Đã được liệt vào hạng bậc tuyệt phẩm rồi, thì sống mãi với thời gian. Càng nâng lên đặt xuống, xoay xở đào bới, càng trần trần một giá trị vĩnh hằng. Truyện Kiều của thi hào Nguyễn Du là thế. Biết đâu trước những viên ngọc tròn trịa toàn bích, người ta thường thích săm soi chú mục để được thở phào, rằng quả thực chất ngọc quý này không gợn tí tì vết. Bài thơ “Đường xa lại luận về Kiều” của Trần Ninh Hồ ghi lại một thoáng săm soi đó.



Hình như đoạn ấy là thừa
Đoạn Kiều trẩy hội qua mồ Đạm Tiên?
Thật đời đã lắm truân chuyên
Nhắc chi mãi chuyện ưu phiền ngày xưa


Lại còn bắt Kiều làm thơ
Không thơ thì đã bơ phờ tóc mai
Hay là Nguyễn muốn nhắc ai
Có tài mà cậy chi tài kiếp sau


Hẹn gì hẹn những đớn đau
Sớm xuân sao đã nhuốm màu hoàng hôn
Cô đơn lại gặp cô hồn
Trầm luân lại hẹn trầm luân quá nhiều


Nếu Kiều biết trước mọi điều
Thì cần chi có một chiều Đạm Tiên…
Trần Ninh Hồ

Thật chẳng có gì là lạ. Truyện Kiều từ lúc qua tay cụ Nguyễn Du, hiện hình trên mặt giấy lưu truyền, đã từng đồng hành với mọi tầng lớp dân tộc Việt. ở trong nước đã thế, ra ngoại quốc thèm nhớ hơi hướm quê hương, còn tìm đâu hơn Truyện Kiều. Nhất là lại mang tâm hồn thi nhân như Trần Ninh Hồ. Khốn nỗi nhà thơ thông minh này lại có tính xục xặc, không chịu xuôi chiều bao giờ, vậy nên mới có “Đường xa lại luận về Kiều”.

Bài thơ viết ở mãi bên châu u đường xa, và nhà thơ họ Trần phải công nhận rằng việc luận về Kiều, người ta đã làm tự những thuở nào, đến mình chỉ là lạc luận thêm góc vui vui đó thôi. Tất nhiên, đường xa, thời gian đâu mà ôm đồm cả 3.254 câu Kiều mênh mông, ở đây Trần Ninh Hồ chỉ bàn thêm về quãng Kiều thăm mả Đạm Tiên.

Truyện Kiều lục bát, thì Trần Ninh Hồ cũng xin trả lại bằng thơ sáu tám, thể thơ dân tộc này, Trần Ninh Hồ vốn khá nhuần nhuyễn, cách cảm cách nghĩ hiện đại nhanh và mạnh.

Vào thơ, Trần Ninh Hồ lật lại ngay vấn đề với người thầy thơ của dân tộc, có điều khiêm tốn, chỉ dám viết là hình như cho ý đặt ra mềm xuống: Hình như đoạn ấy là thừa/ Đoạn Kiều trẩy hội qua mồ Đạm Tiên? Đặt ra dấu hỏi ấy xong, Trần Ninh Hồ đẩy tới phân tích về tình về lý. Nào là Thật đời đã lắm truân chuyên/ Nhắc chi mãi chuyên ưu phiền ngày xưa. Nào là: Hẹn gì hẹn những đớn đau/ Sớm xuân sao đã nhuốm màu hoàng hôn…

Hóa ra sau dấu hỏi đầu tiên, mọi lý lẽ chỉ còn là cảm thán nỗi chuyện, nỗi đời thảng thốt. Có câu thơ thật bất ngờ, hàm chứa bao xao động không yên mà chắc chỉ hồn thơ có phần tinh quái như Trần Ninh Hồ mới viết ra được: Lại còn bắt Kiều làm thơ/ Không thơ thì đã bơ phờ tóc mai…

Kiều gặp Đạm Tiên, thông cảm kiếp tài hoa bạc mệnh, rồi ra ngay sau đó là đoạn trường 15 năm lưu lạc khổ ải. Trùng điệp sóng gió quá khứ, sóng gió hiện tại, cho rõ đòi đoạn tâm can tác giả: Hay là Nguyễn muốn nhắc ai/ Có tài mà cậy chi tài kiếp sau. Chữ kiếp sau là ép vận, hay là gửi gấm chi chi đấy?

Cuối cùng trong bao nghịch lý, Trần Ninh Hồ cũng nhận chân: Nếu Kiều biết trước mọi điều/ Thì cần chi có một chiều Đạm Tiên. Câu trả lời sẵn sàng khi câu hỏi chưa đặt ra. Và, “Đường xa lại luận về Kiều” chẳng qua là có chỗ cho thi nhân bộc bạch nỗi đời đây đó ám ảnh mình mà thôi