hơi tối. Cả Moskva nằm trong bóng tối, không ở đâu có lấy ánh lửa.
- Chúng có ném bom không?
- Chắc các anh có đọc báo trên bầu trời Moskva ác liệt ra sao rồi chứ? Nhưng thỉnh thoảng máy bay bọn phát xít cũng lọt vào được. Xin lỗi anh nhé, Policrat Matveievich, vì đã đánh thức anh dậy...Chúng tôi hãy còn chưa đi ngủ, ở Moskva bây giờ mới nửa đêm. Vừa có quyết định của Chính phủ về nhà máy của chúng ta xong.
- Vâng, tôi biết rằng sẽ có quyết định. Đêm qua, tôi đã nói chuyện với Tỉnh ủy.
- Càng tốt. Thế nhưng tình hình nhà máy hiện nay ra sao rồi?
- Tồi lắm. Chúng tôi đã chở hết thiết bị từ ga về, tìm và dọn sạch mặt bằng, hiện đang đào móng. Huy động tất cả mọi người có thể làm việc được, chủ yếu là phụ nữ. Đưa hết ai có thể làm việc từ các cơ quan, xí nghiệp ra công trường. Nhưng vẫn không đủ người. Ở chỗ chúng tôi, cũng như khắp nơi trong cả nước, lệnh động viên đã lấy đi hết.
- Vâng, điều này cũng có thể hiểu thôi.
- Chưa có gì để xây các xưởng cả. Mọi người sống trong các lều bạt, không tìm đâu ra chỗ.
- Tôi hiểu rồi,- Saveleiv lại nói,- Người sẽ còn đến nữa.
- Sao? Anh nói sao?
Saveleiv dường như không nghe thấy tiếng kêu của Grugilin, vẫn tiếp:
- Ở trên chuyển thêm cho chúng ta thêm một phần thiết bị và nhân lực của một nhà máy khác, nhà máy quốc phòng. Hiện đang trên đường tới, đã điện cho chỉ huy các đoàn tàu biết là cần phải đến đâu. Đồng thời vấn đề vật liệu xây dựng cũng đã được giải quyết. Sau ba - bốn ngày nữa, gạch, xi măng và các thứ khác sẽ được chuyển đến chỗ anh. Nhiệm vụ chủ yếu là phải bốc dỡ ngay tức khắc, không làm chậm các đoàn tàu lại. Hiện Khokhlov đang ở đâu? Còn Savtruc?...Anh chuyển lời hộ, bảo họ lấy người từ công trường ra để bốc dỡ hàng. Lấy bao nhiêu đủ số cần thiết thì thôi. Và tất nhiên phải chuyển về hết. Sẽ có thêm vài chục xe vận tải tới. Ở đó các anh hãy huy động hết toàn bộ phương tiện giao thông, đến chiếc xe ngựa cuối cùng.
- Tôi hiểu rồi,- Grugilin đáp không vui vẻ lắm.
- Tôi sẽ còn phải nán lại một vài ngày ở đây, sau về Novossibisk để xoay cho được các vật liệu xây dựng.
- Thế người...còn bao nhiêu người sẽ tới?
- Chừng nghìn rưỡi nữa...Giờ cứ để họ sống tạm trong các lều bạt cho đến đầu tháng Mười một. Sau đó ta sẽ nghĩ cách ...-Và ông nói tiếp một cách đột ngột, hầu như không có sự chuyển tiếp:- Thế còn cậu em Phedor của tôi hiện nay sống ra sao ở chỗ các anh? Anh biết không, tôi sinh ra ở Santara đấy.
- Tôi biết rồi. Phedor vẫn....sống bình thường. Hiện đang thu hoạch lúa mì ở nông trang Mikhailova.
- Vâng, hình như Phedor lái máy gặt liên hợp thì phải. Thế về cậu em khác của tôi của tôi anh có nghe tin gì không? Ivan ấy mà. Anh có biết chú ấy không?
- Tại sao lại không? Ivan cũng ở đấy, ở Mikhailovka.
- Ở đấy à?- Anton vội hỏi lại.- Nghĩa là chú...chú ấy về rồi à?
- Vâng, đúng vào hăm hai tháng sáu, ngày bắt đầu chiến tranh.
- Thế...Thế đấy...-Saveleiv kéo dài giọng.- Thôi được, nghĩa là chúng tôi sẽ gặp nhau. Đã lâu tôi không gặp họ, ba chục năm rồi còn gì? Cũng muốn biết mấy chú ấy trông bây giờ ra sao...Thôi nhé, Policrat Matveievich, tạm biệt anh.
Grugilin liếc nhìn đồng hồ. Chiếc kim ngắn vừa chỉ qua con số bốn. Ngoài cửa sổ còn tối, bầu trời đen kịt, chỉ có một chỗ, phía sau làng, nơi mọi người đang làm việc suốt đêm dưới anh đèn pha, là bầu trời có màu xám đục trong một vầng sáng nhạt. Vầng sáng đó đêm nào cũng có, suốt từ đầu hôm cho tới tận sáng mới tắt. Đúng là không tắt, mà ngược lại, mỗi buổi sớm càng cháy sáng hơn, xua tan bóng đêm, chiếu khắp bầu trời. Rồi sau đó mặt trời mọc lên.
Đêm đó Grugilin không đi nằm nữa. Phương tiện vận chuyển à? Sẽ có phương tiện vận chuyển – ông vừa đi trong phòng, vừa nghĩ. Tạm thời phải rút bớt số xe tải, thậm chí cả máy kéo đang gặt mùa về. Còn tất cả những gì có thể, sẽ chuyển bằng ngựa. Ngựa ở trong huyện thì nhiều. Xe ngựa, xe bò...Ngay sáng mai sẽ triệu tập tất cả các cán bộ phụ trách các cơ quan trong huyện, tất cả các chủ tịch nông trang, để cùng với lãnh đạo nhà máy hình dung ra nhiệm vụ mới một cách cụ thể từng chi tiết và tìm cách thực hiện.
Mục tiêu vẫn còn rất xa xôi, và vẫn như trước, rất khó đạt tới. Nhưng bây giờ đã xuất hiện những khả năng để đạt tới. Tất cả vấn đề còn lại sẽ phụ thuộc vào việc tổ chức họ lại. Và đây là chuyện khác, về việc này có thể - và cần thiết phải – đòi hỏi Huyện ủy, ở chính bản thân ông, Grugilin.
Grugilin đi xuống bếp, vã nước lạnh lên mặt, trở lại phòng làm việc, lấy ra một tờ giấy trắng và bắt đầu thảo bức điện báo bằng điện thoại gửi các chủ tịch nông trang và những người phụ trách tất cả các cơ quan của huyện...

Nhớ lại tất cả những chuyện trên, Grugilin thở dài. Mặt trời tuy không gay gắt lắm, nhưng cũng đủ nóng, không khí sau bức tường gạch khá oi bức, những hạt mồ hôi như những giọt sương rịn ra trên trán Khokhlov đang ngủ.
Xung quanh là tiếng gầm rú, tiếng loảng xoảng, tiếng la hét, chửi rủa. Những người đi ngang qua ném về phía Grugilin và Khokhlov những cái nhìn bực tức: Hai cái lão nào đang ngồi mà say sưa khoái lạc ở đây thế này?!
Đầu Khokhlov khẽ ngoẹo sang một bên, để lộ chiếc cổ gầy, mọc đầy lông lá cáu bẩn không cạo. Chiếc cổ của anh gợi lên trong Grugilin một sự thông cảm, thương mến.
Grugilin đã cần phải đi từ lâu, nhưng ông không muốn đánh thức Khokhlov dậy. Ông khẽ rút một điếu thuốc mới, đánh diêm. Tiếng rống của máy kéo, máy húc không thể làm cho Khokhlov thức giấc - nhưng tiếng xoẹt của que diêm bắt lửa lại làm cho anh giật mình, mở cặp mắt lo lắng, rồi khoan khoái thốt lên:
- A-a-a...
- Ngủ được một tí chứ?
Khokhlov mỉm cười ngượng nghịu.
- Thế mà tôi cứ tưởng bom cháy xì. Nó cũng kêu y như bật diêm, chỉ có to hơn mà thôi,- Anh giơ bàn tay run run lau mồ hôi trán.- Và cả tiếng thét trẻ con nữa.
- Tiếng thét trẻ con?
- Vâng. Tôi...ở nhà...có đứa con gái bị cháy...chết. Nó mới bảy tuổi. Tôi chưa kể cho anh nghe...
Quả là Khokhlov chưa lần nào kể rằng anh có gia đình hay không, hiện nay đang ở đâu, ra sao. Không hiểu sao Grugilin cứ nghĩ rằng anh ta sống độc thân.
- Nếu không thì nay cũng đã đi học rồi,- Khokhlov vẫn tiếp tục kể, mắt nhìn xuống mũi giầy bám đầy bùn.- Thế mà nó chết mất. Nhớ lại thật khủng khiếp...Lần ấy chúng ném bom, ban đêm...Chúng tôi từ trong nhà chạy ra sân. Đứa bé bị vấp ngã. Vừa lúc đó chúng ném bom cháy. Một quả rơi xuống, quay tròn ngay trên mặt đất cạnh con tôi. Chiếc áo trên người nó lập tức bốc cháy. Nó còn chồm dậy thét lên...Nhưng liền đó ngã xuống, lăn...vào ngay quả bom lửa đang cháy...Tất cả chỉ xảy ra trong một giây, ngay trước mặt vợ tôi. Một tí nữa thì vợ tôi cũng lao mình vào quả bom cháy đó, khó khăn lắm mới giữ lại được.
Khokhlov nói xong ngồi im, mắt vẫn nhìn xuống mũi giày trước mặt. Nhưng hình như anh không trông thấy gì cả. Đôi mắt anh đờ đẫn, lạnh lẽo và không phản ánh một điều gì cả.
- Vâng, tôi hiểu,- Grugilin khẽ nói.
- Không,- Khokhlov lắc đầu.- Điều này ai không trải qua thì không hiểu được. Không thể!
- Thế vợ anh...gia đình anh giờ cũng về đây à?
- Thì còn ở đâu được nữa... Đằng kia,- anh hất đầu chỉ về phía lều bạt, - vợ và con gái. Đứa đầu. Và cũng là đứa cuối. Vợ tôi, tôi đã nghĩ, chắc là không sống nổi. Nhưng rồi cũng qua dần. Bây giờ chỉ im lặng. Như một người câm. Nhưng tôi nghĩ, rồi cũng sẽ nói thôi. Đau khổ là đau khổ, nhưng vẫn cần phải sống. Đã bẳt đầu đi làm. Thế là tốt rồi. Vợ tôi tốt nghiệp kinh tế kế hoạch, còn bây giờ đi làm vữa xây trạm biến thế.
Grugilin nhớ lại cuộc gặp gỡ đầu tiên với con người này. Anh bước vào phòng làm việc một cách sảng khoái, thản nhiên ném chiếc cặp lên bàn và nói về công việc bằng một việc nhẹ nhàng, không hề buồn chán. Thế mà trong lúc đó, vợ anh bị mất trí vì đau khổ, đang đi trên một đoàn tàu quân sự nào đó, dưới sự trông nom, chăm sóc của con gái. Con người như vậy phải có một lòng yêu đời mãnh liệt và một nghị lực lớn lao biết chừng nào?!
Họ ngồi im lặng thêm chừng hai- ba phút.
- Thế này, Ivan Ivanovich ạ, tôi muốn nói với anh về chuyện lều bạt...Đến tháng Mười một đã bắt đầu lạnh. Đêm qua thường vụ chúng tôi đã họp và quyết định...
- Vâng tôi cũng đã biết rồi- xây nhà đất...Savtruc đã nói với tôi. Sao các anh không mời tôi đến họp thường vụ?
- Chúng tôi có mời đấy chứ...
- À, vâng, hình như có mời,- Khokhlov lau chiếc cằm mọc đầy râu.- Quỷ thật, trong đầu cứ quay cuồng, lẫn lộn. Chiều hôm qua tôi còn nhớ. Nhưng tối qua đặt máy biến áp, tôi phải trực tiếp theo dõi....Nhà đất, nhà đất...
- Chúng ta không còn cách nào khác. Saveleiv cũng đồng ý như vậy. Mùa đông, chúng ta sẽ dần dần xây nhà...
- Saveleiv vẫn đang còn ở Novosibirsk à? Tôi cũng có việc bàn với ông ta. Dù sao thì tôi cũng chỉ là kỹ sư chế tạo máy nông nghiệp. Còn bây giờ thì vẫn chưa rõ chúng ta sẽ xuất cái gì.
- Đạn pháo. Sao lại chưa rõ?
- Đạn pháo! Nhưng tôi không biết làm đạn pháo như thế nào! Tôi không học. Bây giờ cần phải nghĩ cách lắp ghép các xưởng, bố trí máy móc, thiết bị. Nhưng tôi không biết cái gì để vào đâu. Và cũng không ai biết cả. Chưa có một chuyên gia nào của nhà máy quốc phòng đến cả.
- Hình như hôm nay họ sẽ đến cùng với Saveleiv.
- Thế à? Cứ đợi mãi! Còn nhà đất,- Khokhlov lấy ra quyển sổ đã nhàu nát.- Hình như trong cuộc họp thường vụ tối qua các anh có nói đến cái hố đất khổng lồ này. Sáng nay tôi có đến xem, có một vài con tính đây. Nhưng đây là cái hố gì vậy?
- Tôi không biết. Khi tôi còn nhỏ, các cụ già bảo rằng đấy là một cái đầm lớn, nước từ Gromotukha, một con sông chạy qua làng, theo những ống bằng gỗ chảy thông vào. Rồi những ống đó mục hết, đầm khô cạn.
- Rất tốt là nó đã cạn khô. Bờ của cái hố này khá dốc, và như vậy rất tốt. Chúng tôi sẽ cho máy xúc đào khoét vào mép hố...Đây, anh xem...
Trong sổ của Khokhlov vẽ một chiếc hố dài với những ô vuông nhỏ xung quanh. Hình vẽ giống như một chuỗi ngọc và trông cũng khá đẹp.
- Chỉ cần chừng chục gầu xúc- và về cơ bản đã được một căn hầm làm nhà. Chỉ còn phải che phía trên lại. Gỗ dùng cho việc này, tôi nghĩ có thể tìm được. Cửa vào nhà sẽ ở đây, từ phía dưới. Tuy không tiện lắm, nhưng biết làm sao. Thế khi tuyết tan, hố có nước không?
- Không. Thường chỉ có một ít dưới đáy khi lớp đất trên mặt chưa tan hết.
- Rất tốt. Thậm chí còn đẹp nữa chứ: Những biệt thự sang trọng đứng xung quanh hồ...- Khokhlov lật một trang sổ.- Còn đây là một vài con tính. Trong nửa tháng, năm chiếc máy xúc đào là đủ. Còn người, tất nhiên là cần để sửa, dọn lại. Cũng đơn giản thôi, hàng ngày sẽ điều chừng năm trăm người đến đấy. Việc chính là che mái và làm cửa cho kín. Còn bên trong thì tùy theo thị hiếu từng người mà sắp xếp. Nhưng nguyên tắc thiết kế chung, theo tôi là như thế này...
Khokhlov lại lật thêm một trang giấy, và Grugilin thấy sơ đồ nhà hầm vẽ bằng bút chì.
- Lối ra vào, như anh thấy đấy, ở bên dưới, phía đáy hồ,- Khokhlov giải thích.- Đây là cánh cửa, hai bên là cửa sổ nhỏ. Đây là bếp, vừa là phòng ăn. Tiếp đến là vách ngăn, bên kia là buồng ngủ. Buồng ngủ sẽ tối, phải có điện. Nhưng bù vào đó lại ấm, mọi người sẽ dễ ngủ. Còn đây là lò sưởi, cho cả hai phòng trong và ngoài. Thế nào?
“ Bếp, phòng ăn, phòng ngủ “ – những từ này ở cửa miệng Khokhlov nói ra như một cách tự tin, nghiêm chỉnh, dường như anh đang trình bày thiết kế một ngôi nhà ở thật sự chứ không phải làm hầm sơ sài.
- Hoặc cũng có thể ghép hai ba gia đình vào một hầm, có được không? -Khokhlov vẫn tiếp tục nói.- Cần phải suy nghĩ, như vậy sẽ tiết kiệm được không phải chỉ vật liệu, mà thời gian. Đây, tôi có sơ đồ loại hầm thế đây...
- Tất cả những cái này anh kịp làm bao giờ thế, Ivan Ivanovich?- Grugilin hỏi hơi buồn buồn.
- Những cái này đơn giản thôi, tranh thủ một lúc thôi mà,- Khokhlov gấp sổ lại.- Có cái còn phức tạp hơn nhiều. Hôm qua một xe hàng bị mất cắp.
- Vâng, đồn trưởng công an có gọi điện cho tôi. Đang tìm.
Trên các xe hàng lưu động này người ta đem hàng hóa, áo quần, giày dép bán cho công nhân của nhà máy. Nói chung, hàng hóa gì ở Santara đều có ưu tiên đem đến đây. Mới rồi liên hiệp hợp tác xã tiêu thụ huyện vừa nhận về một đợt khá nhiều vải, len và ủng lao động. Chủ nhiệm liên hiệp liền cho xếp ngay lên hai chiếc xe lưu động và đem đến bán ở khu lều bạt.
Xe hàng đến từ chiều, bán được chừng hai tiếng thì tối, mọi người đem niêm phong lại, rồi giao cho người bảo vệ như thường lệ, Trong khu lều bạt ngay từ đầu đã có người bảo vệ riêng của mình. Để khỏi phải mất công đem xe đi về, người ta để chúng lại ở khu lều bạt và ông già bảo vệ nhận trông coi với một ít tiền bồi dưỡng.
Sáng hôm nay, cả ông già bảo vệ cùng chiếc xe tải trở ủng đã biến mất. Anh công an Elizarov từ mờ sáng đi kiểm tra xem tình hình ở khu lều bạt có yên ổn không đã phát hiện ra điều này.
Người ta tìm thấy ông già bảo vệ bị một vật gì đánh vào đầu nằm bất tỉnh cạnh một chiếc lều. Khi đưa ông về, ông sờ tay lên chiếc đầu bị đánh đập đầm đìa máu và rên rỉ:
- Quỷ tha ma bắt cái trò bảo vệ của anh đi! Cả tiền của các anh nữa! Cho tôi thôi ngay cái chức này đi! Ôi, cái đầu của tôi vỡ ra rồi!
- Ai đã lấy cắp xe hàng? Ông có nhận ra những người nào không?- Elizarov gặng hỏi.
- Tôi không biết gì hết. Các anh hãy tìm một thằng bé khoảng mười – mười hai tuổi.
- Thằng bé nào? Nó ra sao?
- Làm sao mà tôi biết được nó ra sao?- Ông già hét lên.- Trời tối đen, làm sao mà nhìn thấy được? Nó bảo, hình như có cái gì lột sột ở trong xe. Tôi liền áp sát vào thành xe....Chúng đứng ở phía sau nện vào đầu...
- Tôi nghĩ là sẽ tìm ra xe hàng này thôi. Chúng giấu đi đâu được, có phải là cái kim đâu ,- Grugilin im lặng một lát rồi nói, rút đồng hồ trong túi ra nhìn. – Như vậy là giải quyết xong vấn đề nhà đất....Tôi ra ga đây. Anh có đi đón Saveleiv không?
- Cũng nên đi, nhưng tôi lại đang phải lo mấy cái máy biến áp. Savtruc đang ở ngoài đó, ông ta sẽ đón...