Kinh thành Huế và Vương triều Nguyễn (Phần II)



 
Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục đã ghi lại: “Năm đầu niên hiệu Hồng Phúc vua Lê Anh Tông, tức năm Nhâm Thân 1572, nguỵ Tiên Quận Công nguyên là người ở Bố Chánh, do họ Mạc dẫn đường, mới dẫn nguỵ Lập Quận Công từ Hải Dương đốc suất 60 chiếc thuyền thuỷ quân vào cướp bóc Thuận Hoá và Quảng Nam. Phần nhiều người ở địa phương phải đầu hàng nguỵ quân”.
[/align] 
[/align]Nguyễn Hoàng chia các đạo binh chống nguỵ quân và giữ đất, rồi dụ bắt được nguỵ tướng là Lập Bạo đem chém đầu tại đất Qua Qua. Lính của nguỵ tướng là Tiên Quận Công tan vỡ, bỏ chạy toán loạn và đều bị chết đuối. Còn Lập Quận Công chạy tới Bố Chánh may được thoát thân. Từ đâý về sau, bọn nguỵ quyền họ Mạc không dám nhòm ngó Thuận Hoá và Quảng Nam nữa.
[/align]Cồn Cờ là một bãi cát khá rộng, đường kính khoảng hơn 100m. Căn cứ vào những ghi chép trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn và bản Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư thì cụm địa danh này và vị trí của chợ Hôm Ái Tử cho phép xác định được khá chính xác nơi mà Nguyễn Hoàng đã đặt Ái Tử - thủ phủ đầu tiên của mình.
Trên bờ con sông Thạch Hãn vẫn còn lại lác đác những ngôi miếu. Cũng tại nơi này, những nhà nghiên cứu của Pháp đã xác định được nơi mà ngôi miếu Trảo Trảo đã toạ lạc, nơi Nguyễn Hoàng dựng lên để thờ ân sâu của Thuỷ thần đã giúp ông thắng trận.
Vậy là, ngay từ khi mới xác lập được sự hiện diện của mình ở một vùng đất mới, Nguyễn Hoàng đã đối diện và vượt qua được khó khăn. Và Ái Tử đã trở thành một thủ phủ vững chắc của chúa Nguyễn trong thời gian đầu. Đây là vị trí đáp ứng được yêu cầu lựa chọn của Nguyễn Hoàng là cần vùng đất nằm ngay trên bờ con sông và không xa với biển lắm để đề phòng mọi trắc trở.
Nằm sát bên bờ con sông Thạch Hãn, từ đó có thể thoát ra Cửa Việt một cách nhanh chóng mỗi khi có biến loạn, Ái Tử thực sự là một nơi phù hợp cho việc lập những tuyến phòng thủ. Song, nó không đáp ứng được nhu cầu dân sinh ngày một phát triển. Bước di chuyển tiếp theo đã được Nguyễn Hoàng dự trù một cách kỹ lưỡng.
Năm 1570, sau khi ra Bắc theo lênh triều Lê để chống quân Mạc, Nguyễn Hoàng quay trở lại Thuận Hoá, được triều đình giao cả Quảng Nam và cho ông đeo ấn Tổng trấn Tướng quân, Nguyễn Hoàng dời phủ sang một địa phận gần đó là Trà Bát. Đoạn sông này nằm ở phía bắc của khu vực Ái Tử. Ở đây có một khoảng đất rộng được gọi là Cồn Dinh.
Thời kỳ tồn tại của phủ Trà Bát đánh dấu một giai đoạn phát triển rõ rệt về chất trong việc định hình diện mạo một trung tâm kinh tế dù còn sơ khai.
Ghềnh phủ Phước Châu là đoạn ghềnh đá nằm ngay bên bờ con sông Thạch Hãn. Chính sự tồn tại của nó đã làm con sông Thạch Hãn phải uốn dòng chảy theo hướng Đông. Con sông uốn dòng chảy của mình cùng với thời gian đã làm lộ ra rất nhiều mảnh gốm sứ vụn với sự đa dạng về chủng loại. Cùng với những mảnh vụn gốm sứ đa dạng ấy, những nhà nghiên cứu cũng phát hiện được ở đây sự góp mặt của những di vật gốm không lành lặn của sản phẩm Chăm Pa.
Việc những hiện vật gốm vụn này xuất hiện với mật độ rất dày cho phép những suy đoán mang tính dự cảm đi đến kết luận về một không gian buôn bán trao đổi khá sầm uất.
Dấu vết của không gian trao đổi này không phải tình cờ xuất hiện ngay bên bờ sông nơi thuận tiện cho những hoạt động buôn bán.
Sau khi dời phủ khỏi Ái Tử và dừng chân ở Trà Bát, dù không cách vùng đất cũ bao xa nhưng Trà Bát đã đem tới một diện mạo khác hẳn cho phủ Nguyễn Hoàng. Không còn đơn thuần với việc lập luỹ phòng thủ như ở ái Tử, cơ hội tiến hành những hoạt động giao lưu buôn bán của Trà Bát là rất rõ rệt. Một lý do khách quan là thời gian đã làm cho những cư dân và các thuyền vận chuyển nhận biết đến sự tồn tại của một bến cảng dù rất nhỏ, đó là Trà Bát. Nhưng cũng như lần trước, Trà Bát chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian đủ là một bước đệm, Nguyễn Hoàng lại tiếp tục quá trình Nam tiến của mình.

Theo Hoàng Lâm/VTV