GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÁC LOẠI THỊ TRƯỜNG
Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
Nguyễn Đình Hương *
http://203.162.0.19:8080/show_content.pl?topic=1&ID=4628
Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là khi nước ta gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới, cạnh tranh với các thị trường ở khu vực và quốc tế ngày càng gay gắt. Do vậy, việc phát triển đồng bộ các loại thị trường ở nước ta có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh trên cả 3 cấp độ: quốc gia, ngành và sản phẩm, đồng thời đạt được sự tăng trưởng nhanh và bền vững. Đây cũng là một trong những nhiệm vụ cơ bản đã được đặt ra qua 2 nhiệm kỳ Đại hội của Đảng...
Văn kiện Đại hội lần thứ IX của Đảng đã nêu rõ: "Thúc đẩy sự hình thành, phát triển và từng bước hoàn thiện các loại thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đặc biệt quan tâm các thị trường quan trọng nhưng hiện chưa có hoặc còn sơ khai như: thị trường lao động, thị trường chứng khoán, thị trường bất động sản, thị trường khoa học và công nghệ"(1).
Nghị quyết Đại hội lần thứ X của Đảng tiếp tục chủ trương: "Phát triển đồng bộ và quản lý có hiệu quả sự vận hành các loại thị trường cơ bản theo cơ chế cạnh tranh lành mạnh"(2). Theo đó, có 5 loại thị trường cơ bản được xác định là: thị trường hàng hóa và dịch vụ; thị trường sức lao động; thị trường khoa học và công nghệ; thị trường bất động sản; thị trường tài chính. Sự phát triển đồng bộ cả 5 loại thị trường cơ bản ấy là nền tảng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta.
Tuy nhanh, chậm, và quy mô có khác nhau, nhưng các loại thị trường ở Việt Nam đều chủ yếu được hình thành và phát triển trong quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế hàng hóa gồm nhiều thành phần và nay là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bởi vậy, thời gian phát triển chưa nhiều, nhất là so với những nước phát triển có nền kinh tế thị trường đã tồn tại hàng trăm năm, nhưng về cơ bản thể chế kinh tế thị trường ở nước ta đã dần được hình thành.
Theo quy luật khách quan của kinh tế thị trường, tất cả các yếu tố đầu vào và đầu ra của quá trình tái sản xuất xã hội đều phải được thị trường hóa, tính bằng đơn vị đo tiền tệ và được trao đổi tự do trên thị trường theo sự chi phối của quy luật giá cả thị trường. Bởi vậy, xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường cũng có nội hàm là thực hiện việc quản lý hiệu quả và phát triển đồng bộ tất cả các loại thị trường. Chừng nào các loại thị trường chưa được hình thành và phát triển, thì thể chế kinh tế thị trường chưa được hình thành đầy đủ và đồng bộ.
Đối với những nền kinh tế đang chuyển đổi và có điểm xuất phát thấp như nước ta hiện nay, việc phát triển đồng bộ nền kinh tế nói chung và các loại thị trường nói riêng đều cần có những giải pháp cụ thể, cả ở tầm vĩ mô và vi mô. Trong vấn đề này, Nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạo lập điều kiện, môi trường kinh doanh thích ứng để các loại thị trường nhanh chóng hình thành và phát triển. Các chủ thể tham gia thị trường cần có môi trường pháp luật thuận lợi để vận dụng các quy luật của thị trường vào việc tăng trưởng sản xuất.
Những năm gần đây, việc phát triển các loại thị trường ở nước ta có nhiều chuyển biến rõ nét. Điều đó được thể hiện trên một số chỉ tiêu cụ thể, như: tổng mức hàng hóa bán lẻ và doanh thu tăng mạnh; việc lưu thông hàng hóa được tự do theo quy luật kinh tế thị trường cùng với sự tăng nhanh sức mua hàng hóa do đời sống nhân dân được cải thiện, làm cho tổng mức lưu chuyển hàng hóa cũng tăng nhanh theo; kim ngạch xuất nhập khẩu qua các năm không ngừng tăng; quy mô và tốc độ tăng trưởng xuất nhập khẩu có chuyển biến tích cực. Thị trường dịch vụ tuy mới được hình thành, nhưng cũng đã có những bước phát triển mạnh mẽ và đa dạng, có nhiều đóng góp cho tăng trưởng kinh tế và phục vụ đời sống nhân dân. Mạng lưới chợ, các điểm bán hàng hóa, các điểm kinh doanh dịch vụ phát triển mạnh và rộng khắp trên phạm vi cả nước; hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại, hội chợ triển lãm hàng hóa phát triển. Chính sách thương mại đã thay đổi theo hướng ngày càng phù hợp hơn không những với nội dung của một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mà còn hội nhập ngày một sâu hơn với các "luật chơi" của các tổ chức quốc tế, nhất là Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).
Theo cách tiếp cận đó có thể thấy, chúng ta vẫn còn nhiều yếu kém và bất cập cần được lưu ý trong giai đoạn phát triển tiếp theo:
- Tình trạng mất cân đối về trình độ và quy mô phát triển các loại thị trường cơ bản ở nước ta đã tạo ra một lực cản lớn đối với sự phát triển kinh tế. Tình trạng đó không những gây ra hiện tượng bất bình đẳng trong việc tiếp cận các nguồn lực, mà còn làm cho các nguồn lực của đất nước không được trao cho những chủ thể sử dụng hiệu quả nhất. Hơn nữa tình trạng độc quyền kinh doanh còn làm cho tính cạnh tranh khó phát huy tác dụng tích cực trên các loại thị trường, không ít trường hợp còn làm méo mó thị trường. Hậu quả là mục đích và xu thế phát triển của một số loại thị trường chưa thật sự đồng nhất. Trong khi đó, tính đồng bộ giữa các loại thị trường lại là một trong những vấn đề đặc thù và quan trọng của các nước đang phát triển, đặc biệt là các nước có nền kinh tế chuyển đổi như nước ta.
- Kết cấu hạ tầng còn nhiều yếu kém làm cho sự liên kết giữa các thị trường cũng như hiệu quả hoạt động của từng loại thị trường còn thấp. Đặc biệt, các thị trường hiện nay chủ yếu thiếu hụt hệ thống cung cấp và lưu giữ thông tin. Thông tin liên thị trường hầu như chưa phát huy tác dụng. Thiếu thông tin cần thiết, các chủ doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm và đánh giá đối tác, các giao dịch trở nên đắt đỏ hơn do phải gánh chịu chi phí, rủi ro cao hơn. Hiệu quả hoạt động của thị trường nói chung và các doanh nghiệp nói riêng sẽ bị giảm sút. Chi phí tiếp cận thị trường ở những vùng sâu, vùng xa còn lớn... làm cản trở quá trình đi lên sản xuất hàng hóa của khối dân cư vùng ngoại vi (nông thôn, vùng cao, vùng sâu và vùng xa).
- Hành lang pháp lý cho các loại thị trường tuy đã được hình thành, nhưng vẫn tồn tại một số bất cập, cản trở sự phát triển đồng bộ, nhất là các quan hệ mang tính liên kết giữa các loại thị trường. Hệ thống pháp luật điều chỉnh các loại thị trường ở nước ta cũng còn thiếu và chưa đồng bộ, nhất là những luật đã có thường bị lạc hậu nhanh, nên phải chỉnh sửa, bổ sung nhiều lần làm cho môi trường kinh doanh thiếu ổn định và khó lường trước.
- Tính đồng bộ và hoàn thiện của hệ thống thương mại còn thấp. Thị trường bán lẻ phần lớn vẫn còn trong tình trạng phân tán, manh mún và nhỏ lẻ. Thị trường trong nước tuy tăng trưởng, nhưng còn ở trình độ thấp, thiếu các chuỗi cửa hàng bán lẻ được tiêu chuẩn hóa và vận hành tương đối thống nhất; có sự chênh lệch lớn giữa thành thị và nông thôn, giữa miền xuôi và vùng sâu, vùng xa. Thị trường dịch vụ còn phát triển chậm.
- Khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường trong nước cũng như thị trường quốc tế chưa cao, do nhiều nguyên nhân khác nhau, như: cơ cấu sản phẩm trên thị trường chưa đa dạng, chất lượng sản phẩm thấp, mẫu mã bao bì chưa đẹp, quy trình và cách thức quảng bá thương hiệu,... chưa gây được ấn tượng với khách hàng. Khả năng thâm nhập và phát triển thị trường quốc tế vẫn chỉ dừng lại ở một số ít mặt hàng truyền thống và chưa ổn định. Những mặt hàng khác mới dừng lại ở mức độ thăm dò thị trường và trạng thái tiềm năng. Sự am hiểu về luật thương mại quốc tế của các doanh nghiệp Việt Nam cũng chưa thực sự đầy đủ.
- Công tác phân tích, dự báo thị trường để định hướng sản xuất, kinh doanh, chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn nhiều yếu kém. Công tác quy hoạch, kế hoạch phát triển nhiều mặt hàng còn mang nặng yếu tố chủ quan, chưa xuất phát từ việc đánh giá sâu sắc tiềm năng và cơ hội, chưa bám sát nhu cầu thị trường trong và ngoài nước. Việc đẩy mạnh nhiều ngành công nghiệp chế biến và xuất khẩu hàng tiêu dùng chưa gắn với quy hoạch phát triển nguồn nguyên liệu trong nước. Còn thiếu các chính sách và các giải pháp hữu hiệu để vận hành tổng thể thị trường và lưu thông hàng hóa, phát huy lợi thế so sánh, nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa và dịch vụ.
- Hiệu lực quản lý thị trường của hệ thống pháp luật còn thấp. Điều đó thể hiện ở tình trạng lưu thông hàng giả, hàng kém chất lượng và hàng lậu trên thị trường đang phát triển tràn lan, chưa có biện pháp ngăn chặn kịp thời và hữu hiệu. Sự điều tiết, quản lý vĩ mô của Nhà nước có nhiều thay đổi, song còn chậm so với yêu cầu của cuộc sống. Thị trường trong nước tập trung chủ yếu vào lĩnh vực hàng hóa, chưa chú trọng phát triển thị trường dịch vụ. Tình trạng độc quyền của một số doanh nghiệp nhà nước gây cản trở nghiêm trọng đến sự phát triển của thị trường hàng hóa và dịch vụ.
Nguyên nhân dẫn đến những tồn tại trên là do:
- Nhận thức chưa đầy đủ về quan điểm, mục tiêu, nội dung phát triển thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Các chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế chưa có tác dụng tạo ra sự cân đối trong phát triển kinh tế. Lúc tập trung mạnh vào xuất khẩu thì coi nhẹ thị trường trong nước, các luồng đầu tư thường chạy theo phong trào. Cơ cấu của nền kinh tế chưa thể hiện được thế chủ động ứng phó với những biến động của thị trường thế giới.
- Đổi mới tư duy, nhận thức chậm so với yêu cầu phát triển của thực tiễn, nên trong một thời gian dài, các thị trường đã không tồn tại, hoặc bị bóp méo, hoặc có phát triển thì cũng rất yếu ớt. Các loại thị trường đã không có cùng một điểm xuất phát nên sự chênh lệch trong phát triển là một thực tế khách quan, nhưng điều đáng nói là yếu tố chủ quan đã tạo ra không ít các rào cản đối với việc phát triển đồng bộ các loại thị trường. Chẳng hạn, khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, những loại thị trường đã hội đủ các điều kiện và có nhu cầu phát triển mạnh, như thị trường hàng hóa, nhất là hàng tiêu dùng, đã hình thành và phát triển nhanh chóng, trong khi đó các thị trường khác như thị trường sức lao động, vốn, chứng khoán thì phát triển chậm hơn. Bên cạnh đó cũng có những loại thị trường đòi hỏi trình độ tổ chức và môi trường thể chế ở mức cao hơn như thị trường tài chính, bất động sản, khoa học - công nghệ..., thì ra đời chậm hơn.
- Thị trường hàng hóa và dịch vụ cũng có nhiều trình độ phát triển không đều, tùy theo trình độ phát triển sản xuất hàng hóa của mỗi vùng, miền. Chẳng hạn, ở khu vực nông thôn trình độ phát triển của thị trường hàng hóa và dịch vụ thường thấp hơn so với thành thị. Thậm chí đến nay vẫn còn có tình trạng tự cấp, tự túc, kinh tế hàng hóa chưa phát triển. Đây là nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự chênh lệch về trình độ phát triển của thị trường hàng hóa và dịch vụ.
Văn kiện Đại hội X của Đảng đã chỉ ra phương hướng phát triển cụ thể đối với 5 loại thị trường ở nước ta(3). Bởi vậy, để những định hướng cơ bản của Đảng sớm đi vào cuộc sống hiện thực của nền kinh tế nước ta, bước đầu xin đề xuất một số giải pháp cơ bản để thúc đẩy sự hình thành và phát triển các loại thị trường ở nước ta trong những năm tới là:
Một là, tiếp tục đẩy mạnh quá trình đa dạng hóa sở hữu, phát triển nền kinh tế với nhiều loại hình sản xuất, kinh doanh, vừa tạo ra sức cung, vừa tạo ra sức cầu cho các loại thị trường. Về mặt lý thuyết, một trong những cơ sở phát triển kinh tế thị trường là có sự tồn tại các hình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất. Do đó, để phát triển thể chế kinh tế thị trường nói chung, các loại thị trường nói riêng, cần đa dạng hóa các hình thức sở hữu, phát triển nền kinh tế thị trường đa sở hữu, nhiều thành phần, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân. Đẩy mạnh việc cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước một cách vững chắc, bảo đảm sản xuất liên tục, hiệu quả trong quá trình cạnh tranh với thị trường trong và ngoài nước. Phát triển các hình thức kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế tư bản tư nhân và các hình thức kinh tế tập thể, hợp tác xã kiểu mới...
Hai là, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chú trọng phát triển nông nghiệp, nông thôn, phát triển khoa học và công nghệ. Cùng với quá trình đa dạng hóa sở hữu, phát triển nền kinh tế thị trường đa sở hữu, cần đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, áp dụng các tiến bộ khoa học và đổi mới công nghệ trong sản xuất để làm mối liên hệ trao đổi giữa các ngành, các vùng, các thành phần kinh tế, cũng như mối quan hệ hợp tác trên phạm vi quốc tế ngày càng tăng. Một số giải pháp chủ yếu cho vấn đề này là: - Đẩy mạnh quá trình phân công lại lao động xã hội, cần chú trọng phát triển kinh tế hàng hóa ở các vùng nông thôn, miền núi. - Điều chỉnh cơ cấu đào tạo nguồn nhân lực, ngành nghề theo yêu cầu phát triển cơ cấu sản xuất, cơ cấu lao động, thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế trong các thời kỳ kế hoạch để đến năm 2020 nước ta có một cơ cấu lao động của một nước công nghiệp mới. - Đẩy mạnh quá trình chuyển giao công nghệ nhằm tạo ra những công nghệ sản xuất phù hợp, tiên tiến, tăng khả năng cạnh tranh của hàng Việt Nam trên thị trường quốc tế. - Từng bước đổi mới công nghệ, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật ngày càng hiện đại. - Phải có một chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước và xu thế phát triển chung của thế giới.
Ba là, hoàn thiện môi trường thể chế, tôn trọng tự do cạnh tranh và kiểm soát độc quyền. Hoàn thiện môi trường thể chế, trước hết là môi trường pháp lý, để thị trường hoạt động trong một hành lang pháp lý thông thoáng và minh bạch là nhiệm vụ cấp bách để thúc đẩy phát triển các loại thị trường ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập và toàn cầu hóa kinh tế. Hiện nay, môi trường pháp lý và năng lực quản lý nhà nước của các cơ quan công quyền chưa thực sự đáp ứng được với yêu cầu phát triển của thị trường. Để tạo môi trường thể chế phát triển các loại thị trường, trước hết cần rà soát lại hệ thống văn bản pháp luật nhằm khắc phục những quy định không thống nhất giữa các văn bản, xóa bỏ những bất cập trong hệ thống chính sách và pháp luật hiện hành làm ảnh hưởng đến việc hình thành môi trường kinh doanh chung của nền kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế. Các văn bản pháp luật phải có tính thực thi cao, phù hợp với thực tiễn và có tính ổn định tương đối. Tránh tình trạng các chủ trương, chính sách được hoạch định khó áp dụng vì chưa có đủ điều kiện và xa rời thực tiễn. Phải tiếp tục nâng cao năng lực của các cơ quan soạn thảo và ban hành các văn bản pháp luật, đồng thời nâng cao dân trí và trình độ nhận thức và chấp hành pháp luật. Tiếp tục hoàn thiện các bộ luật liên quan đến thị trường như Luật Thương mại, Luật Đất đai, Luật Khoa học và Công nghệ..., sớm đưa Luật Doanh nghiệp thống nhất và Luật Đầu tư chung vào cuộc sống nhằm tạo "sân chơi" bình đẳng cho các thành phần hay các khu vực kinh tế; khẩn trương ban hành các văn bản thực thi có hiệu quả Luật Cạnh tranh, Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Nhà ở, Luật Chứng khoán... phù hợp với thông lệ quốc tế. Thông qua các quy định pháp lý, Nhà nước khuyến khích và bắt buộc các giao dịch trên thị trường phải được công khai hóa.
Muốn tăng nhanh quy mô, trình độ phát triển của thị trường trước hết phải tăng tính cạnh tranh của thị trường, hay nói cách khác là xây dựng môi trường cạnh tranh của thị trường nước ta. Bởi vậy, phải thực hiện nguyên tắc tự do cạnh tranh trong phát triển kinh tế. Tuy nhiên, tự do cạnh tranh cũng có những khuyết tật của nó, vì vậy Nhà nước cần quy định, kiểm soát, hướng dẫn cạnh tranh, tạo cơ hội bình đẳng trong cạnh tranh cho các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế. Sự can thiệp của Nhà nước là phải nhằm hạn chế những khiếm khuyết của cạnh tranh chứ không phải hạn chế cạnh tranh. Về phương diện này, Nhà nước cần có thái độ rõ ràng đối với tình trạng độc quyền và giải quyết mối quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh trong nền kinh tế nước ta để vừa bảo đảm phát triển đồng bộ các loại thị trường, vừa bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa.
Độc quyền là hiện tượng kinh tế tất yếu ra đời khi tiềm lực kinh tế phát triển đến một mức độ cao; độc quyền tăng lên thì cạnh tranh giảm xuống. Chính vì vậy, để phát huy những ưu thế của cạnh tranh, hạn chế những mặt trái của độc quyền trong kinh tế thị trường, nhiều nước xây dựng các luật chống độc quyền; các tổ chức độc quyền lớn thường tạo ra môi trường cạnh tranh ngay trong lòng nó - giữa các công ty con, vệ tinh của nó. Ở Mỹ có các Đạo luật chống tờ-rớt, ở Cộng hòa Liên bang Đức có Ủy ban chống các-ten để khắc phục và hạn chế những tác hại của tình trạng độc quyền trong nền kinh tế.
Là một nước có nền kinh tế thị trường còn sơ khai như nước ta hiện nay, Nhà nước cần tạo điều kiện cho tự do cạnh tranh hơn nữa. Tình trạng độc quyền trong kinh doanh, dưới hình thức các tổng công ty đang làm cho nền kinh tế mất tính hiệu quả. Do chưa thấu hiểu đầy đủ bản chất, vai trò của hàng hóa công cộng và hàng hóa tư nhân trong nền kinh tế, nên chúng ta vẫn để tình trạng độc quyền trong kinh doanh đối với quá nhiều loại hàng hóa. Nhiều loại hàng hóa tiêu dùng thông thường, song vẫn chỉ có một hoặc một số ít doanh nghiệp cung ứng, Nhà nước chưa kiểm soát chặt chẽ những mối liên kết ngầm giữa các nhà sản xuất hay cung cấp. Khi tính cạnh tranh thấp sẽ kìm hãm sự cải tiến, áp dụng những kỹ thuật và phương pháp quản lý tốt nhất, đồng thời tạo điều kiện cho doanh nghiệp độc quyền nâng giá để thu lợi nhuận, thậm chí đầu cơ nâng giá... làm thiệt hại cho người tiêu dùng và cho xã hội. Vì vậy, đối với hầu hết các loại hàng hóa, cần kiên quyết xóa bỏ tình trạng độc quyền, tạo môi trường cạnh tranh rộng rãi.
Gần đây, trong nền kinh tế nước ta đang diễn ra một hoạt động có tính hạn chế cạnh tranh khác là tập trung hóa và sáp nhập các doanh nghiệp nhà nước thành tổng công ty, công ty mẹ - con, tập đoàn... Việc "thành lập này" trong nhiều trường hợp đã được lý giải bởi sự cần thiết của việc tăng cường hiệp tác sản xuất, nâng cao khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp, đặc biệt trong điều kiện mở cửa, hội nhập và tăng cường vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Thế nhưng một khía cạnh khác của vấn đề là ở chỗ việc thành lập các tổng công ty, công ty mẹ - con, tập đoàn... Ở nước ta hiện nay phải dựa trên nguyên tắc thị trường, đó là tính hiệu quả trong sản xuất, kinh doanh. Vì vậy, cần khắc phục ngay tình trạng sáp nhập hoặc hình thành mới các doanh nghiệp nhà nước bằng mệnh lệnh hành chính chủ quan, không xuất phát từ những tất yếu về mặt kinh tế. Thiết nghĩ, những lĩnh vực cần phát huy cao độ tính cạnh tranh thì nên hạn chế sự tham gia của các doanh nghiệp nhà nước, hoặc nếu có phải bảo đảm thực sự bình đẳng.
Bốn là, tăng cường đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng kỹ thuật cho các loại thị trường theo hướng hội nhập, trong đó cần phải chú ý đúng mức đến việc: tăng cường xây dựng và phát triển hệ thống thông tin thị trường; xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành và phát triển các loại thị trường; hình thành và phát triển các dịch vụ hỗ trợ thị trường; sớm xây dựng thể chế cho việc chính thức ra đời và phát triển các loại giao dịch điện tử, thương mại điện tử... Cần tập trung xây dựng kết cấu hạ tầng xã hội, hiện đại hóa các cơ sở vật chất cho giáo dục, y tế, thể thao, tạo môi trường lành mạnh cho sự phát triển một nền văn hóa tiên tiến, hiện đại mang đậm bản sắc dân tộc trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Năm là, tăng cường vai trò của Nhà nước về kinh tế trên cơ sở đổi mới phương thức quản lý từ chỗ can thiệp trực tiếp vào thị trường sang quản lý vĩ mô. Nhận thức đúng vai trò của Nhà nước trong việc hình thành và phát triển các loại thị trường. Nhà nước có vai trò quyết định trong việc tạo các điều kiện, môi trường để thúc đẩy nhanh hơn sự hình thành và phát triển các loại thị trường, cũng như các yếu tố trong từng loại thị trường theo mục tiêu đã được đề ra, đặc biệt khi nước ta đang đứng trước thềm gia nhập WTO. Nhà nước cần dự báo những gì xảy ra sau khi vào WTO, thông tin đầy đủ và kịp thời cho các doanh nghiệp và có giải pháp tạo môi trường cạnh tranh với các nền kinh tế lớn trong khu vực và quốc tế.
Trong các nền kinh tế thị trường hiện đại, muốn phát triển phải có sự can thiệp của nhà nước. Việc chuyển nền kinh tế nước ta sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, yêu cầu vai trò của Nhà nước càng cần thiết hơn. Bởi lẽ định hướng xã hội chủ nghĩa phụ thuộc trước hết vào sự can thiệp của Nhà nước, nhất là lĩnh vực phân phối và phân phối lại thu nhập quốc dân, bảo đảm phát triển nhanh đồng thời giải quyết tốt các vấn đề xã hội, phát triển bền vững... Đó là chưa nói đến vai trò đó trong việc hạn chế những mặt trái của kinh tế thị trường. Tuy nhiên, để tránh được những can thiệp quá mức hoặc duy ý chí, chủ quan, vai trò của nhà nước cũng phải dựa trên những tín hiệu của kinh tế thị trường. Điều này thể hiện sự can thiệp của Nhà nước phải phù hợp với nguyên tắc thị trường, phải tôn trọng tính tất yếu của các quy luật kinh tế khách quan (nghĩa là phát huy các mặt mạnh của kinh tế thị trường để sử dụng hiệu quả các nguồn lực, thúc đẩy phát triển kinh tế). Kinh nghiệm các nước có nền kinh tế thị trường phát triển cho thấy, sự can thiệp của Nhà nước vào nền kinh tế chủ yếu phải là sự can thiệp gián tiếp, nghĩa là Nhà nước thông qua hệ thống pháp luật và các công cụ chính sách vĩ mô để điều tiết thị trường, tạo ra các "luật chơi chung", làm cho các chủ thể đều đua nhau sản xuất, kinh doanh có hiệu quả. Chính nhờ các công cụ này mà các nhà nước đã can thiệp khá thành công vào kinh tế thị trường hiện đại, giảm thiểu tác hại của các cuộc khủng hoảng thừa - thiếu, bảo đảm được sự phát triển tương đối ổn định và bền vững.
* GS, TS, Phó Chủ nhiệm ủy ban Văn hóa - Giáo dục Thanh, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội (1) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, tr 100 (2) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr 80 (3) Văn kiện đã dẫn, tr 80 - 82
Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
Nguyễn Đình Hương *
http://203.162.0.19:8080/show_content.pl?topic=1&ID=4628
Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là khi nước ta gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới, cạnh tranh với các thị trường ở khu vực và quốc tế ngày càng gay gắt. Do vậy, việc phát triển đồng bộ các loại thị trường ở nước ta có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh trên cả 3 cấp độ: quốc gia, ngành và sản phẩm, đồng thời đạt được sự tăng trưởng nhanh và bền vững. Đây cũng là một trong những nhiệm vụ cơ bản đã được đặt ra qua 2 nhiệm kỳ Đại hội của Đảng...
Văn kiện Đại hội lần thứ IX của Đảng đã nêu rõ: "Thúc đẩy sự hình thành, phát triển và từng bước hoàn thiện các loại thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đặc biệt quan tâm các thị trường quan trọng nhưng hiện chưa có hoặc còn sơ khai như: thị trường lao động, thị trường chứng khoán, thị trường bất động sản, thị trường khoa học và công nghệ"(1).
Nghị quyết Đại hội lần thứ X của Đảng tiếp tục chủ trương: "Phát triển đồng bộ và quản lý có hiệu quả sự vận hành các loại thị trường cơ bản theo cơ chế cạnh tranh lành mạnh"(2). Theo đó, có 5 loại thị trường cơ bản được xác định là: thị trường hàng hóa và dịch vụ; thị trường sức lao động; thị trường khoa học và công nghệ; thị trường bất động sản; thị trường tài chính. Sự phát triển đồng bộ cả 5 loại thị trường cơ bản ấy là nền tảng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta.
Tuy nhanh, chậm, và quy mô có khác nhau, nhưng các loại thị trường ở Việt Nam đều chủ yếu được hình thành và phát triển trong quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế từ kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế hàng hóa gồm nhiều thành phần và nay là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bởi vậy, thời gian phát triển chưa nhiều, nhất là so với những nước phát triển có nền kinh tế thị trường đã tồn tại hàng trăm năm, nhưng về cơ bản thể chế kinh tế thị trường ở nước ta đã dần được hình thành.
Theo quy luật khách quan của kinh tế thị trường, tất cả các yếu tố đầu vào và đầu ra của quá trình tái sản xuất xã hội đều phải được thị trường hóa, tính bằng đơn vị đo tiền tệ và được trao đổi tự do trên thị trường theo sự chi phối của quy luật giá cả thị trường. Bởi vậy, xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường cũng có nội hàm là thực hiện việc quản lý hiệu quả và phát triển đồng bộ tất cả các loại thị trường. Chừng nào các loại thị trường chưa được hình thành và phát triển, thì thể chế kinh tế thị trường chưa được hình thành đầy đủ và đồng bộ.
Đối với những nền kinh tế đang chuyển đổi và có điểm xuất phát thấp như nước ta hiện nay, việc phát triển đồng bộ nền kinh tế nói chung và các loại thị trường nói riêng đều cần có những giải pháp cụ thể, cả ở tầm vĩ mô và vi mô. Trong vấn đề này, Nhà nước có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạo lập điều kiện, môi trường kinh doanh thích ứng để các loại thị trường nhanh chóng hình thành và phát triển. Các chủ thể tham gia thị trường cần có môi trường pháp luật thuận lợi để vận dụng các quy luật của thị trường vào việc tăng trưởng sản xuất.
Những năm gần đây, việc phát triển các loại thị trường ở nước ta có nhiều chuyển biến rõ nét. Điều đó được thể hiện trên một số chỉ tiêu cụ thể, như: tổng mức hàng hóa bán lẻ và doanh thu tăng mạnh; việc lưu thông hàng hóa được tự do theo quy luật kinh tế thị trường cùng với sự tăng nhanh sức mua hàng hóa do đời sống nhân dân được cải thiện, làm cho tổng mức lưu chuyển hàng hóa cũng tăng nhanh theo; kim ngạch xuất nhập khẩu qua các năm không ngừng tăng; quy mô và tốc độ tăng trưởng xuất nhập khẩu có chuyển biến tích cực. Thị trường dịch vụ tuy mới được hình thành, nhưng cũng đã có những bước phát triển mạnh mẽ và đa dạng, có nhiều đóng góp cho tăng trưởng kinh tế và phục vụ đời sống nhân dân. Mạng lưới chợ, các điểm bán hàng hóa, các điểm kinh doanh dịch vụ phát triển mạnh và rộng khắp trên phạm vi cả nước; hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại, hội chợ triển lãm hàng hóa phát triển. Chính sách thương mại đã thay đổi theo hướng ngày càng phù hợp hơn không những với nội dung của một nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mà còn hội nhập ngày một sâu hơn với các "luật chơi" của các tổ chức quốc tế, nhất là Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).
Theo cách tiếp cận đó có thể thấy, chúng ta vẫn còn nhiều yếu kém và bất cập cần được lưu ý trong giai đoạn phát triển tiếp theo:
- Tình trạng mất cân đối về trình độ và quy mô phát triển các loại thị trường cơ bản ở nước ta đã tạo ra một lực cản lớn đối với sự phát triển kinh tế. Tình trạng đó không những gây ra hiện tượng bất bình đẳng trong việc tiếp cận các nguồn lực, mà còn làm cho các nguồn lực của đất nước không được trao cho những chủ thể sử dụng hiệu quả nhất. Hơn nữa tình trạng độc quyền kinh doanh còn làm cho tính cạnh tranh khó phát huy tác dụng tích cực trên các loại thị trường, không ít trường hợp còn làm méo mó thị trường. Hậu quả là mục đích và xu thế phát triển của một số loại thị trường chưa thật sự đồng nhất. Trong khi đó, tính đồng bộ giữa các loại thị trường lại là một trong những vấn đề đặc thù và quan trọng của các nước đang phát triển, đặc biệt là các nước có nền kinh tế chuyển đổi như nước ta.
- Kết cấu hạ tầng còn nhiều yếu kém làm cho sự liên kết giữa các thị trường cũng như hiệu quả hoạt động của từng loại thị trường còn thấp. Đặc biệt, các thị trường hiện nay chủ yếu thiếu hụt hệ thống cung cấp và lưu giữ thông tin. Thông tin liên thị trường hầu như chưa phát huy tác dụng. Thiếu thông tin cần thiết, các chủ doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm và đánh giá đối tác, các giao dịch trở nên đắt đỏ hơn do phải gánh chịu chi phí, rủi ro cao hơn. Hiệu quả hoạt động của thị trường nói chung và các doanh nghiệp nói riêng sẽ bị giảm sút. Chi phí tiếp cận thị trường ở những vùng sâu, vùng xa còn lớn... làm cản trở quá trình đi lên sản xuất hàng hóa của khối dân cư vùng ngoại vi (nông thôn, vùng cao, vùng sâu và vùng xa).
- Hành lang pháp lý cho các loại thị trường tuy đã được hình thành, nhưng vẫn tồn tại một số bất cập, cản trở sự phát triển đồng bộ, nhất là các quan hệ mang tính liên kết giữa các loại thị trường. Hệ thống pháp luật điều chỉnh các loại thị trường ở nước ta cũng còn thiếu và chưa đồng bộ, nhất là những luật đã có thường bị lạc hậu nhanh, nên phải chỉnh sửa, bổ sung nhiều lần làm cho môi trường kinh doanh thiếu ổn định và khó lường trước.
- Tính đồng bộ và hoàn thiện của hệ thống thương mại còn thấp. Thị trường bán lẻ phần lớn vẫn còn trong tình trạng phân tán, manh mún và nhỏ lẻ. Thị trường trong nước tuy tăng trưởng, nhưng còn ở trình độ thấp, thiếu các chuỗi cửa hàng bán lẻ được tiêu chuẩn hóa và vận hành tương đối thống nhất; có sự chênh lệch lớn giữa thành thị và nông thôn, giữa miền xuôi và vùng sâu, vùng xa. Thị trường dịch vụ còn phát triển chậm.
- Khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường trong nước cũng như thị trường quốc tế chưa cao, do nhiều nguyên nhân khác nhau, như: cơ cấu sản phẩm trên thị trường chưa đa dạng, chất lượng sản phẩm thấp, mẫu mã bao bì chưa đẹp, quy trình và cách thức quảng bá thương hiệu,... chưa gây được ấn tượng với khách hàng. Khả năng thâm nhập và phát triển thị trường quốc tế vẫn chỉ dừng lại ở một số ít mặt hàng truyền thống và chưa ổn định. Những mặt hàng khác mới dừng lại ở mức độ thăm dò thị trường và trạng thái tiềm năng. Sự am hiểu về luật thương mại quốc tế của các doanh nghiệp Việt Nam cũng chưa thực sự đầy đủ.
- Công tác phân tích, dự báo thị trường để định hướng sản xuất, kinh doanh, chuyển dịch cơ cấu kinh tế còn nhiều yếu kém. Công tác quy hoạch, kế hoạch phát triển nhiều mặt hàng còn mang nặng yếu tố chủ quan, chưa xuất phát từ việc đánh giá sâu sắc tiềm năng và cơ hội, chưa bám sát nhu cầu thị trường trong và ngoài nước. Việc đẩy mạnh nhiều ngành công nghiệp chế biến và xuất khẩu hàng tiêu dùng chưa gắn với quy hoạch phát triển nguồn nguyên liệu trong nước. Còn thiếu các chính sách và các giải pháp hữu hiệu để vận hành tổng thể thị trường và lưu thông hàng hóa, phát huy lợi thế so sánh, nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa và dịch vụ.
- Hiệu lực quản lý thị trường của hệ thống pháp luật còn thấp. Điều đó thể hiện ở tình trạng lưu thông hàng giả, hàng kém chất lượng và hàng lậu trên thị trường đang phát triển tràn lan, chưa có biện pháp ngăn chặn kịp thời và hữu hiệu. Sự điều tiết, quản lý vĩ mô của Nhà nước có nhiều thay đổi, song còn chậm so với yêu cầu của cuộc sống. Thị trường trong nước tập trung chủ yếu vào lĩnh vực hàng hóa, chưa chú trọng phát triển thị trường dịch vụ. Tình trạng độc quyền của một số doanh nghiệp nhà nước gây cản trở nghiêm trọng đến sự phát triển của thị trường hàng hóa và dịch vụ.
Nguyên nhân dẫn đến những tồn tại trên là do:
- Nhận thức chưa đầy đủ về quan điểm, mục tiêu, nội dung phát triển thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Các chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế chưa có tác dụng tạo ra sự cân đối trong phát triển kinh tế. Lúc tập trung mạnh vào xuất khẩu thì coi nhẹ thị trường trong nước, các luồng đầu tư thường chạy theo phong trào. Cơ cấu của nền kinh tế chưa thể hiện được thế chủ động ứng phó với những biến động của thị trường thế giới.
- Đổi mới tư duy, nhận thức chậm so với yêu cầu phát triển của thực tiễn, nên trong một thời gian dài, các thị trường đã không tồn tại, hoặc bị bóp méo, hoặc có phát triển thì cũng rất yếu ớt. Các loại thị trường đã không có cùng một điểm xuất phát nên sự chênh lệch trong phát triển là một thực tế khách quan, nhưng điều đáng nói là yếu tố chủ quan đã tạo ra không ít các rào cản đối với việc phát triển đồng bộ các loại thị trường. Chẳng hạn, khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, những loại thị trường đã hội đủ các điều kiện và có nhu cầu phát triển mạnh, như thị trường hàng hóa, nhất là hàng tiêu dùng, đã hình thành và phát triển nhanh chóng, trong khi đó các thị trường khác như thị trường sức lao động, vốn, chứng khoán thì phát triển chậm hơn. Bên cạnh đó cũng có những loại thị trường đòi hỏi trình độ tổ chức và môi trường thể chế ở mức cao hơn như thị trường tài chính, bất động sản, khoa học - công nghệ..., thì ra đời chậm hơn.
- Thị trường hàng hóa và dịch vụ cũng có nhiều trình độ phát triển không đều, tùy theo trình độ phát triển sản xuất hàng hóa của mỗi vùng, miền. Chẳng hạn, ở khu vực nông thôn trình độ phát triển của thị trường hàng hóa và dịch vụ thường thấp hơn so với thành thị. Thậm chí đến nay vẫn còn có tình trạng tự cấp, tự túc, kinh tế hàng hóa chưa phát triển. Đây là nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự chênh lệch về trình độ phát triển của thị trường hàng hóa và dịch vụ.
Văn kiện Đại hội X của Đảng đã chỉ ra phương hướng phát triển cụ thể đối với 5 loại thị trường ở nước ta(3). Bởi vậy, để những định hướng cơ bản của Đảng sớm đi vào cuộc sống hiện thực của nền kinh tế nước ta, bước đầu xin đề xuất một số giải pháp cơ bản để thúc đẩy sự hình thành và phát triển các loại thị trường ở nước ta trong những năm tới là:
Một là, tiếp tục đẩy mạnh quá trình đa dạng hóa sở hữu, phát triển nền kinh tế với nhiều loại hình sản xuất, kinh doanh, vừa tạo ra sức cung, vừa tạo ra sức cầu cho các loại thị trường. Về mặt lý thuyết, một trong những cơ sở phát triển kinh tế thị trường là có sự tồn tại các hình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất. Do đó, để phát triển thể chế kinh tế thị trường nói chung, các loại thị trường nói riêng, cần đa dạng hóa các hình thức sở hữu, phát triển nền kinh tế thị trường đa sở hữu, nhiều thành phần, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân. Đẩy mạnh việc cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước một cách vững chắc, bảo đảm sản xuất liên tục, hiệu quả trong quá trình cạnh tranh với thị trường trong và ngoài nước. Phát triển các hình thức kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế tư bản tư nhân và các hình thức kinh tế tập thể, hợp tác xã kiểu mới...
Hai là, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chú trọng phát triển nông nghiệp, nông thôn, phát triển khoa học và công nghệ. Cùng với quá trình đa dạng hóa sở hữu, phát triển nền kinh tế thị trường đa sở hữu, cần đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, áp dụng các tiến bộ khoa học và đổi mới công nghệ trong sản xuất để làm mối liên hệ trao đổi giữa các ngành, các vùng, các thành phần kinh tế, cũng như mối quan hệ hợp tác trên phạm vi quốc tế ngày càng tăng. Một số giải pháp chủ yếu cho vấn đề này là: - Đẩy mạnh quá trình phân công lại lao động xã hội, cần chú trọng phát triển kinh tế hàng hóa ở các vùng nông thôn, miền núi. - Điều chỉnh cơ cấu đào tạo nguồn nhân lực, ngành nghề theo yêu cầu phát triển cơ cấu sản xuất, cơ cấu lao động, thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế trong các thời kỳ kế hoạch để đến năm 2020 nước ta có một cơ cấu lao động của một nước công nghiệp mới. - Đẩy mạnh quá trình chuyển giao công nghệ nhằm tạo ra những công nghệ sản xuất phù hợp, tiên tiến, tăng khả năng cạnh tranh của hàng Việt Nam trên thị trường quốc tế. - Từng bước đổi mới công nghệ, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật ngày càng hiện đại. - Phải có một chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước và xu thế phát triển chung của thế giới.
Ba là, hoàn thiện môi trường thể chế, tôn trọng tự do cạnh tranh và kiểm soát độc quyền. Hoàn thiện môi trường thể chế, trước hết là môi trường pháp lý, để thị trường hoạt động trong một hành lang pháp lý thông thoáng và minh bạch là nhiệm vụ cấp bách để thúc đẩy phát triển các loại thị trường ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập và toàn cầu hóa kinh tế. Hiện nay, môi trường pháp lý và năng lực quản lý nhà nước của các cơ quan công quyền chưa thực sự đáp ứng được với yêu cầu phát triển của thị trường. Để tạo môi trường thể chế phát triển các loại thị trường, trước hết cần rà soát lại hệ thống văn bản pháp luật nhằm khắc phục những quy định không thống nhất giữa các văn bản, xóa bỏ những bất cập trong hệ thống chính sách và pháp luật hiện hành làm ảnh hưởng đến việc hình thành môi trường kinh doanh chung của nền kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế. Các văn bản pháp luật phải có tính thực thi cao, phù hợp với thực tiễn và có tính ổn định tương đối. Tránh tình trạng các chủ trương, chính sách được hoạch định khó áp dụng vì chưa có đủ điều kiện và xa rời thực tiễn. Phải tiếp tục nâng cao năng lực của các cơ quan soạn thảo và ban hành các văn bản pháp luật, đồng thời nâng cao dân trí và trình độ nhận thức và chấp hành pháp luật. Tiếp tục hoàn thiện các bộ luật liên quan đến thị trường như Luật Thương mại, Luật Đất đai, Luật Khoa học và Công nghệ..., sớm đưa Luật Doanh nghiệp thống nhất và Luật Đầu tư chung vào cuộc sống nhằm tạo "sân chơi" bình đẳng cho các thành phần hay các khu vực kinh tế; khẩn trương ban hành các văn bản thực thi có hiệu quả Luật Cạnh tranh, Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Nhà ở, Luật Chứng khoán... phù hợp với thông lệ quốc tế. Thông qua các quy định pháp lý, Nhà nước khuyến khích và bắt buộc các giao dịch trên thị trường phải được công khai hóa.
Muốn tăng nhanh quy mô, trình độ phát triển của thị trường trước hết phải tăng tính cạnh tranh của thị trường, hay nói cách khác là xây dựng môi trường cạnh tranh của thị trường nước ta. Bởi vậy, phải thực hiện nguyên tắc tự do cạnh tranh trong phát triển kinh tế. Tuy nhiên, tự do cạnh tranh cũng có những khuyết tật của nó, vì vậy Nhà nước cần quy định, kiểm soát, hướng dẫn cạnh tranh, tạo cơ hội bình đẳng trong cạnh tranh cho các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế. Sự can thiệp của Nhà nước là phải nhằm hạn chế những khiếm khuyết của cạnh tranh chứ không phải hạn chế cạnh tranh. Về phương diện này, Nhà nước cần có thái độ rõ ràng đối với tình trạng độc quyền và giải quyết mối quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh trong nền kinh tế nước ta để vừa bảo đảm phát triển đồng bộ các loại thị trường, vừa bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa.
Độc quyền là hiện tượng kinh tế tất yếu ra đời khi tiềm lực kinh tế phát triển đến một mức độ cao; độc quyền tăng lên thì cạnh tranh giảm xuống. Chính vì vậy, để phát huy những ưu thế của cạnh tranh, hạn chế những mặt trái của độc quyền trong kinh tế thị trường, nhiều nước xây dựng các luật chống độc quyền; các tổ chức độc quyền lớn thường tạo ra môi trường cạnh tranh ngay trong lòng nó - giữa các công ty con, vệ tinh của nó. Ở Mỹ có các Đạo luật chống tờ-rớt, ở Cộng hòa Liên bang Đức có Ủy ban chống các-ten để khắc phục và hạn chế những tác hại của tình trạng độc quyền trong nền kinh tế.
Là một nước có nền kinh tế thị trường còn sơ khai như nước ta hiện nay, Nhà nước cần tạo điều kiện cho tự do cạnh tranh hơn nữa. Tình trạng độc quyền trong kinh doanh, dưới hình thức các tổng công ty đang làm cho nền kinh tế mất tính hiệu quả. Do chưa thấu hiểu đầy đủ bản chất, vai trò của hàng hóa công cộng và hàng hóa tư nhân trong nền kinh tế, nên chúng ta vẫn để tình trạng độc quyền trong kinh doanh đối với quá nhiều loại hàng hóa. Nhiều loại hàng hóa tiêu dùng thông thường, song vẫn chỉ có một hoặc một số ít doanh nghiệp cung ứng, Nhà nước chưa kiểm soát chặt chẽ những mối liên kết ngầm giữa các nhà sản xuất hay cung cấp. Khi tính cạnh tranh thấp sẽ kìm hãm sự cải tiến, áp dụng những kỹ thuật và phương pháp quản lý tốt nhất, đồng thời tạo điều kiện cho doanh nghiệp độc quyền nâng giá để thu lợi nhuận, thậm chí đầu cơ nâng giá... làm thiệt hại cho người tiêu dùng và cho xã hội. Vì vậy, đối với hầu hết các loại hàng hóa, cần kiên quyết xóa bỏ tình trạng độc quyền, tạo môi trường cạnh tranh rộng rãi.
Gần đây, trong nền kinh tế nước ta đang diễn ra một hoạt động có tính hạn chế cạnh tranh khác là tập trung hóa và sáp nhập các doanh nghiệp nhà nước thành tổng công ty, công ty mẹ - con, tập đoàn... Việc "thành lập này" trong nhiều trường hợp đã được lý giải bởi sự cần thiết của việc tăng cường hiệp tác sản xuất, nâng cao khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp, đặc biệt trong điều kiện mở cửa, hội nhập và tăng cường vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Thế nhưng một khía cạnh khác của vấn đề là ở chỗ việc thành lập các tổng công ty, công ty mẹ - con, tập đoàn... Ở nước ta hiện nay phải dựa trên nguyên tắc thị trường, đó là tính hiệu quả trong sản xuất, kinh doanh. Vì vậy, cần khắc phục ngay tình trạng sáp nhập hoặc hình thành mới các doanh nghiệp nhà nước bằng mệnh lệnh hành chính chủ quan, không xuất phát từ những tất yếu về mặt kinh tế. Thiết nghĩ, những lĩnh vực cần phát huy cao độ tính cạnh tranh thì nên hạn chế sự tham gia của các doanh nghiệp nhà nước, hoặc nếu có phải bảo đảm thực sự bình đẳng.
Bốn là, tăng cường đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng kỹ thuật cho các loại thị trường theo hướng hội nhập, trong đó cần phải chú ý đúng mức đến việc: tăng cường xây dựng và phát triển hệ thống thông tin thị trường; xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành và phát triển các loại thị trường; hình thành và phát triển các dịch vụ hỗ trợ thị trường; sớm xây dựng thể chế cho việc chính thức ra đời và phát triển các loại giao dịch điện tử, thương mại điện tử... Cần tập trung xây dựng kết cấu hạ tầng xã hội, hiện đại hóa các cơ sở vật chất cho giáo dục, y tế, thể thao, tạo môi trường lành mạnh cho sự phát triển một nền văn hóa tiên tiến, hiện đại mang đậm bản sắc dân tộc trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Năm là, tăng cường vai trò của Nhà nước về kinh tế trên cơ sở đổi mới phương thức quản lý từ chỗ can thiệp trực tiếp vào thị trường sang quản lý vĩ mô. Nhận thức đúng vai trò của Nhà nước trong việc hình thành và phát triển các loại thị trường. Nhà nước có vai trò quyết định trong việc tạo các điều kiện, môi trường để thúc đẩy nhanh hơn sự hình thành và phát triển các loại thị trường, cũng như các yếu tố trong từng loại thị trường theo mục tiêu đã được đề ra, đặc biệt khi nước ta đang đứng trước thềm gia nhập WTO. Nhà nước cần dự báo những gì xảy ra sau khi vào WTO, thông tin đầy đủ và kịp thời cho các doanh nghiệp và có giải pháp tạo môi trường cạnh tranh với các nền kinh tế lớn trong khu vực và quốc tế.
Trong các nền kinh tế thị trường hiện đại, muốn phát triển phải có sự can thiệp của nhà nước. Việc chuyển nền kinh tế nước ta sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, yêu cầu vai trò của Nhà nước càng cần thiết hơn. Bởi lẽ định hướng xã hội chủ nghĩa phụ thuộc trước hết vào sự can thiệp của Nhà nước, nhất là lĩnh vực phân phối và phân phối lại thu nhập quốc dân, bảo đảm phát triển nhanh đồng thời giải quyết tốt các vấn đề xã hội, phát triển bền vững... Đó là chưa nói đến vai trò đó trong việc hạn chế những mặt trái của kinh tế thị trường. Tuy nhiên, để tránh được những can thiệp quá mức hoặc duy ý chí, chủ quan, vai trò của nhà nước cũng phải dựa trên những tín hiệu của kinh tế thị trường. Điều này thể hiện sự can thiệp của Nhà nước phải phù hợp với nguyên tắc thị trường, phải tôn trọng tính tất yếu của các quy luật kinh tế khách quan (nghĩa là phát huy các mặt mạnh của kinh tế thị trường để sử dụng hiệu quả các nguồn lực, thúc đẩy phát triển kinh tế). Kinh nghiệm các nước có nền kinh tế thị trường phát triển cho thấy, sự can thiệp của Nhà nước vào nền kinh tế chủ yếu phải là sự can thiệp gián tiếp, nghĩa là Nhà nước thông qua hệ thống pháp luật và các công cụ chính sách vĩ mô để điều tiết thị trường, tạo ra các "luật chơi chung", làm cho các chủ thể đều đua nhau sản xuất, kinh doanh có hiệu quả. Chính nhờ các công cụ này mà các nhà nước đã can thiệp khá thành công vào kinh tế thị trường hiện đại, giảm thiểu tác hại của các cuộc khủng hoảng thừa - thiếu, bảo đảm được sự phát triển tương đối ổn định và bền vững.
* GS, TS, Phó Chủ nhiệm ủy ban Văn hóa - Giáo dục Thanh, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội (1) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, tr 100 (2) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr 80 (3) Văn kiện đã dẫn, tr 80 - 82
Ở đời, hãy luôn đứng về chính nghiã
Vì chính nghĩa là chân lý!
Vì chính nghĩa là chân lý!