"Việt Nam, con đường thức tỉnh tôi"

19:58' 18/04/2005 (GMT+7)

(VietNamNet) - "VN đã thay đổi cuộc đời tôi mãi mãi. Hôm nay, tôi có mặt ở đây không phải để gợi lại những ký ức đau buồn của quá khứ. Tôi sẽ cho công chúng Mỹ thấy sự khác biệt giữa một VN của quá khứ và VN hôm nay", Barbara Gluck bộc bạch cùng VietNamNet.
Tháng 4/1968, Barbara Gluck đến Sài Gòn theo lời mời của người bạn học, Joseph Treaster, lúc đó đang là phóng viên thường trú của tờ New York Times. Thời điểm đó, cô gái trẻ Barbara Gluck đang là giám đốc điều hành cho Công ty Quảng cáo New York kiêm cố vấn đặc biệt của Chủ tịch tập đoàn Young & Rubicam, tập đoàn quảng cáo lớn thứ hai trên thế giới.
"Sở thích của tôi khi đó là chụp ảnh. Một số bạn thân nhất của tôi là phóng viên ảnh kỳ cựu. Vì thế, chụp ảnh không phải là điều mới mẻ đối với tôi. Ngoài ra, tôi cũng tốt nghiệp báo chí ở trường ĐH New York. Tuy nhiên, tôi chưa từng chụp ảnh một cách chuyên nghiệp.".
Barbara Gluck bắt đầu câu chuyện chúng tôi trong quán cà phê ngay tại Hà Nội, đúng sau 14 tiếng đồng hồ bà đặt chân đến Thủ đô mà bà chỉ mới được nghe tên 32 năm trước. Sự yên bình của Hà Nội dễ giúp bà cởi mở hơn trong cuộc trò chuyện dài với những đồng nghiệp trẻ Việt Nam.
"Tôi ghi lại những nỗi đau bên lề cuộc chiến"
"Chỉ vài ngày sau khi tôi đến VN, một cuộc tấn công lớn của Việt Cộng nổ ra. Bom đạn rền vang khắp Sài Gòn và quanh khách sạn Continental, nơi tôi ở. Một số nhà báo đưa tôi đến Chợ Lớn và đó là lần đầu tiên tôi chụp cảnh chiến tranh.
Lạ kỳ là tôi không hề có một chút cảm giác sợ hãi nào. Một phóng viên ảnh của AP muốn tôi cho xem những tấm phim mà tôi đã chụp, rồi anh ta xin mua lại chúng.
Đó là thời điểm bước ngoặt: tôi đã quyết định không trở về New York, không về với công việc tôi đang làm. Tôi ở lại VN, cho dù tôi không phải là một phóng viên ảnh chuyên nghiệp. Đó là định mệnh của tôi: trở thành phóng viên ảnh và chụp ảnh chiến tranh VN".
- Bà không hề do dự khi từ bỏ một công việc rất hấp dẫn ở New York ư?
- Không hề. Quyết định đó là những gì mà tôi muốn làm. Chụp ảnh cuộc chiến tranh VN là một đặc ân lớn. Tôi cảm thấy tôi có thể đóng góp một phần sự thật cho lịch sử bằng cách ghi lại qua ống kính đất nước, con người và những "nỗi đau bên lề cuộc chiến".
- Lúc đó, cảm nhận của bà về chiến tranh VN như thế nào?
- Tôi chưa bao giờ ủng hộ chiến tranh. Tôi đã nghĩ rằng người Mỹ không có việc gì để làm ở nơi này cả. Khi ở Mỹ, tôi tham gia phong trào phản chiến. Đó là một phong trào rất mạnh mẽ hồi cuối những năm 60.
"Người đưa diện mạo con người vào chiến tranh"

Miền Nam Việt Nam. Từ 1968 - 1973, là khoảng thời gian Barbara làm việc cho New York Times. Hai cậu bé này tên Lanh và Dinh. Ảnh: Barbara Gluck.

- Khi chụp những bức ảnh về chiến tranh VN, bà muốn chuyển tới độc giả thông điệp gì?
- Tôi nghĩ rằng Bắc Việt xứng đáng chiến thắng. Đất nước này thuộc về người VN. Tôi là một phần của phong trào phản chiến và tôi thực sự cho rằng chúng tôi không có quyền gì để đến đất nước này cả. Không một lý lẽ nào có thể biện minh cho hành động này hết. Rất nhiều bạn bè của tôi và nhiều người mà tôi biết cũng nghĩ như vậy.
Vừa qua, trong cuộc nói chuyện với bà Ninh (bà Tôn Nữ Thị Ninh - NV), bà ấy có nói rằng VN thừa nhận phong trào phản chiến của nhân dân Mỹ đã giúp chiến tranh kết thúc nhanh hơn. Đó là một sự kết hợp giữa những người Mỹ phản đối chiến tranh và chiến thắng của Bắc Việt.
- Theo cách nào bà chuyển tải bức thông điệp này tới mọi người?
- Bạn muốn biết ư? Hãy để tôi chỉ cho bạn xem.
(Barbara trải ra bàn bộ sưu tập ảnh chiến tranh của bà. Ba bức ảnh đặt cạnh nhau, một bức chụp chân dung một cậu bé, khuôn mặt ngây thơ như thiên thần với đôi mắt mở to, ngơ ngác, ánh buồn đọng trong đáy mắt, bức kia là một em bé trai khác, máu đầm đìa trên khuôn mặt. Barbara trầm ngâm nhìn những tấm hình, giọng nghẹn lại - NV).
Nỗi buồn, sự đau đớn, sự chịu đựng. Đó chính là bộ mặt con người của cuộc chiến. Không phải là cảnh quân đội hai bên bắn vào nhau trên chiến trường mà là khuôn mặt của những thường dân vô tội như thế này: những em bé ngây thơ như thiên thần với nỗi đau chiến tranh thảng thốt trong ánh mắt, những người phụ nữ quằn quại.
Điều tôi quan tâm chính là ghi lại những nỗi đau bên lề cuộc chiến, của tất cả mọi phía.

- Là người phụ nữ đầu tiên bay 14 giờ trên phi cơ B52 đi ném bom VN, lúc đó bà cảm nhận như thế nào?
- Tôi không biết gì ở phía dưới cả. Tôi muốn bay trên chiếc pháo đài bay đó để hiểu được phi công nghĩ gì. Tôi thực sự bị sốc khi hiểu ra rằng những người phi công đó hành xử giống như robot vậy.
Họ chỉ đơn giản nghĩ rằng họ ném bom vì họ đang làm công việc của mình. Ném bom đối với họ giống như là phân phát thư vậy. Họ nói rằng chúng tôi đang làm công việc của mình.






14 giờ bay trên B52 ném bom VN. "Tôi thực sự bị sốc khi hiểu ra rằng những người phi công đó hành xử giống như robot vậy". Ảnh: Barbara Gluck.

Họ chưa bao giờ ở dưới mặt đất kia để nghe xem tiếng bom khi nổ sẽ như thế nào. Họ không bao giờ nhìn thấy máu chảy từ tai và mũi của những người trúng bom. Họ cứ thế bước lên máy bay, đi rải bom, gây ra chết chóc và tàn phá. Điều đó thật đáng sợ.
(Những nhân vật được ghi hình nhiều nhất trong các bức ảnh của nữ phóng viên ảnh New York Times là trẻ em và phụ nữ, những người mà bà nói rằng là nạn nhân vô tội nhất của cuộc chiến. Tạp chí ảnh đẹp B&M đã gọi bà là "người đưa diện mạo con người vào chiến tranh". Năm 1973, Hiệp hội Ảnh báo chí Thế giới đã trao giải ảnh báo chí xuất sắc cho bà vì những tấm ảnh bà chụp ở VN - NV).
Công luận Mỹ phải được biết câu chuyện về phía bên kia

Mỹ Tho. Tháng 4/1973. Barbara tới thăm 1 làng Việt Cộng. "Đã đến lúc phải đưa cho công luận Mỹ một câu chuyện mới về phía bên kia".

- Ngày 5/4/1973, bài tường thuật của bà và ông Joseph Treaster về 24 giờ sống cùng quân giải phóng đã gây chấn động dư luận. Tại sao khi đó bà lại quyết định đi tìm Việt Cộng?
- Điều đó thật rõ ràng. Tôi đã có 3 năm chụp ảnh cuộc chiến từ phía người Mỹ. Báo chí phải cân bằng và tôi biết đã đến lúc phải nhìn cuộc chiến từ phía người VN. Đó là điều mà tôi đã nói với Trưởng đại diện của New York Times ở VN.
Điều rất quan trọng là đã đến lúc phải đưa cho công luận Mỹ một câu chuyện mới về phía bên kia. Vấn đề đó, báo chí chưa làm.
- Khi gặp những người lính giải phóng đó, bà có lúc nào cảm thấy sợ hãi vì dù sao mình cũng là người Mỹ?
- Tại sao tôi lại sợ hãi. Không hề. Khoảnh khắc những người lính đeo súng áp sát vào thuyền chúng tôi, Joseph tỏ ra căng thẳng và lo sợ. Tôi đã chỉ cho ông ấy thấy những người lính đó chỉ áp sát những khẩu AK vào ngực chứ không chĩa súng vào chúng tôi.
Một người lính trẻ nói: “Chúng tôi không bao giờ ghét người dân Mỹ. Kẻ thù của chúng tôi là những tên đế quốc. Giờ đây họ đã buông vũ khí (Hiệp định Paris đã được ký kết ba tháng trước đó - NV), chúng ta có thể làm bạn”.
Trước khi ra Hà Nội, tôi xuống Mỹ Tho và chúng tôi đã mất cả ngày trời để đi tìm làng Việt Cộng ấy nhưng quá nhiều thứ đổi khác.
Việt Nam - Con đường thức tỉnh
"Đôi mắt đã mắc nợ thế giới và đã thấy quá nhiều", Barbara nói về cuộc đời người phóng viên ảnh chiến tranh như vậy trong bức hình chụp chung với Nick Út. Bốn năm chụp ảnh chiến tranh VN, bà đã thấy quá nhiều nỗi đau, sự mất mát.
Với riêng mình, Barbara đã tìm thấy "con đường thức tỉnh" cho dù "những trải nghiệm ở VN đã để lại nỗi đau sâu sắc tận đáy lòng tôi".
- Trong cuốn sách của mình, bà đặt tựa đề: "VN, con đường thức tỉnh của tôi". Điều đó có nghĩa gì vậy?
- Đó là một khoảng khắc rất quan trọng trong cuộc đời tôi. Tháng 4/1973 sau khi đã đến thăm làng Việt Cộng, tôi dự định bay tới Buôn Mê Thuột trên chuyến bay của Air VN sáng thứ hai để làm một câu chuyện về người dân tộc thiểu số.
Buổi sáng trước ngày bay, tôi tỉnh giấc và bỗng nhiên có một tiếng nói rất to vang lên trong đầu tôi 3 lần: "Đừng bay ngày thứ Hai". Tôi quyết định bay sớm hơn một ngày. Sáng thứ Hai, khi tôi đang ở trên núi chụp ảnh thì nhận được điện thoại của ông cố vấn quân sự cho biết có một chiếc máy bay gặp nạn.
Tôi phóng xe đến nơi chiếc máy bay đang bốc cháy. Một cảnh tượng kinh hoàng bày ra trước mắt. Xác hàng trăm người, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em nằm vương vãi khắp nơi. Tay người vắt trên cành cây. Tôi lấy máy ảnh ra định chụp thì có tiếng nói vang lên: "Cất máy ảnh đi".
Tôi biết rằng mình không thể tác nghiệp vào lúc này. Tôi đứng lặng ở đó, một mình, giữa hiện trường đầy người chết trong suốt một giờ đồng hồ trước khi có người khác đến.
Đó chính là chuyến bay của Air VN mà tôi đã từng đăng ký.
Con người tôi đã thay đổi hoàn toàn, và vĩnh viễn, từ giây phút đó.
- Những gì bà đã chứng kiến trong 4 năm làm phóng viên ảnh chiến tranh ở VN có ảnh hưởng đến cuộc sống của bà sau khi trở về Mỹ?
- Khoảnh khắc chứng kiến thảm kịch vụ máy bay rơi trong cuộc chiến tranh VN đã thay đổi cuộc đời tôi mãi mãi. Tôi trở về Mỹ, là một con người hoàn toàn khác: Một ý thức khác, một nhân sinh quan khác.
Tôi không làm phóng viên ảnh chiến trường nữa mà chuyển sang nhiếp ảnh gia nghệ thuật. Tôi đã từ bỏ một cuộc sống và bắt đầu một cuộc sống mới.
32 năm sau, "Tôi đã về nhà"

Đúng 32 năm sau, ở cái tuổi gần "thất thập cổ lai...", Barbara Gluck mới lại có cuộc hành trình trở lại VN. Trong cuộc trò chuyện thân mật với chúng tôi, Barbara tâm sự: "Tôi đã trào nước mắt khi đặt chân xuống sân bay Tân Sơn Nhất". "Một cảm giác quen thuộc khó diễn tả thành lời", Barbara bảo: "chỉ có thể nói: Tôi đã về nhà".[/align]- 32 năm sau khi rời VN, bà có biết nhiều thông tin về VN không?
- Thực sự là không nhiều. Hai mươi năm cấm vận, hầu như người Mỹ không có nhiều thông tin về VN. Khi trở lại, có quá nhiều câu chuyện để kể. Nhất là sự trỗi dậy mạnh mẽ của nữ giới. Không ai kể câu chuyện đó cả. Điều đó rất quan trọng đối với tôi.
Phụ nữ thuộc mọi tầng lớp của xã hội đã và đang khẳng định tiếng nói của mình. Cách đây 25, 35 năm, điều đó không tồn tại. Tôi đã gặp rất nhiều phụ nữ VN thông minh và năng động của ngày hôm nay như chị Nguyễn Thị Cúc, từng là tình báo của Việt Cộng, bà Tôn Nữ Thị Ninh, bà Phạm Chi Lan.
Tôi đã gặp những người thật tuyệt vời!. Bà Ninh có thể nói tiếng Anh và tiếng Pháp hoàn hảo. Bà Phạm Chi Lan, người phụ nữ nhỏ nhắn nhưng là một bộ óc cực kỳ sáng suốt. Tôi đã chụp ảnh những người ấy và họ sẽ là gương mặt mới của VN hôm nay.
- Bà sẽ chuyển tới công chúng Mỹ hình ảnh một Việt Nam hôm nay ra sao?
- Tôi sẽ chỉ cho họ thấy sự khác biệt giữa một VN của quá khứ và VN hôm nay. Tôi sẽ chỉ cho thế giới thấy điều gì đang xảy ra ở VN. Đa số trong đó là những nhân tố rất tích cực. Người VN có một năng lực kỳ lạ trong sự vươn lên và tự biến đổi cũng như sự tài hoa.
Một trong những ví dụ chính là địa đạo Củ Chi, điều mà người Việt đã làm theo một cách thức người Mỹ không thể ngờ tới. Trong chiến tranh, tôi đã nghe về địa đạo Củ Chi nhưng chưa bao giờ có dịp tận mắt nhìn
Tất nhiên, trong những bức ảnh tôi chụp hôm nay có thể có cả những hậu quả lâu dài của chiến tranh. Đoàn chúng tôi đã đến thăm làng Hoà Bình ở TP. HCM. Ở đó có những đứa trẻ tật nguyền, không chân, không tay, đầu to một cách quái dị. Người ta nói rằng đó là do hậu quả chất độc da cam.
Tôi không phải là nhà khoa học để nhận xét gì về điều này nhưng tôi đã thực sự bị sốc dù đã không mấy xa lạ với những hình ảnh khủng khiếp của chiến tranh.
- Khi nhận được lời mời quay lại VN từ Chính phủ VN, bà cảm thấy thế nào?
- Tôi đã biết rằng tôi sẽ quay trở lại VN vào tháng 4. "Hiệp hội các cựu nhà báo đưa tin về chiến tranh VN" sẽ có chuyến hành trình trở lại VN (từ ngày 27/4 - 3/5). Tất cả các phóng viên từng đưa tin về chiến tranh VN trên khắp thế giới sẽ có mặt.
Khi Sứ quán VN mời tôi tham gia vào chuyến đi của 100 nhà báo nước ngoài đến VN nhân lễ kỷ niệm 30/4, tôi nhận lời. Tôi hiểu rằng đây là một sự kiện lớn của VN. Đó cũng là một cơ hội tuyệt vời cho tôi để lại được cầm máy chụp ảnh đất nước, văn hoá và con người VN hôm nay: 32 năm sau.
Tôi có mặt ở đây không phải để gợi lại những ký ức đau buồn của quá khứ. Điều tôi muốn làm là ghi lại bằng ống kính Việt Nam hôm nay và chỉ cho người dân Mỹ thấy một VN hôm nay là như thế nào.
Cuốn sách sẽ được hoàn thành sau chuyến đi này, gồm những bức ảnh lịch sử về một thời chiến tranh và những bức ảnh ghi lại trong chuyến hành trình mới này: Hình ảnh một VN của hôm qua và hôm nay.

• 
  Trường Giang - Việt Lâm
  thực hiện