Bác Hồ gặp cố vấn của Cao ủy Pháp
Năm 1947, Bô-la-e thay Đác-giăng-li-ơ làm cao ủy ở Đông Dương, đã cử cố vấn Pôn-muýt làm “đặc phái viên” chuyển thông điệp đến Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh cho phép Pôn-muýt yết kiến Người tại Thái Nguyên. Bộ trưởng Ngoại giao Hoàng Minh Giám cũng có mặt. Trong hồi ký kể về “sứ mệnh đặc biệt” này, Pôn-muýt thú nhận “bản thân đã tự bác bỏ yêu sách do phía mình đưa ra”:
Pôn-muýt viết: “…Kiên trì mục tiêu vì hòa bình, trong khi tình hình ngày càng nóng bỏng do phía Pháp gây ra, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn tỏ thiện chí. Ngày 25-4-1947, Cụ Hồ lại gửi thông điệp cho chính phủ mới Ra-ma-đi-ê đề nghị ngừng bắn để mở cuộc hòa đàm...”. Bô-la-e đã cử Pôn-muýt, qua lãnh sự Anh và Mỹ làm “cầu nối” xin gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh để chuyển một thông điệp trả lời.
Bác Hồ tiếp thanh niên dân chủ Pháp tại Paris 1946 (ảnhtư liệu của gia đình ông Đỗ Long Vân).
Pôn-muýt là con của một quan chức cao cấp thuộc địa, theo gia đình sang sống ở Việt Nam lúc mới 5 tuổi, lớn lên về Pháp học đại học trở thành giáo sư Trường Viễn Đông bác cổ, sau đó trở lại Việt Nam, là đại úy tình báo ở Đông Dương. Tháng 3-1945, Pôn-muýt nhảy dù xuống Nam Bộ, ra Hà Nội bắt liên lạc với tướng Moóc-đăng. Moóc-đăng bị quân Nhật bắt, còn Pôn-muýt thoát được theo tàn quân của tướng A-lếch-xan-đri rút chạy qua biên giới ẩn náu bên Trung Quốc. Sau tháng 3-1946 làm cố vấn chính trị cho tướng Lơ-cléc kéo quân vào Hà Nội và 1947 là cố vấn cho cao ủy Bô-la-e... Pôn-muýt đi cùng đồng chí Phan Mỹ là Chánh văn phòng chính phủ, được dẫn tới một ngôi nhà giữa thị xã Thái Nguyên đổ nát. Căn nhà này do công binh ta dựng gấp trên nền gạch cũ 3 giờ trước khi Pôn-muýt tới, xung quanh che kín bằng bạt. Một căn phòng rộng có chiếc bàn to, hai bên có ghế để Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ trưởng Ngoại giao Hoàng Minh Giám tiếp Pôn-muýt. Khi Pôn-muýt được dẫn tới đã thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh và ông Hoàng Minh Giám ngồi đợi sẵn. Pôn-muýt thấy Người vẫn giản dị lịch sự như lúc ở 12 phố Ngô Quyền, nơi mà trước ngày 19-12-1946 ông ta đã được gặp.
Pôn-muýt kể: “... khi tôi tới trước căn phòng đã che kín để ánh đèn măng sông khỏi lọt ra ngoài thì Cụ Hồ đã ở đó. Chủ tịch tiến về phía tôi bắt tay, hỏi thăm tình hình sức khỏe đi đường rồi chỉ tay về phía ghế mời tôi ngồi. Người nói:
- Ông mới ở xa đến, chắc còn mệt. Ông hãy nghỉ một lát và mời ông uống nước chè đường cho lại sức.
Tôi rất cảm động, cảm ơn rồi thưa:
- Thưa ngài Chủ tịch, tôi vinh dự được gửi tới ngài bức thông điệp của Cao ủy Pháp, ông Bô-la-e. Để giữ bí mật, tôi đã học thuộc lòng, xin phép được đọc. Sau đó sẽ có thư của ngài Bô-la-e xác nhận những điều này”.
Pôn-muýt kể, lúc đó ông ta đã nhớ lại: “Khi Cụ Hồ sang Pháp năm 1946, trong một lần được gặp, khi nói chuyện, Cụ Hồ đã chuyển cho đô đốc Đác-giăng-li-ơ một “thông điệp” cảnh cáo đanh thép: “Nếu nước Pháp ở Sài Gòn, tin chắc vào thực lực của mình trong một cuộc đấu tranh thấy trước là hết sức gay go; đường lối ấy tôi có thể hiểu được. Nhưng nếu các ông mưu toan thực hiện theo kiểu “vết dầu loang”, các ông sẽ lâm vào một cuộc tử chiến...”. Nay Bô-la-e mới thay “thầy tu cáo già” Đác-giăng-li-ơ lại cử Pôn-muýt mang “Hoàng điệp” gồm 4 điểm tới Người mà thực chất là đòi quân và dân ta đầu hàng. Sau khi nghe những điều kiện ngạo mạn của Bô-la-e, Chủ tịch Hồ Chí Minh nghiêm nét mặt lại, nhưng vẫn ôn tồn. Pôn-muýt kể tiếp: “Sau khi nghe tôi đọc những “yêu sách nhằm cứu vãn hòa bình” của Bô-la-e, không làm cho Cụ Hồ ngạc nhiên, mà nghe xong cả 4 điều, Cụ Hồ mỉm cười chỉ tay vào ghế bảo rất tự nhiên: “Ông ngồi đây!”. Lúc đó Pôn-muýt mới dám ngồi xuống, vẻ mãn nguyện vì đã hoàn thành xong phần chính của “sứ mệnh đặc biệt”. Lúc đó Cụ Hồ mới hỏi:
- Ông có tham gia kháng chiến chống phát xít phải không?
- Thưa ngài Chủ tịch: Có.
- Ông Bô-la-e cũng đã tham gia kháng chiến chống phát xít Đức và có nhiều thành tích phải không?
- Thưa ngài Chủ tịch: Vâng!
- Thế thì những điều kiện của ông ấy gửi cho tôi có nghĩa gì, nếu không phải là một “tối hậu thư”?
Pôn-muýt thú nhận, đến lúc đó thì ông ta thực sự đâm lúng lúng vì bất ngờ tình thế câu chuyện lại chuyển sang hướng không cùng chiều. Đắn đo mãi chưa biết trả lời ra sao, thì Cụ Hồ nói tiếp: “Hai điều kiện đầu đã không được rồi (Quân đội Việt Nam phải nộp vũ khí cho Pháp. Quân đội Pháp được tự do đi lại trên đất nước Việt Nam), điều sau (Chính phủ Việt Nam phải trả lại cho Pháp tất cả những người bị bắt. Chính phủ Việt Nam phải trao cho Pháp tất cả những người nước ngoài đã chạy sang phía Việt Nam-tức những người Pháp và người Nhật chạy sang hàng ngũ Việt Minh) còn tệ hại hơn. Những người bạn giúp chúng tôi trong cuộc đấu tranh chính nghĩa, các ông lại bắt chúng tôi nộp cho các ông”. Rồi Cụ Hồ thay câu trả lời bằng một câu hỏi: “Un lache-tiếng Pháp là gì ông hiểu chứ?-là kẻ hèn mạt. Phải là một con người hèn mạt mới chấp nhận điều đó. Nếu chúng tôi chấp nhận chúng tôi là kẻ hèn nhát. Trong Liên hiệp Pháp không có chỗ cho những kẻ hèn nhát”.
Cụ Hồ đợi cho tôi trấn tĩnh lại, rồi hạ giọng như một lời tâm sự da diết:
- Đặt ông vào địa vị tôi thì ông nghĩ thế nào? Có chấp nhận được không?”.
- Tôi hiểu, thưa Chủ tịch tôi hiểu. Đúng là không thể chấp nhận được-tôi thú nhận.
Cụ Hồ nói tiếp:
- Vậy thì ông hãy về nói lại như vậy với ngài Bô-la-e...”
Pôn-muýt kể tiếp, ông ta hứa sẽ báo cáo với cao ủy Bô-la-e những ý kiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh. “Rồi Cụ Hồ vui vẻ ra hiệu đưa chai sâm banh ra...”. Tuy trong điều kiện ở chiến khu lúc đó rất khó khăn, vẫn có chai sâm banh và 4 chiếc ly chuyên dùng cho sâm banh để tiếp khách. Còn Pôn-muýt đã mang đến không phải 4 chiếc ly mà 4 điều kiện ngang ngược của cao ủy Bô-la-e, của chính phủ Pháp. Khi nâng cốc, Cụ Hồ khoan dung nói thêm: “Mong ông hãy trở lại đây với những điều kiện có thể chấp nhận được. Tôi bao giờ cũng sẵn sàng đón tiếp các ông”. Pôn-muýt chúc sức khỏe Cụ Hồ và lúc chào từ biệt tỏ ra cảm động thực sự. Lời cuối cùng của ông ta lúc về là “Xin Chủ tịch hãy dũng cảm”. Cụ Hồ đáp lại: “Luôn luôn, tất nhiên”.
Đêm ấy, Bác Hồ rời thị xã về căn cứ-đại bản doanh kháng chiến-trên rừng cọ trên đồi Khau Tý thuộc thôn Nà Trạ, xã Thanh Định, huyện Định Hóa từ ngày 20-5-1947. Tại đây, Người viết “Lời kêu gọi đồng bào và chiến sĩ cả nước sau cuộc hội kiến với Pôn-muýt, đại diện Cao ủy Pháp Bô-la-e”: “Bọn thực dân Pháp quen thói hung tàn, bất nhân, vô lễ. Chúng khinh miệt bộ đội ta và nhân dân ta. Chúng đưa ra những điều kiện ngang ngược... Chúng ta quyết không chịu làm “vong quốc nô”. Vì vậy tôi thay mặt Chính phủ kêu gọi toàn thể đồng bào phải ra sức kháng chiến, giúp đỡ bộ đội đánh giặc.Tôi ra lệnh cho bộ đội, dân quân tự vệ kiên quyết chiến đấu, xung phong giết giặc...”.
Pôn-muýt thú nhận, sau buổi gặp ấy ông ta tự thú với lời tuyên bố: “Tôi không ưa chủ nghĩa cộng sản, nhưng mến phục cụ Hồ Chí Minh và cuộc cách mạng do những người cộng sản Việt Nam lãnh đạo”. Ông ta xin giải ngũ, thôi làm cố vấn cho Bô-la-e và trở về nghề dạy sử học, đã viết sách phê phán nội dung bản thông điệp mà ông ta được giao nhiệm vụ chuyển đến Chủ tịch Hồ Chí Minh (cuốn Việt Nam, xã hội học về một cuộc chiến tranh).
Cây muốn lặng, gió chẳng đừng. Người Pháp có câu phương ngôn: những ly rượu mà ta uống thường hay có cặn. Đến cuộc gặp chung cuộc ở Điện Biên Phủ trên cánh đồng Mường Thanh mà người Pháp thường gọi là Champ Muong Thanh, cũng vào tháng 5, đúng 7 năm sau cuộc chạm cốc Champagne tại Thái Nguyên. Những cay đắng mà hàng vạn quân Pháp chịu đựng ở Champ Mường Thanh chính là “cái cặn” của ly sâm banh mà Pôn-muýt đã để lại ở Thái Nguyên 7 năm trước đó, khi lặng người vì hổ thẹn. Còn nước Pháp phải hổ thẹn cúi đầu ký Hiệp định Giơ-ne-vơ công nhận nền độc lập của Việt Nam và ba nước Đông Dương.
Tiến Hải
Năm 1947, Bô-la-e thay Đác-giăng-li-ơ làm cao ủy ở Đông Dương, đã cử cố vấn Pôn-muýt làm “đặc phái viên” chuyển thông điệp đến Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh cho phép Pôn-muýt yết kiến Người tại Thái Nguyên. Bộ trưởng Ngoại giao Hoàng Minh Giám cũng có mặt. Trong hồi ký kể về “sứ mệnh đặc biệt” này, Pôn-muýt thú nhận “bản thân đã tự bác bỏ yêu sách do phía mình đưa ra”:
Pôn-muýt viết: “…Kiên trì mục tiêu vì hòa bình, trong khi tình hình ngày càng nóng bỏng do phía Pháp gây ra, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn tỏ thiện chí. Ngày 25-4-1947, Cụ Hồ lại gửi thông điệp cho chính phủ mới Ra-ma-đi-ê đề nghị ngừng bắn để mở cuộc hòa đàm...”. Bô-la-e đã cử Pôn-muýt, qua lãnh sự Anh và Mỹ làm “cầu nối” xin gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh để chuyển một thông điệp trả lời.
Bác Hồ tiếp thanh niên dân chủ Pháp tại Paris 1946 (ảnhtư liệu của gia đình ông Đỗ Long Vân).Pôn-muýt là con của một quan chức cao cấp thuộc địa, theo gia đình sang sống ở Việt Nam lúc mới 5 tuổi, lớn lên về Pháp học đại học trở thành giáo sư Trường Viễn Đông bác cổ, sau đó trở lại Việt Nam, là đại úy tình báo ở Đông Dương. Tháng 3-1945, Pôn-muýt nhảy dù xuống Nam Bộ, ra Hà Nội bắt liên lạc với tướng Moóc-đăng. Moóc-đăng bị quân Nhật bắt, còn Pôn-muýt thoát được theo tàn quân của tướng A-lếch-xan-đri rút chạy qua biên giới ẩn náu bên Trung Quốc. Sau tháng 3-1946 làm cố vấn chính trị cho tướng Lơ-cléc kéo quân vào Hà Nội và 1947 là cố vấn cho cao ủy Bô-la-e... Pôn-muýt đi cùng đồng chí Phan Mỹ là Chánh văn phòng chính phủ, được dẫn tới một ngôi nhà giữa thị xã Thái Nguyên đổ nát. Căn nhà này do công binh ta dựng gấp trên nền gạch cũ 3 giờ trước khi Pôn-muýt tới, xung quanh che kín bằng bạt. Một căn phòng rộng có chiếc bàn to, hai bên có ghế để Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ trưởng Ngoại giao Hoàng Minh Giám tiếp Pôn-muýt. Khi Pôn-muýt được dẫn tới đã thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh và ông Hoàng Minh Giám ngồi đợi sẵn. Pôn-muýt thấy Người vẫn giản dị lịch sự như lúc ở 12 phố Ngô Quyền, nơi mà trước ngày 19-12-1946 ông ta đã được gặp.
Pôn-muýt kể: “... khi tôi tới trước căn phòng đã che kín để ánh đèn măng sông khỏi lọt ra ngoài thì Cụ Hồ đã ở đó. Chủ tịch tiến về phía tôi bắt tay, hỏi thăm tình hình sức khỏe đi đường rồi chỉ tay về phía ghế mời tôi ngồi. Người nói:
- Ông mới ở xa đến, chắc còn mệt. Ông hãy nghỉ một lát và mời ông uống nước chè đường cho lại sức.
Tôi rất cảm động, cảm ơn rồi thưa:
- Thưa ngài Chủ tịch, tôi vinh dự được gửi tới ngài bức thông điệp của Cao ủy Pháp, ông Bô-la-e. Để giữ bí mật, tôi đã học thuộc lòng, xin phép được đọc. Sau đó sẽ có thư của ngài Bô-la-e xác nhận những điều này”.
Pôn-muýt kể, lúc đó ông ta đã nhớ lại: “Khi Cụ Hồ sang Pháp năm 1946, trong một lần được gặp, khi nói chuyện, Cụ Hồ đã chuyển cho đô đốc Đác-giăng-li-ơ một “thông điệp” cảnh cáo đanh thép: “Nếu nước Pháp ở Sài Gòn, tin chắc vào thực lực của mình trong một cuộc đấu tranh thấy trước là hết sức gay go; đường lối ấy tôi có thể hiểu được. Nhưng nếu các ông mưu toan thực hiện theo kiểu “vết dầu loang”, các ông sẽ lâm vào một cuộc tử chiến...”. Nay Bô-la-e mới thay “thầy tu cáo già” Đác-giăng-li-ơ lại cử Pôn-muýt mang “Hoàng điệp” gồm 4 điểm tới Người mà thực chất là đòi quân và dân ta đầu hàng. Sau khi nghe những điều kiện ngạo mạn của Bô-la-e, Chủ tịch Hồ Chí Minh nghiêm nét mặt lại, nhưng vẫn ôn tồn. Pôn-muýt kể tiếp: “Sau khi nghe tôi đọc những “yêu sách nhằm cứu vãn hòa bình” của Bô-la-e, không làm cho Cụ Hồ ngạc nhiên, mà nghe xong cả 4 điều, Cụ Hồ mỉm cười chỉ tay vào ghế bảo rất tự nhiên: “Ông ngồi đây!”. Lúc đó Pôn-muýt mới dám ngồi xuống, vẻ mãn nguyện vì đã hoàn thành xong phần chính của “sứ mệnh đặc biệt”. Lúc đó Cụ Hồ mới hỏi:
- Ông có tham gia kháng chiến chống phát xít phải không?
- Thưa ngài Chủ tịch: Có.
- Ông Bô-la-e cũng đã tham gia kháng chiến chống phát xít Đức và có nhiều thành tích phải không?
- Thưa ngài Chủ tịch: Vâng!
- Thế thì những điều kiện của ông ấy gửi cho tôi có nghĩa gì, nếu không phải là một “tối hậu thư”?
Pôn-muýt thú nhận, đến lúc đó thì ông ta thực sự đâm lúng lúng vì bất ngờ tình thế câu chuyện lại chuyển sang hướng không cùng chiều. Đắn đo mãi chưa biết trả lời ra sao, thì Cụ Hồ nói tiếp: “Hai điều kiện đầu đã không được rồi (Quân đội Việt Nam phải nộp vũ khí cho Pháp. Quân đội Pháp được tự do đi lại trên đất nước Việt Nam), điều sau (Chính phủ Việt Nam phải trả lại cho Pháp tất cả những người bị bắt. Chính phủ Việt Nam phải trao cho Pháp tất cả những người nước ngoài đã chạy sang phía Việt Nam-tức những người Pháp và người Nhật chạy sang hàng ngũ Việt Minh) còn tệ hại hơn. Những người bạn giúp chúng tôi trong cuộc đấu tranh chính nghĩa, các ông lại bắt chúng tôi nộp cho các ông”. Rồi Cụ Hồ thay câu trả lời bằng một câu hỏi: “Un lache-tiếng Pháp là gì ông hiểu chứ?-là kẻ hèn mạt. Phải là một con người hèn mạt mới chấp nhận điều đó. Nếu chúng tôi chấp nhận chúng tôi là kẻ hèn nhát. Trong Liên hiệp Pháp không có chỗ cho những kẻ hèn nhát”.
Cụ Hồ đợi cho tôi trấn tĩnh lại, rồi hạ giọng như một lời tâm sự da diết:
- Đặt ông vào địa vị tôi thì ông nghĩ thế nào? Có chấp nhận được không?”.
- Tôi hiểu, thưa Chủ tịch tôi hiểu. Đúng là không thể chấp nhận được-tôi thú nhận.
Cụ Hồ nói tiếp:
- Vậy thì ông hãy về nói lại như vậy với ngài Bô-la-e...”
Pôn-muýt kể tiếp, ông ta hứa sẽ báo cáo với cao ủy Bô-la-e những ý kiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh. “Rồi Cụ Hồ vui vẻ ra hiệu đưa chai sâm banh ra...”. Tuy trong điều kiện ở chiến khu lúc đó rất khó khăn, vẫn có chai sâm banh và 4 chiếc ly chuyên dùng cho sâm banh để tiếp khách. Còn Pôn-muýt đã mang đến không phải 4 chiếc ly mà 4 điều kiện ngang ngược của cao ủy Bô-la-e, của chính phủ Pháp. Khi nâng cốc, Cụ Hồ khoan dung nói thêm: “Mong ông hãy trở lại đây với những điều kiện có thể chấp nhận được. Tôi bao giờ cũng sẵn sàng đón tiếp các ông”. Pôn-muýt chúc sức khỏe Cụ Hồ và lúc chào từ biệt tỏ ra cảm động thực sự. Lời cuối cùng của ông ta lúc về là “Xin Chủ tịch hãy dũng cảm”. Cụ Hồ đáp lại: “Luôn luôn, tất nhiên”.
Đêm ấy, Bác Hồ rời thị xã về căn cứ-đại bản doanh kháng chiến-trên rừng cọ trên đồi Khau Tý thuộc thôn Nà Trạ, xã Thanh Định, huyện Định Hóa từ ngày 20-5-1947. Tại đây, Người viết “Lời kêu gọi đồng bào và chiến sĩ cả nước sau cuộc hội kiến với Pôn-muýt, đại diện Cao ủy Pháp Bô-la-e”: “Bọn thực dân Pháp quen thói hung tàn, bất nhân, vô lễ. Chúng khinh miệt bộ đội ta và nhân dân ta. Chúng đưa ra những điều kiện ngang ngược... Chúng ta quyết không chịu làm “vong quốc nô”. Vì vậy tôi thay mặt Chính phủ kêu gọi toàn thể đồng bào phải ra sức kháng chiến, giúp đỡ bộ đội đánh giặc.Tôi ra lệnh cho bộ đội, dân quân tự vệ kiên quyết chiến đấu, xung phong giết giặc...”.
Pôn-muýt thú nhận, sau buổi gặp ấy ông ta tự thú với lời tuyên bố: “Tôi không ưa chủ nghĩa cộng sản, nhưng mến phục cụ Hồ Chí Minh và cuộc cách mạng do những người cộng sản Việt Nam lãnh đạo”. Ông ta xin giải ngũ, thôi làm cố vấn cho Bô-la-e và trở về nghề dạy sử học, đã viết sách phê phán nội dung bản thông điệp mà ông ta được giao nhiệm vụ chuyển đến Chủ tịch Hồ Chí Minh (cuốn Việt Nam, xã hội học về một cuộc chiến tranh).
Cây muốn lặng, gió chẳng đừng. Người Pháp có câu phương ngôn: những ly rượu mà ta uống thường hay có cặn. Đến cuộc gặp chung cuộc ở Điện Biên Phủ trên cánh đồng Mường Thanh mà người Pháp thường gọi là Champ Muong Thanh, cũng vào tháng 5, đúng 7 năm sau cuộc chạm cốc Champagne tại Thái Nguyên. Những cay đắng mà hàng vạn quân Pháp chịu đựng ở Champ Mường Thanh chính là “cái cặn” của ly sâm banh mà Pôn-muýt đã để lại ở Thái Nguyên 7 năm trước đó, khi lặng người vì hổ thẹn. Còn nước Pháp phải hổ thẹn cúi đầu ký Hiệp định Giơ-ne-vơ công nhận nền độc lập của Việt Nam và ba nước Đông Dương.
Tiến Hải