Tuyển tập Trần Đình Long - PHẦN I
PHÓNG SỰ

MỘT CUỘC ĐIỀU TRA MUỐI
(Phóng sự)

TIỂU DẪN: - Trong thời kỳ thực dân Pháp thống
trị, chúng giữ độc quyền việc quản lý sản xuất, phân
phối và xuất khẩu muối - một nhu cầu quan trọng
trong đời sống hàng ngày của mọi người. Chúng dùng
nhiều thủ đoạn tàn nhẫn để áp bức, bóc lột, hành hạ
người dân làm muối.
Trần Đình Long được phân công tìm hiểu về đời
sống của dân làm muối ở một vùng tương đối điển
hình - vùng biển Nam Định, và xây dựng cơ sở cách
mạng trong nhân dân lao động ở đây. Anh đã viết
thiên phóng sự điều tra này, phản ánh sinh động,
chân thực về đời sống người dân làm muối, những
yêu cầu và nguyện vọng chính đáng của họ đòi nhà
cầm quyền thay đổi chính sách độc quyền vô lý để cải
thiện đời sống.
Tình cảnh đói khổ và những tiếng kêu ca thống
thiết của dân làm muối đã thúc giục một vài ông Nghị
viên phải lên tiếng giữa đại Hội nghị để tỏ rõ cách
sinh nhai bị trăm điều ức bách của họ, đã bắt buộc
Chính phủ phải tập hợp một buổi Hội đồng gồm có đại
biểu Chính phủ, ông Chánh Đoan, các ông Nghị viên
và đại biểu các nhà làm muối để bàn định về phương
pháp cải cách vấn đề muối. Nhưng việc can thiệp của
mấy ông Nghị viên, việc bàn bạc của Chính phủ, hình
như chỉ làm để lấy lệ, vì hơn nửa năm đã qua, những
tiếng than vãn, những tiếng tố cáo sự hà hiếp, áp bức
của Tây Đoan mà các nhà làm muối nói trắng ngay
giữa Hội đồng, đến bây giờ không những không có kết
quả gì, trái lại, tình cảnh của dân làm muối càng khổ
cực hơn nữa.
Những tin tức, những lời than vãn kêu ca hàng
ngày ở các vùng làm muối đưa lại, càng cho chúng tôi
thấy con đường sinh hoạt của dân làm muối đã đến
bước quá cùng quẫn. Trong cuốn Vấn đề dân cày, anh
Qua Ninh đã nói qua về hoàn cảnh khốn khổ của dân
làm muối, cho được rõ rệt hơn, xác thực hơn chúng tôi
phải đến tận nơi để xem xét. Một điều các bạn cần
nhớ là cuộc điều tra của chúng tôi chỉ chú ý về đường
sinh hoạt của dân làm muối, chứ không có tính cách
về nghề nghiệp nghĩa là khảo xét về cách thức làm
muối.

VĂN LÝ
Văn Lý là trung tâm điểm của những nơi sinh sản
muối, cách Nam Định 45 cây số, song phải đi hết gần
4 giờ, vì ô tô nhà quê phải chờ một vài giờ, chừng nào
hành khách chật cứng không còn cựa cậy được nữa, xe
mới chạy. May mà không bị om, không bị bỏ rơi ở
đường, không bị xe hỏng máy thì cũng phải 2 giờ chói
xương, ngốt hơi mới qua được quãng đường 45 cây số.
Ô tô chỉ chạy Chợ Cồn, phải một hào xe tay nữa mới
tới Văn Lý. Nhưng ngay cuối phố Chợ Cồn đã phảng
phất thấy hình ảnh độc đoán, ngang ngược của nhà
Đoan, hình ảnh tiều tụy, nhăn nhó của đám dân làm
muối. Hai cái hình ảnh luôn gầm gừ hậm hực ở chung
quanh hạt muối. Cái hình ảnh ấy nó âm thầm chứa
chất trong 6 cái kho bằng đá lợp bồi, to lớn, đồ sộ
đứng sừng sững ở trong hàng giậu dài mà ngoài có
biển đề mấy chữ : "Kho muối".
Phải! Đây chính là kho trữ muối, nếu không muốn
nói là kho trữ mồ hôi, nước mắt, trữ bao nỗi phẫn uất,
đói khổ của hàng vạn dân sống về nghề làm muối.
Đi khỏi kho muối này chừng 300 thước về phía tay
mặt, cách đường cái chừng 200 thước đã thấy những
ruộng muối nối liền nhau, dài dằng dặc, rộng bao la,
trên điểm lô nhô những mốc quét vôi trắng như cột lò
một ở bên đường. Những mốc ấy là của nhà Đoan bắt
trồng để biên số đánh dấu từng thửa ruộng một.
Bắt đầu từ chỗ này là thuộc về tổng Tân Khai, một
tổng sinh sản muối nhiều nhất. Văn Lý chỉ là một địa
phận trong tổng này, song người ta quen gọi cả một
vùng này là vùng Văn Lý, vì ở Văn Lý có đồn, có nhà
Đoan, có nhà Giây thép, bao nhiêu muối làm xong đều
đem cả về đấy.

CHUNG QUANH RUỘNG MUỐI
Dọc theo miền Duyên Hải dài hơn 20 cây số, bắt
đầu từ Cồn Tròn đến Quất Lâm, số ruộng vỡ để làm
muối có đến 1.200 mẫu ta. Trong 1.200 mẫu ruộng
muối thì :
Hạ Trại: 200 mẫu
Cồn Tròn: 100 mẫu
Tân Khai : 700 mẫu
Quất Lâm: 200 mẫu
Mỗi mẫu ruộng muối phải có từ 2 đến 4 gia đình
làm, nghĩa là mỗi mẫu phải có 10 người khoẻ mạnh
và ít nhiều trẻ con giúp thêm sức.
Ở miền này, tổng cộng có gần 10.000 người sống về
nghề làm muối. Ngoài hạt muối ra họ không có kế
sinh nhai gì khác. Ruộng vườn rất ít, vì gần nước mặn
không trồng cấy được gì. Chài lưới cũng chả có gì, vì
miền này ít cá, và dân cũng không có vốn để sắm
dụng cụ. Muối là mối lợi độc nhất của đời sống dân
chúng ở đây. Dân làm muối có thể chia ra làm 4 hạng:
1. Hạng có ruộng vừa làm lấy, vừa cho làm rẽ,
chiếm 1%
2. Hạng có ruộng làm lấy, chiếm 60%
3. Hạng đi thuê, làm rẽ, chiếm 37%
4. Hạng làm công nhật, chiếm 2%
Cách cho làm rẽ: cứ được 10 phần thì chủ ruộng ăn
4 phần, người làm rẽ ăn 6 phần.
Cách trả công nhật mỗi ngày làm xong được bao
nhiêu muối chia làm hai, chủ ruộng lấy đứt đi một
nửa, còn một nửa thì chia cho những người làm công
nhật, nếu có 7 người thì chia làm 7, trong đó có cả
một phần người chủ ruộng, vì họ cũng cùng làm với
những nhân công kia. Làm như vậy ngày nào nhiều
nhất được 0,25đ, và ít nhất được 0,06đ.
Muốn vỡ một ruộng để làm muối thì phải xin phép
nhà Đoan. Nếu nhà Đoan cho thì dân làng cũng phải
tuân theo một cách máy móc. Vỡ một mẫu ruộng muối
phải tốn hết 200đ, đó là tiền đập đất, xây nề và sắm
dụng cụ. Tiền này có khi nhà Nông phố Ngân hàng bỏ
cho vay rồi do nhà Đoan trừ dần mỗi khi đem muối
đến nộp.

THÌ GIỜ VÀ CUNG CÁCH LÀM VIÊC
Mỗi mẫu ruộng làm muối có 42 cái "nề" để phơi
muối. Nề xây bằng ximăng và vôi cát, một bề 3 thước,
một bề 6 thước, sâu chừng 3 phân. Nước bể đã lọc rồi
thì đổ lên nề này phơi nắng thành ra muối. Trừ nề ra
là đất bãi bằng phẳng dùng để phơi cát, cát đó dùng
để lọc nước bể, lấy chất mặn rồi đổ vào "chạt" (bể để
đựng nước muối đã lọc), để trữ đấy. Gặp trời nắng,
mới múc nước ở "chạt" đổ lên nề phơi lấy muối.
Người làm muối phải dậy từ 3 giờ sáng, không ăn
uống gì, phải ra ruộng ngay. Bắt đầu vào công việc
dãi cát ra phơi, rồi đổ nước vào nề, rồi dỡ "chạt". Đến
9 giờ về nhà ăn cơm, chừng 12 giờ lại ra ruộng, thu
cát phơi lại, lọc nước vào "chạt", xong phải ngồi chực
sẵn để dỡ muối. Họ ngồi chờ chực như một đứa ăn
mày, chờ chung quanh mâm cháo chúng sinh, hễ ông
thầy cúng dứt tiếng mõ là xô nhau vào cướp. Thì ở
đây cũng vậy, tuy dân làm muối không phải cướp của
ai, song phải vội vàng hấp tấp quá ăn cướp. Vì nếu
chậm sẽ bị người ta tặng cho những cái "cà vạt" chói
đến xương.
Đúng hai giờ rưỡi, trên chòi các cậu lính Đoan đứng
canh, kéo cờ lên, thì người nọ phải giúp người kia xúm
nhau vào làm ồ ạt cho đến 3 giờ phải xong hết, nghĩa
là trong nửa giờ phải lấy muối cho xong. Các ông Tây
Đoan bắt phải làm nhanh chóng như vậy, để dân làm
muối không thể chuồn muối đem bán lậu thuế được.
Nhưng cũng còn may là dân được lấy muối làm hai
"phùa" (Fois) (1). Theo đúng tiếng dân làm muối dùng,
nên dân ở ruộng đầu này mới giúp dân ở ruộng đầu
kia được, chứ lấy làm một "phùa" thì không tài nào
lấy kịp.
Lấy xong muối, dân lại phải xe hay gánh đến tận
kho để nộp. Từ ruộng muối đến kho phải đi từ 1 đến
3 cây số, hai bên có lính kèm đi như kèm tù, nếu đi
chậm sẽ bị roi song vụt điếng người.
Sau bao nhiêu nỗi khổ cực, vất vả, bao nhiêu nỗi lo
lắng, sợ hãi, bao nhiêu tạt tai, đá đít, dân làm muối
trả được muối vào kho, lĩnh được cái thẻ về, thế là

(1) Phua: lần, phiên âm tiếng Pháp "fois"
nhẹ nợ, thoát nạn được một ngày hôm ấy. Trả được
muối vào kho xong cũng đã 6 giờ rưỡi chiều, thu xếp
đồ đạc về đến nhà là vừa đúng 7 giờ. Vậy là họ làm
việc từ 3 giờ sáng đến 7 giờ tối, tất cả là 16 giờ. Trưa
nghỉ được 3 giờ về nhà ăn cơm. Xong 3 giờ nghỉ trưa
ấy, lắm khi không còn mấy phút, lắm khi đương cầm
bát cơm ăn mà bất thình lình trời đổ mưa, cũng phải
bỏ cả cơm mà chạy ra ruộng lo gạt muối vào "chạt",
thu lấy cát, kẻo nước mưa làm nhạt đi thì lại phải đến
3 ngày mới phơi được muối. Vậy tính trung bình dân
làm muối phải làm việc đến 14 giờ trong một ngày.
SỐ TIỀN KIẾM ĐƯỢC MỖI NĂM
Làm mỗi ngày 14 giờ dưới bao nỗi cực nhọc, đau
đớn, sợ hãi, hốt hoảng, ta hãy tính xem mỗi năm, một
gia đình làm muối kiếm được bao nhiêu.
Mỗi một mẫu ruộng tốt nhất như ở Tân Khai, gặp
được trời nắng to mỗi ngày sinh sản được 400 kilô
muối. Ruộng xấu như ở Hạ Trại mỗi ngày chỉ được
250 kilô. Cứ 100 kilô nhà Đoan trả cho 0,75đ. Song
chỉ được lĩnh 0,70đ thôi, vì mỗi 100 kilô phải "để ra
0,05đ" đóng sưu chung cho cả tổng gọi là tiền phụ
đinh. Nhà nước chơi cái lối trịch thượng, nắm đằng
chuôi, không những người làm muối phải đóng sưu
cho mình, mà còn phải đóng cho dân cùng đinh nữa.
Nhà Đoan giữ lại như vậy, cứ hết một mùa muối, trừ
tiền đóng sưu cho cả tổng cũng còn thừa tới 2,3 ngàn
đồng. Đó là nhà Đoan nói vậy, dân cũng chỉ biết vậy.
Số tiền thừa đó thì nhà Đoan lấy một nửa, chia cho
làng một nửa. Một nửa nhà Đoan lấy, bảo để xây
cống, lát đường, dân cũng chỉ biết vậy. Còn một nửa
chia cho làng, thì làng không được tiêu, mà phải dùng
để đắp đê, mua đá bỏ kè. Cái lối hụt tiền và chia tiền
này nó bất công, ức hiếp một cách rõ rệt quá, tôi
không cần phải chỉ trích nữa, hãy cần quay lại với cái
tính trên kia. Lấy số trung bình thì mỗi ngày một
mẫu sản xuất được 300 kilô, bán được 0,70đ một trăm
kilô, cộng là 2,10đ, mỗi mẫu trung bình có 3 gia đình
làm. Nếu ngày nào cũng được 2,10đ thì 3 gia đình này
trông vào đấy cũng tạm no đủ. Song từ năm 1936
Nghị định chỉ cho làm mỗi năm 6 tháng thôi. Mà
trong 6 tháng được làm đó thì chỉ được chừng bảy,
tám mươi ngày nắng. Nghĩa là mỗi năm chỉ làm muối
được 70 đến 80 ngày. Vậy tính sát số lợi tức hàng năm
của mỗi mẫu ruộng muối được 200đ là nhiều nhất.
Trong số 200đ này còn phải trừ đi 30đ tiền mua
ximăng, vôi, cát để chữa nề, và 10đ sắm các thứ dụng
cụ. Vậy là mỗi năm một mẫu chỉ kiếm ra được 160đ.
Số tiền ấy phải chia cho 3 gia đình và có khi chia làm
4 nữa. Đổ đồng mỗi gia đình một năm kiếm được 50đ
là nhiều nhất. 50đ một năm, mỗi tháng hơn 4đ. Mỗi
gia đình ít nhất là 5 miệng ăn. Với 4 đồng mà nuôi 5
miệng ăn trong 1 tháng, các bạn đã thấy rõ sự thiếu
thốn đến bực nào. Đây là mới tính đến 1 gia đình có
ruộng làm lấy, chưa tính đến hạng phải thuê ruộng
làm rẽ và hạng làm công nhật. Tình cảnh của hai
hạng sau, còn khổ cực gấp mấy lần nữa. Đây cũng
chưa tính đến những số tiền nhà Đoan phạt bất
thường, chưa tính đến số tiền lãi mà dân nghèo phải
lĩnh "thẻ non". "Thẻ non" một cách bóc lột mà còn
được hàm ân. Những ngày mưa, dân nghèo phải đến
vay chủ nợ 1,10đ về ăn. Hôm nắng có muối đem nộp
kho phải trả họ 10 cái thẻ giá 1,40đ. Bất cứ hôm nay
vay, mà mai có muối cũng phải trả 10 thẻ. Vậy là họ
cho vay 1,10đ trong một ngày mà được lãi 0,30đ. Tính
ra lãi tháng đến 900 phân. Trong 6 tháng không được
làm muối, mà phải ăn nợ chờ đến mùa thì chủ nợ
càng khe khắt và lãi càng nặng. Một bọn chỉ nguyên
kiếm ăn về cách cho vay lãi, vì hết thảy dân làm muối
(trừ một số rất ít), không một ai tránh khỏi nạn vay
"thẻ non".
Đây mới là nói đến tình trạng dân làm muối ở miền
ruộng tốt và ở gần kho muối. Tình trạng dân làm
muối ở Kiên Chính và Cồn Tròn còn cực khổ hơn nữa.
Hai nơi này ở xa kho muối, nên phải thuê thuyền chở
hết 0,15đ một trăm kilô, và hết 0,025đ tiền đội từ
thuyền vào kho, tất cả hết 0,175đ mỗi 100 kilô. Ngoài
ra còn phải trừ mỗi 100 kilô 0,05 tiền phu đinh và
0,05đ tiền nợ Nhà nước. Những nơi ở xa kho được trả
0,80đ một trăm kilô, song phải chi phí hết cả là
0,275đ, vậy mỗi 100 kilô chỉ còn lĩnh ra được 0,525đ.
Như vậy lợi tức hàng năm của mỗi mẫu không được
đến 200đ mà chỉ được độ 150đ. Tiền thu vào ít hơn,
mà tiền phải chi cũng không kém gì các nơi khác, nên
tình cảnh dân ở Kiên Chính và Cồn Tròn lại càng đói
khổ hơn nữa.

MỘT TÍ LỊCH SỬ
Kể từ khi người Pháp chưa hạ thành Nam Định,
chế độ "Rêgi" (Régie = độc quyền thương chính) chưa
rời "gót ngọc" đến chốn đồng chua nước mặn, dân
chúng còn được quyền tự do làm muối, thì dân cư ở
miền này vẫn được sống một cách bình tĩnh, no đủ với
nghề làm muối. Mỗi một sề muối (20kilô) bán được
sáu, bảy hào. Với cái giá muối ấy, dân chúng có thể
thu được số lợi tức đủ cung cấp cho những món chi
phí hàng năm, có khi còn dư dật là khác. Vui vẻ, yên
ổn, no đủ. Nhưng giữa cái cảnh thái hòa bình tĩnh ấy,
một hôm nọ, một vị hung thần đến quấy nhiễu, phá
phách. Rồi từ đấy, cái cảnh êm vui kia mỗi ngày một
trụy lạc, tàn phá không còn có lối mà ra, không còn
có phương mà sống. Vị hung thần đó tức là Tây Đoan
vẫn nghiễm nhiên hống hách giữa thanh thiên, bạch
nhật đến bây giờ, không bùa phép nào trừ nổi. Dù
rằng hầu khắp dân làm muối đều theo đạo Gia tô,
hàng ngày có đức cha che chở, cầu nguyện cho mà
cũng không trừ nổi hay làm giảm bớt uy quyền vị
hung thần kia. Trái lại cảnh thống khổ lại càng thêm
thống khổ. Trước khi thi hành chế độ "Rêgi", nhà
Đoan cũng làm bộ công bằng, phái người về bắt dân
khai số muối làm mỗi ngày, mỗi năm và giá muối là
bao nhiêu. Lạ gì đám dân quê hiền lành, nhu nhược
thấy Tây về hỏi han tra xét đã lo sợ, cuống quýt.
Tưởng đâu họ hỏi để đánh thuế, nên số muối làm thì
khai bớt đi, mà giá tiền bán muối thì khai ít lại. Giá
thường bán 6,7 hào một sề, mà lại khai với nhà Đoan
bán mỗi sề là 1 hào. Vớ được chỗ khờ dại đó sau khi
thi hành chế độ "Rêgi" nhà Đoan cứ việc trả cho dân
1 hào một sề. Thực là công bằng, thực là nhân đạo.
Đã trót khai như thế rồi, dân còn kêu ca gì nữa. Thế
là mỗi một sề muối dân mất đứt đi 5,6 hào. Rồi trải
qua bao nhiêu năm trường, đồng bạc mỗi ngày một hạ
giá, giá hàng hóa, giá gạo đắt lên gấp hai, ba mà cái
giá 0,10đ một sề kia đến bây giờ mới lên được đến
0,14đ. Ngoảnh lại cái cảnh no ấm hồi xưa, mấy ông
già không khỏi mủi lòng rơi lệ.

NHÀ ĐOAN
Đối với dân làm muối, hễ nói đến nhà Đoan tức là
nói đến sự khủng khiếp, run sợ, uất ức, căm hờn, khổ
cực, đói rét... Họ mất ăn, mất ngủ ốm o, gầy mòn vì
nhà Đoan. Họ mất vợ, mất con, tan nhà, nát cửa vì
nhà Đoan. Dân quê sợ nhà Đoan hơn hết thảy các thứ
sợ. Thì đây ta hãy xem nhà Đoan làm việc: 11 giờ rưỡi
là lúc muối bắt đầu nổi bông, những chú lính Đoan đã
tề chỉnh cả trên các chòi để coi chừng, để thúc giục,
từng cử chỉ, từng việc làm của những người làm muối.
Hai giờ rưỡi nổi hiệu dỡ muối, nếu ai lấy chậm hay
làm lụng sơ ý, lúng túng là bị người ta quất vào lưng,
vào đầu không tiếc tay, bằng những cái "cà vạt" vừa
rắn vừa dẻo. Đội muối đến kho đi chậm cũng bị đòn.
Rồi lúc đóng muối lại quá lệ nữa. Năm ngoái, mỗi sề
muối cân nặng 24 kilô thì được tính là 20 kilô, vì phải
trừ bì 2 kilô và trừ hao 2 kilô. Nhưng năm nay sề
phải cân nặng 26 kilô mà vẫn chỉ được tính 20 kilô.
Trừ bì và trừ hao mất 4 kilô, dân không hiểu còn 2
kilô lấy dư ra nữa để trừ vào khoản gì? Cũng cái sề
ấy năm ngoái cân 24 kilô, thì người ta chỉ gạt cho
bằng là đúng. Song năm nay phải cân lên thành
26kilô, nên khi đong phải rung, phải lắc cho muối
xuống chặt. Đong rồi đội vào kho, gần tới cửa hai chú
lính cầm sề lắc xem muối còn xuống được nữa không.
Cách 4 thước nữa, hai chú lính khác lại lắc một lần
nữa. Tội nghiệp cho cái đầu dân làm muối, đã đội
nặng, lại phải lắc đi lắc lại 2 lần rồi mà đã được yên
đâu. Đến cửa ông Tây Đoan cầm cái dùi đập mạnh
vào sề, rồi thọc mạnh một cái vào muối, nếu muối
không lũng xuống, ông ấy mới phát thẻ cho đem vào
kho đổ, nếu lún một chút bắt đem ra cân lại. Cân lại
nếu thiếu không tới nửa kilô thì nhà Đoan không cho
bù thêm mà bắt phải phạt 3đ và 2,10đ tiền bút giấy.
Có nơi phạt tới 7đ cả thảy. Nếu không có tiền nộp
phạt thì 3 ngày không được làm muối. Cách phạt như
vậy rất bất công, dân quê sợ Tây Đoan như cọp, khi
nào dám đong sai. Song có đôi khi đong thiếu chút
đỉnh là vì muối có khi nhẹ khi nặng. Muối phơi gặp
được nắng to thì chắc hột mà nặng. Muối gặp nắng bé
thì bồng hột mà nhẹ. Nhưng nhà Đoan cứ phạt. Oan
ức, kêu khóc mặc kệ. Ngoài lối phạt này, nhà Đoan
còn nhiều cách phạt nữa. Lấy muối chậm, phải phạt,
dỡ muối còn sót: phải phạt, lấy một bát muối về nhà
ăn, phải phạt, giấu một bát nước "chạt" nước muối ở
nhà, phải phạt. Mỗi lần phạt ít nhất 3đ. Một khi nhà

Đoan đã phạt thì có một cách là nộp phạt, không kêu
ca, năn nỉ với ai được hết.
Nhà Đoan cho phép dân làm một buổi cuối cùng để
lấy muối ăn cả năm. Song vô phúc cái buổi cuối cùng
ấy bị mưa thì suốt cả năm dân làm muối phải mua
muối chợ về ăn bằng một giá đắt gấp 5 lần giá mình
bán. Với những hạt muối dính ở xe, ở thúng, dân quê
đem về vỗ ra cũng tạm đủ được ăn 1 ngày. Song nhiều
khi gặp chú lính ác nghiệt, bắt đem xe, đem thúng
xuống nước rửa đi hết mới cho đem về. Còn gì tàn
nhẫn hơn nữa không? Uy quyền của một ông Tây
Đoan đối với dân làm muối chẳng khác một ông chúa
đối với bọn nông nô ở thời kỳ phong kiến.
Năm nào được ông Tây Đoan nới tay một chút, dân
chúng còn đỡ khổ sở. Năm nào phải ông Tây Đoan tàn
ác (loại này chiếm đại đa số) thì dân chúng trăm bề
cực khổ, lúc nào cũng nơm nớp lo sợ.

CÂU CHUYÊN BÊN RUỘNG MUỐI
Trời nắng chang chang, ngồi nấp bóng trong một
cái sề để nghiêng, một ông râu đen, mặt sạm vì muối
nắng và cát đang ngồi ngóng trời và đưa mắt nhìn
theo những đám mây êm lặng từ phía bể bay tới. Đám
mây tan. Ông nhìn xuống những nề muối đã bắt đầu
se thành hột. Tôi lại gần:
- Ông có bao nhiêu ruộng cát? (ruộng muối)
- Năm sào, đó mười miếng đấy!
- Có ai được vài chục mẫu ruộng muối không ông?
Câu hỏi của tôi phát ra làm cho ông ngạc nhiên.
Mấy người làm đang ngồi trông và chờ đến giờ xúc
muối cũng giật mình ngơ ngác. Sau một phút, họ hiểu
tôi đã tưởng lầm rằng cũng có những tay địa chủ
trong nghề làm muối như nghề làm ruộng, họ đều
tủm tỉm cười một cách kín đáo, ranh mãnh.
- Chúng tôi người nào có một mẫu là nhiều nhất.
Còn thì 5 sào, 4 sào, 3 sào hay 2 sào. Chỉ có mươi lăm
người có chừng trên 5 mẫu.
- Thế còn ruộng hoang có thể làm được ruộng muối
không?
- Ở đây chúng tôi cũng có đến 30 mẫu ruộng có thể
làm ruộng muối mà phải để hoang. Ở Tang Điền có
đến 100 mẫu, ở Xương Điền có đến 200 mẫu, ở ngoài
Kiên Chính, Hạ Trại có đến 500 mẫu phải bỏ hoang.
Cứ trong 6 xã làm muối ở vùng này, thì kể ra làng
nào cũng có từ vài chục đến hàng trăm mẫu có thể
làm muối phải bỏ hoang. Nhà nước đã có hạn chế thời
gian làm muối; lại hạn chế không cho vỡ thêm và lập
thêm ruộng muối, thành ra dân cư mấy năm nay đói
lắm.
- Đói thì các ông làm gì mà ăn?
- Ấy người nào biết chài lưới, thì đi chài lưới kiếm
năm ba xu, một hào; một số cuốn khăn gói ra Cẩm
Phả - Uông Bí làm culi độ trong ít tháng. Còn phần
đông thì bóp bụng ăn nợ ở nhà chờ đến vụ mười năm
sau.
- Các ông bắt đầu làm việc từ mấy giờ?
- Ba giờ sáng dậy, là phải ra ruộng làm ngay.
- Thế không ăn gì lót lòng à?
Bằng một giọng đau đớn, chán nản, ông già đáp:
- Ấy chẳng thà đi làm canh điền gặp ngày mùa còn
được ăn một ngày 3 bữa, chứ chúng tôi thì vào ngày
mùa, mà chỉ những ngày làm muối được, mới được
một ngày 2 bữa, còn những ngày vào mùa "nghỉ" thì
2 ngày một bữa.
- Đi làm sớm thế mà không ăn uống gì thì chịu sao
nổi?
- Thì phải bóp bụng mà chịu, chứ biết làm sao? Ông
tính đến một ngày 2 bữa còn không đủ, lấy đâu mà
ăn lót dạ. Chúng tôi thấy bụng cồn cào cứ uống nước
nhiều vào cho đỡ đói.
- Các ông làm có bị đánh đập gì không?
- Bây giờ cũng đỡ đỡ, nhưng thí dụ khi nào lính
Đoan bắt được lấy chừng một bát, một nắm muối là
nó có thể đánh đập hay lôi ra phạt. Đánh đập vùng
này đã đỡ. Song trong những khi đi đổi thẻ lấy tiền
thì thỉnh thoảng những thói dã man ấy lại hiện ra. Có
lẽ ông chưa được biết cái cảnh tượng ngày lĩnh thẻ ở
đây. Muối gạt rồi, đổ vào kho rồi, nào đã được tiền
ngay. Người ta phát cho mỗi gạt một cái thẻ tre, thẻ
tre ấy đến hôm đi lĩnh tiền phải đổi lấy thẻ đồng. Rồi
thẻ đồng mới đổi lấy tiền. Trước kia đổ muối chỗ nào
thì hôm
sau lĩnh tiền ngay chỗ ấy. Bây giờ lại không thế.
Năm, sáu xã châu cả vào lĩnh tiền ở một chỗ. Mà một
tuần mới có 3 lần lĩnh tiền. Thành ra như ở Văn Lý,
hàng ngàn người chen cả vào một cái sân chật hẹp ở
nhà Đoan chính, chen nhau, chờ nhau sốt cả ruột.
Phần thì thẻ để lưu 2, 3 ngày, phần thì vì người ta
bận việc hay xa xôi, hay sợ yếu không chen được, đem
thẻ gửi cả vào một người, thành ra có khi một người
vào lĩnh có ở trong tay 200 đến 300 thẻ. Thường cái
nghề nhà quê ta đã dốt lại nhát. Đến lúc đem hết sức
bình sinh ra lách chen được vào đến lượt đổi thẻ, có
khi quên bẵng không còn nhớ đúng là bao nhiêu thẻ
cả thảy, vì người gửi 12 thẻ, 15, 17 hay 20. Bấy giờ
hấp tấp hoảng lên đếm vội, đếm vàng đáng 350 thẻ
xướng 250 hay 320. Thế là toi đi đứt 30 hay 100 thẻ
- có lạy van thầy ký rằng, con lầm, thì thầy cho xơi
thêm mấy cái bạt tai, dọa cho vào tù và vu cho là đến
để vu oan cho thầy, vì mỗi lần lầm lẫn như thế chắc
ông cũng đoán biết ai được hưởng chỗ lầm ấy.
Câu chuyện đang dở thì ở mạn cuối ruộng nhà
Đoan đã ra lệnh cho cào. Một anh trẻ tuổi cũng mải
nghe chuyện, thấy nói đến cào, vùng đứng dậy cào
muối. Mấy người đàn bà vội la lên: Muốn phải phạt
hay sao đấy? Người thanh niên bấy giờ mới tỉnh hồn
và biết là mình đã làm trái phép, nhớ lại rằng đó là
lệnh cho những người ở đầu kia cào, chưa đến chỗ
mình. Mà đã chưa được cào, đã cào thì sẽ bị phạt
ngay. Dần dần tiếng "sột, sột, sột" của những chiếc
cào tôn, không răng đã nghe rõ. Những sề tròn xoay
đầy muối trắng tinh nằm ngửa trên những chiếc xe
một bánh trông như những chiếc vỏ sò lớn tướng đã
cút kít tiến ra đường. Chỗ tôi đứng họ cũng bắt đầu
cào, đánh đống.
Tôi ra đường đi theo những chiếc xe muối về kho
Đoan. Người lính Đoan chia nhau ra từng chặng đứng
canh.
TÌNH CẢNH DÂN LÀM MUỐI
Trở lên trên các bạn đã thấy anh chị em làm muối
sống một cách điêu đứng thế nào. Song chưa phải là

hết, tình cảnh họ còn nhiều nỗi đau thương, khổ cực.
Tất cả hy vọng của họ dồn vào 6 tháng làm muối.
Trong 6 tháng ấy, họ chỉ hy vọng có nắng. Được ngày
nắng, họ hý hửng dậy từ 3 giờ sáng để ra ruộng làm
muối. Cái kết quả đã trông thấy, muối đã nổi bông,
chỉ chờ đến 2 giờ rưỡi là dỡ, thì một trận mưa đổ
xuống. Bao nhiêu giọt mồ hôi, bao nhiêu công khó
nhọc đã theo với nước mắt họ mà trôi theo với hạt
mưa. Nếu nhà Đoan rộng rãi một chút thì tuy gặp
mưa, họ cũng dỡ vớt vát được ít nhiều. Nhưng nhà
Đoan không cho thế, nếu gặp mưa mà 2 giờ thì dù
muối có nổi hột, họ cũng bắt gạt xuống "chạt", không
cho dỡ một hột nào. Ác nghiệt đến thế là cùng. Nghề
làm muối rất cần nắng, nên người làm muối phải liều
thân với nắng. Suốt ngày ở ngoài nắng. Ven theo
ruộng muối chạy dài hàng 4, 5 cây số, chỗ nào tôi
cũng thấy vừa đàn ông, vừa đàn bà làm lụng quần
quật dưới ánh nắng thiêu người. Hơi muối bốc lên lòa
mắt, cát nóng giẫm phải bỏng chân, thế mà họ cứ hì
hục làm, không làm thì chết đói. Một cảnh còn thương
tâm hơn nữa là cái cảnh đọa đày của những đứa trẻ
vô tội. Bố mẹ ra ruộng làm cả, nên phải đem cả con
ra, đặt ở bên ruộng dưới trời nắng chang chang. Mũi
dãi nhem nhuốc, khóc lóc mặc kệ, bố mẹ không rảnh
tay mà săn sóc được. Còn những đứa trẻ để ở nhà thì
lại càng khốn nạn hơn nữa. Năm ngoái nguyên một
tổng Tân Khai người ta có tính tất cả 10 đứa trẻ chết
đuối. Một nhà 4 đứa trẻ ngã xuống ao, vớt lên chỉ cứu
được 2 đứa, còn 2 đứa bụng đã trương lên như bụng
cóc. Năm nay mùa muối mới bắt đầu, đã có 2 đứa trẻ
chết đuối. Vùng này có nhiều ao chuôm, những người
lớn phải ra hết ngoài ruộng làm muối, để trẻ con thơ
thẩn chơi với nhau ở nhà, nên thường xảy ra nạn chết
đuối. Con đẻ rứt ruột ra ai chẳng yêu quý, song anh
em nghèo khổ chỉ vì miếng ăn phải bỏ liều, bỏ lĩnh
con cái, thực là không còn phương kế gì khác. Vì nếu
ở nhà giữ con thì cũng đến chết đói cả nút. Chết đói,
dân ở đây đã từng có người chết đói, cái đói đối với
dân làm muối không phải xa lạ gì. Trong 6 tháng làm
muối, chỉ những ngày nắng, dân chúng mới được đủ 2
bữa. Ngày nào mưa đã phải lĩnh "thẻ non" ăn bữa
cơm; bữa cháo rồi! 6 tháng không được làm muối mới
là 6 tháng kinh khủng, thảm thiết. Có nhà mỗi ngày
được một bữa cháo loãng. Có nhà 2 ngày mới được một
bữa cháo loãng.
Cảnh đói năm ngoái càng thấy ghê gớm nữa, bao
nhiêu củ khoai, củ ráy đều bị đào trộm hết. Suốt làng
không còn một cái củ chuối. Họ đã xới lộn cả đất lên,
gặp được cái gì làm đầy dạ dầy được là họ ăn, họ ngốn
cho qua ngày đoạn tháng. Trước cái tình cảnh nguy
ngập năm ngoái, anh chị em làm muối đương hồi hộp
lo sợ đến cái "mùa chết" năm nay. Chả vậy mà ngay
trong lúc có việc làm, họ vác cái dạ dày rỗng không ra
ruộng làm từ 3 giờ sáng đến 10 giờ mới được miếng
cơm vào bụng.
Ngoài những nỗi đói khổ, túng thiếu, dân làm muối
còn bị áp bức đủ thứ, bị đánh đập như tôi mọi. Vậy
ông Bờrêviè (Brévié), ông Saten (Chatel) đứng trước
cái cảnh bất bình, khổ cực ấy, lý nào các ông cứ để
hơn 15.000 người bị đọa đầy, đói khổ chết dần, chết
mòn.

LƯƠNG PHONG
Báo Tin tức trên mivrôfil,
số 11 (18 - 25-6-1936),
số 16 (9 - 13-7-1936),
số 19 (20 - 23-7-1936),
số 20 (23 - 27-7-1936),
số 21 (27-7-1936).