PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY
CỦA NGƯỜI LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ HIỆN NAY
Hồ Bá Thâm*
I- TIẾP TỤC XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN TƯ DUY LÝ LUẬN TRONG THỜI KỲ MỚI
Nghị quyết Đại hội IX của Đảng yêu cầu tiếp tục xây dựng và phát triển năng lực, phong cách tư duy lý luận trong thời kỳ đổi mới theo chiều sâu thực hiện tốt sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Tư duy lý luận là tư duy bắt nguồn từ thực tiễn cuộc sống xã hội nhằm phát hiện các quy luật chung của sự phát triển, vươn lên trình độ khái quát một cách có hệ thống các phạm trù, khái niệm, quan điểm ; có khả năng định hướng cho mọi hoạt động thực tiễn.
Tư duy lý luận có quan hệ với tư duy tổ chức hoạt động thực tiễn, biến lý luận thành chủ trương, đường lối, kế hoạch, biện pháp tổ chức thực hiện cải tạo thực tiễn theo quy luật. Mỗi hình thái tư duy có tầm quan trọng riêng của nó theo vị thế, chức năng của mình và không thể thay thế cho nhau. Hồ Chí Minh là người hành động, nhà tổ chức thực tiễn. Không chỉ có tư duy tổ chức thực tiễn thiên tài, Người đồng thời, cũng có tư duy lý luận kiệt xuất. Người nhấn mạnh, không có lý luận thì như đi rừng, đi biển không có la bàn ; có lý luận mà không thực hành thì lý luận suông, vô dụng ; có kinh nghiệm mà không có lý luận như một mắt sáng, một mắt mờ...
Bản chất tư duy lý luận khoa học là cách mạng. Lý luận tiên phong theo tinh thần của chủ nghĩa Mác - Lê-nin là có phê phán và cách mạng, có tính khoa học và sáng tạo cao, có khả năng cải tạo thực tiễn, có khả năng đổi mới và phát triển.
Xây dựng và phát triển tư duy lý luận không chỉ là xây dựng năng lực tư duy lý luận sắc bén mà còn phải hình thành và phát triển một hệ thống lý luận về hiện thực xã hội đang vận động, đang tiến lên.
Đúng như các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác đã chỉ rõ : "Tư duy lý luận... là sản phẩm của lịch sử mang những hình thức khác nhau trong những thời đại khác nhau và do đó có những nội dung rất khác nhau"(1), phương pháp, phong cách khác nhau. Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa, chúng ta tiếp tục xây dựng và phát triển tư duy lý luận lên trình độ mới, chất lượng mới.
Tiếp tục nhận thức các biểu hiện mới của các quy luật phát triển trong đặc điểm mới của dân tộc và thời đại. Nhận thức về thời đại phải hiểu xu hướng vận động và những mâu thuẫn của nó. Quan trọng nhất là tiếp tục nhận thức về mô hình chủ nghĩa xã hội, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta ; nhận thức về cuộc đấu tranh giai cấp và đại đoàn kết dân tộc, những động lực để đất nước phát triển nhanh và bền vững ; các vấn đề kinh tế - xã hội nhằm đưa nước ta cơ bản thành nước công nghiệp sau 20 năm tới. Và cả những vấn đề nâng cao tính năng động, sáng tạo, bám sát thực tiễn, mở rộng tầm nhìn để làm rõ những vấn đề phức tạp, mới nảy sinh như : vấn đề hội nhập quốc tế, vấn đề kinh tế tư nhân, vấn đề cổ phần hóa, dân chủ hóa trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân...
Trong xây dựng và phát triển tư duy lý luận, chú ý bổ sung phương pháp tư duy khoa học, những phong cách mới từ kinh tế tri thức. Không chỉ tiếp tục đào sâu, nghiên cứu di sản kinh điển của các nhà sáng lập và phát triển học thuyết mác xít để vận dụng vào thực tế, quan trọng không kém là tổ chức nghiên cứu để nắm được những vấn đề thực tiễn và lý luận mới ở trong và ngoài nước.
Tư duy lý luận của chúng ta tránh rơi vào chủ nghĩa giáo điều, chủ nghĩa kinh nghiệm và nhất là tránh bị ảnh hưởng của tư duy và tư tưởng cơ hội chủ nghĩa. Tư duy lý luận của Đảng ta trong thời kỳ mới là tư duy phát triển và vận dụng thành công lý luận xây dựng chủ nghĩa xã hội thắng lợi ở trong nước, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới. Xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ, các nhà khoa học xã hội nhân văn, các nhà lý luận.
II- YÊU CẦU NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG THỰC TIỄN
Năng lực tư duy tổ chức hoạt động thực tiễn là yêu cầu thường xuyên của người cán bộ lãnh đạo, quản lý từ cấp vĩ mô đến vi mô, đặc biệt là cấp tỉnh, thành, bộ, ngành và các cấp cơ sở. Theo đánh giá của Đảng ta, ở nhiều cấp, năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn đang là một khâu yếu nhất hiện nay. Đây là khâu cần đột phá theo Nghị quyết Đại hội IX của Đảng.
Việc nắm vững lý luận và tình hình thực tế để tổng kết kinh nghiệm, đề ra đường lối, chủ trương, chính sách là điều quan trọng trước hết. Nhưng, để đưa Nghị quyết vào cuộc sống thì rất cần năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn để đề ra chương trình hành động với mục tiêu, nội dung và nhiệm vụ cụ thể, tìm cơ chế tạo động lực, tìm các giải pháp để thực hiện nhằm đạt được các mục tiêu được giao, kiểm tra việc thực hiện và rút kinh nghiệm cho những công việc sắp tới. Như vậy, người cán bộ cần có năng lực cao và phong cách dân chủ, tổ chức cho quần chúng thảo luận cùng bàn bạc và tham gia quyết định, vận động quần chúng đồng tình cùng thực hiện và tổ chức kiểm tra, đánh giá, tổng kết kinh nghiệm tiếp tục bổ sung cho lý luận thêm sâu sắc và phong phú.
Gần đây, Đảng và Nhà nước đã chấn chỉnh một bước nhằm nâng cao năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý. Tuy nhiên, dù nhìn ở góc độ hành động hay nhận thức thì trước yêu cầu mới với nhiệm vụ ngày càng cao và nặng nề, người cán bộ lãnh đạo, quản lý hiện nay phải rèn luyện để tạo cho mình thói quen làm việc khoa học, tỉ mỉ trong quá trình thu thập, xử lý thông tin ; tổ chức quy trình lãnh đạo, quản lý với sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại ; biết quy tụ cán bộ cấp dưới, với tinh thần hợp tác, cùng tiến bộ, biết sử dụng chuyên gia, cùng thảo luận bàn bạc chấp nhận, các ý kiến khác nhau và biết lựa chọn cách giải quyết hợp lý.
Khoa học lãnh đạo hiện đại đòi hỏi rất cao đối với các nhà lãnh đạo những tố chất cần thiết phải có như có khả năng làm việc với cộng đồng các nhà khoa học, khả năng đối thoại với dân chúng, khả năng sư phạm, và nghệ thuật thương thuyết, đàm phán, kể cả các khả năng làm việc với các đối tác có khác hệ tư tưởng...
Trong cơ chế thị trường và xu thế toàn cầu hóa, dân chủ pháp quyền và xã hội thông tin, người cán bộ lãnh đạo cũng rất cần năng lực xử lý tình huống thực tiễn, không chỉ liên quan đến kinh tế, văn hóa mà cả các mặt chính trị, xã hội. Năng lực của người cán bộ khi nghiên cứu tình huống, xử lý tình huống giảm thiểu tính phức tạp của tình hình, làm sao có lợi cho sự nghiệp của Đảng, lợi ích của nhân dân là yêu cầu cực kỳ quan trọng.
Cán bộ, đảng viên không chỉ chấp hành, làm theo nghị quyết của Đảng mà phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật ; không chỉ là người tổ chức giáo dục người khác về Hiến pháp và pháp luật mà còn phải gương mẫu thực hiện. Người cán bộ lãnh đạo, quản lý phải là người am hiểu các lĩnh vực kinh tế - xã hội, có khả năng tự học qua thực tế cuộc sống để có trình độ và kinh nghiệm lãnh đạo, quản lý. Phải biết phát triển, bồi dưỡng, lựa chọn những người cán bộ kế cận, có tầm nhìn chiến lược và khả năng hoạt động thực tiễn.
III- MỘT SỐ GIẢI PHÁP
Ngày nay không chỉ nhấn mạnh đổi mới tư duy, quan trọng hơn là phát triển năng lực trí tuệ. Phát triển trí tuệ, tức là phát triển các phẩm chất của tư duy, năng lực tư duy.
Thời gian qua, nhất là trong thời kỳ đổi mới, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều giải pháp, từ dân chủ hóa xã hội, đến tổ chức tổng kết kinh nghiệm thực tiễn, nghiên cứu khoa học, tăng cường công tác thông tin, công tác dự báo, công tác giáo dục - đào tạo, đổi mới cơ chế, chính sách ..., thực sự đã tạo ra bước chuyển biến vượt bậc về phát triển năng lực tư duy, nhất là tư duy lý luận và tổ chức hoạt động thực tiễn.
1- Dân chủ hóa quá trình phát triển xã hội, nhất là trên lĩnh vực lãnh đạo, quản lý
Muốn tư duy, trí tuệ không ngừng đổi mới và phát triển cần có môi trường, cơ chế thật sự dân chủ cho sự trao đổi tri thức, đấu tranh khắc phục các mặt đã lỗi thời, mở đường cho ý tưởng mới, phương pháp mới, tiến bộ phát triển.
Dân chủ hóa xã hội, nhất là thiết chế dân chủ, là môi trường và xung lực trực tiếp không thể thiếu trong hoạt động lãnh đạo quản lý cũng như các lĩnh vực khác như hoạt động giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học, sáng tác văn học - nghệ thuật và các loại hình hoạt động khác.
Dân chủ nghĩa là không chỉ chủ động đi sâu nghiên cứu khoa học mà còn phải biết tranh luận khoa học, tìm ra các quyết định đúng trong hoạt động lãnh đạo, quản lý. Dân chủ nghĩa là không độc quyền chân lý, chấp nhận những ý kiến còn khác nhau trong nghiên cứu khoa học. Xây dựng quy chế hoạt động lãnh đạo, quản lý và trong hoạt động khoa học, là yêu cầu và giải pháp hữu hiệu để phát triển năng lực tư duy, phát triển trí tuệ của mọi người, nhất là những người lãnh đạo chủ chốt.
2- Bám sát thực tiễn, tăng cường thông tin khoa học và thông tin thực tế
Tư duy trí tuệ con người phát triển hay không là nhờ vào khả năng bám sát thực tiễn cuộc sống của dân tộc và thời đại, qua đó bổ sung thông tin mới, hiện đại loại bỏ thông tin lỗi thời. Thông tin tạo ra hiểu biết, hiểu biết tạo ra sự thông tuệ và cũng tạo ra phương pháp.
Khi chúng ta nói mở cửa không chỉ là nói về mặt kinh tế mà cả văn hóa xã hội, trong đó mở cửa thông tin là yếu tố cực kỳ quan trọng. Thông tin có thông suốt, có luôn luôn được đổi mới, cập nhật, mới hiểu được tình hình trên thế giới và trong nước, mới có các quyết định đúng đắn, kịp thời trong hoạt động lãnh đạo, quản lý, trong nghiên cứu khoa học. Phải đẩy mạnh hơn nữa sự giao lưu, hội nhập quốc tế mà tạo thêm thuận lợi để phát triển tư duy lý luận mác xít trong thời đại mới, tránh được sự lạc hậu và sai lầm về mặt lý luận.
3- Nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn
Chính nhờ tổng kết kinh nghiệm và nghiên cứu khoa học mà công việc của chúng ta thu được kết quả, tư duy được đổi mới, trí tuệ được phát triển, hoạt động lãnh đạo, quản lý tự giác hơn, có hiệu quả hơn.
Vì vậy việc điều tra thực tế, đánh giá các điển hình tiên tiến, phân tích những thất bại, những "điểm nóng"... để hiểu sâu hơn các quy luật khách quan, là việc làm thường xuyên, liên tục với những cấp độ ngày càng sâu sắc hơn. Tổng kết thực tiễn phải trung thực, quy trình tổng kết phải khoa học, có kết hợp giữa khoa học và hoạt động thực tiễn ; trên nhiều điển hình cả điển hình tốt cũng như điển hình không thành công.
Tổng kết thực tiễn cũng có nghĩa là lý luận phải gắn với thực tế, không né tránh những vấn đề phức tạp, và có khả năng dự báo những xu hướng nảy sinh.
4- Đổi mới nội dung và phương pháp đào tạo gắn với sự nỗ lực cao độ của người lãnh đạo - chủ thể tư duy
Tư duy, trí tuệ phát triển không chỉ qua thực tiễn cuộc sống mà cả trong học tập rèn luyện ở nhà trường. Mục đích giáo dục phải toàn diện để tạo ra những con người lao động hiện đại, có phương pháp giải quyết sáng tạo, biết lập nghiệp, có ích cho mình và cho xã hội.
Công tác giáo dục đào tạo bao hàm các tri thức toàn diện về nhiều lĩnh vực nhưng cái gần nhất là phương pháp nhận thức, phương pháp nghiên cứu và giải quyết vấn đề trong lãnh đạo, quản lý.
Trong giai đoạn cách mạng hiện nay, chủ thể tư duy như các nhà khoa học, các nhà văn hóa, và nhất là các nhà lãnh đạo quản lý, các doanh nhân có vai trò cực kỳ quan trọng, đó là lực lượng chủ công trong sự phát triển hiện tại của đất nước. Do đó, cần có cơ chế và chính sách để tập hợp, khuyến khích họ đổi mới tư duy lý luận, nâng cao năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn, nhất là đội ngũ cán bộ chủ chốt. Phát triển trí tuệ, năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn lên một trình độ mới vừa là đòi hỏi của xã hội, vừa là nhu cầu của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp, các ngành trong thời kỳ mới.
* TS, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh (1) C.Mác và Ph.Ăng-ghen : Toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1994, t 20, tr 487
http://203.162.0.19:8080/show_content.pl?topic=1&ID=503
CỦA NGƯỜI LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ HIỆN NAY
Hồ Bá Thâm*
I- TIẾP TỤC XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN TƯ DUY LÝ LUẬN TRONG THỜI KỲ MỚI
Nghị quyết Đại hội IX của Đảng yêu cầu tiếp tục xây dựng và phát triển năng lực, phong cách tư duy lý luận trong thời kỳ đổi mới theo chiều sâu thực hiện tốt sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Tư duy lý luận là tư duy bắt nguồn từ thực tiễn cuộc sống xã hội nhằm phát hiện các quy luật chung của sự phát triển, vươn lên trình độ khái quát một cách có hệ thống các phạm trù, khái niệm, quan điểm ; có khả năng định hướng cho mọi hoạt động thực tiễn.
Tư duy lý luận có quan hệ với tư duy tổ chức hoạt động thực tiễn, biến lý luận thành chủ trương, đường lối, kế hoạch, biện pháp tổ chức thực hiện cải tạo thực tiễn theo quy luật. Mỗi hình thái tư duy có tầm quan trọng riêng của nó theo vị thế, chức năng của mình và không thể thay thế cho nhau. Hồ Chí Minh là người hành động, nhà tổ chức thực tiễn. Không chỉ có tư duy tổ chức thực tiễn thiên tài, Người đồng thời, cũng có tư duy lý luận kiệt xuất. Người nhấn mạnh, không có lý luận thì như đi rừng, đi biển không có la bàn ; có lý luận mà không thực hành thì lý luận suông, vô dụng ; có kinh nghiệm mà không có lý luận như một mắt sáng, một mắt mờ...
Bản chất tư duy lý luận khoa học là cách mạng. Lý luận tiên phong theo tinh thần của chủ nghĩa Mác - Lê-nin là có phê phán và cách mạng, có tính khoa học và sáng tạo cao, có khả năng cải tạo thực tiễn, có khả năng đổi mới và phát triển.
Xây dựng và phát triển tư duy lý luận không chỉ là xây dựng năng lực tư duy lý luận sắc bén mà còn phải hình thành và phát triển một hệ thống lý luận về hiện thực xã hội đang vận động, đang tiến lên.
Đúng như các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác đã chỉ rõ : "Tư duy lý luận... là sản phẩm của lịch sử mang những hình thức khác nhau trong những thời đại khác nhau và do đó có những nội dung rất khác nhau"(1), phương pháp, phong cách khác nhau. Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa, chúng ta tiếp tục xây dựng và phát triển tư duy lý luận lên trình độ mới, chất lượng mới.
Tiếp tục nhận thức các biểu hiện mới của các quy luật phát triển trong đặc điểm mới của dân tộc và thời đại. Nhận thức về thời đại phải hiểu xu hướng vận động và những mâu thuẫn của nó. Quan trọng nhất là tiếp tục nhận thức về mô hình chủ nghĩa xã hội, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta ; nhận thức về cuộc đấu tranh giai cấp và đại đoàn kết dân tộc, những động lực để đất nước phát triển nhanh và bền vững ; các vấn đề kinh tế - xã hội nhằm đưa nước ta cơ bản thành nước công nghiệp sau 20 năm tới. Và cả những vấn đề nâng cao tính năng động, sáng tạo, bám sát thực tiễn, mở rộng tầm nhìn để làm rõ những vấn đề phức tạp, mới nảy sinh như : vấn đề hội nhập quốc tế, vấn đề kinh tế tư nhân, vấn đề cổ phần hóa, dân chủ hóa trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân...
Trong xây dựng và phát triển tư duy lý luận, chú ý bổ sung phương pháp tư duy khoa học, những phong cách mới từ kinh tế tri thức. Không chỉ tiếp tục đào sâu, nghiên cứu di sản kinh điển của các nhà sáng lập và phát triển học thuyết mác xít để vận dụng vào thực tế, quan trọng không kém là tổ chức nghiên cứu để nắm được những vấn đề thực tiễn và lý luận mới ở trong và ngoài nước.
Tư duy lý luận của chúng ta tránh rơi vào chủ nghĩa giáo điều, chủ nghĩa kinh nghiệm và nhất là tránh bị ảnh hưởng của tư duy và tư tưởng cơ hội chủ nghĩa. Tư duy lý luận của Đảng ta trong thời kỳ mới là tư duy phát triển và vận dụng thành công lý luận xây dựng chủ nghĩa xã hội thắng lợi ở trong nước, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới. Xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ, các nhà khoa học xã hội nhân văn, các nhà lý luận.
II- YÊU CẦU NÂNG CAO NĂNG LỰC TƯ DUY TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG THỰC TIỄN
Năng lực tư duy tổ chức hoạt động thực tiễn là yêu cầu thường xuyên của người cán bộ lãnh đạo, quản lý từ cấp vĩ mô đến vi mô, đặc biệt là cấp tỉnh, thành, bộ, ngành và các cấp cơ sở. Theo đánh giá của Đảng ta, ở nhiều cấp, năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn đang là một khâu yếu nhất hiện nay. Đây là khâu cần đột phá theo Nghị quyết Đại hội IX của Đảng.
Việc nắm vững lý luận và tình hình thực tế để tổng kết kinh nghiệm, đề ra đường lối, chủ trương, chính sách là điều quan trọng trước hết. Nhưng, để đưa Nghị quyết vào cuộc sống thì rất cần năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn để đề ra chương trình hành động với mục tiêu, nội dung và nhiệm vụ cụ thể, tìm cơ chế tạo động lực, tìm các giải pháp để thực hiện nhằm đạt được các mục tiêu được giao, kiểm tra việc thực hiện và rút kinh nghiệm cho những công việc sắp tới. Như vậy, người cán bộ cần có năng lực cao và phong cách dân chủ, tổ chức cho quần chúng thảo luận cùng bàn bạc và tham gia quyết định, vận động quần chúng đồng tình cùng thực hiện và tổ chức kiểm tra, đánh giá, tổng kết kinh nghiệm tiếp tục bổ sung cho lý luận thêm sâu sắc và phong phú.
Gần đây, Đảng và Nhà nước đã chấn chỉnh một bước nhằm nâng cao năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý. Tuy nhiên, dù nhìn ở góc độ hành động hay nhận thức thì trước yêu cầu mới với nhiệm vụ ngày càng cao và nặng nề, người cán bộ lãnh đạo, quản lý hiện nay phải rèn luyện để tạo cho mình thói quen làm việc khoa học, tỉ mỉ trong quá trình thu thập, xử lý thông tin ; tổ chức quy trình lãnh đạo, quản lý với sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại ; biết quy tụ cán bộ cấp dưới, với tinh thần hợp tác, cùng tiến bộ, biết sử dụng chuyên gia, cùng thảo luận bàn bạc chấp nhận, các ý kiến khác nhau và biết lựa chọn cách giải quyết hợp lý.
Khoa học lãnh đạo hiện đại đòi hỏi rất cao đối với các nhà lãnh đạo những tố chất cần thiết phải có như có khả năng làm việc với cộng đồng các nhà khoa học, khả năng đối thoại với dân chúng, khả năng sư phạm, và nghệ thuật thương thuyết, đàm phán, kể cả các khả năng làm việc với các đối tác có khác hệ tư tưởng...
Trong cơ chế thị trường và xu thế toàn cầu hóa, dân chủ pháp quyền và xã hội thông tin, người cán bộ lãnh đạo cũng rất cần năng lực xử lý tình huống thực tiễn, không chỉ liên quan đến kinh tế, văn hóa mà cả các mặt chính trị, xã hội. Năng lực của người cán bộ khi nghiên cứu tình huống, xử lý tình huống giảm thiểu tính phức tạp của tình hình, làm sao có lợi cho sự nghiệp của Đảng, lợi ích của nhân dân là yêu cầu cực kỳ quan trọng.
Cán bộ, đảng viên không chỉ chấp hành, làm theo nghị quyết của Đảng mà phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật ; không chỉ là người tổ chức giáo dục người khác về Hiến pháp và pháp luật mà còn phải gương mẫu thực hiện. Người cán bộ lãnh đạo, quản lý phải là người am hiểu các lĩnh vực kinh tế - xã hội, có khả năng tự học qua thực tế cuộc sống để có trình độ và kinh nghiệm lãnh đạo, quản lý. Phải biết phát triển, bồi dưỡng, lựa chọn những người cán bộ kế cận, có tầm nhìn chiến lược và khả năng hoạt động thực tiễn.
III- MỘT SỐ GIẢI PHÁP
Ngày nay không chỉ nhấn mạnh đổi mới tư duy, quan trọng hơn là phát triển năng lực trí tuệ. Phát triển trí tuệ, tức là phát triển các phẩm chất của tư duy, năng lực tư duy.
Thời gian qua, nhất là trong thời kỳ đổi mới, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều giải pháp, từ dân chủ hóa xã hội, đến tổ chức tổng kết kinh nghiệm thực tiễn, nghiên cứu khoa học, tăng cường công tác thông tin, công tác dự báo, công tác giáo dục - đào tạo, đổi mới cơ chế, chính sách ..., thực sự đã tạo ra bước chuyển biến vượt bậc về phát triển năng lực tư duy, nhất là tư duy lý luận và tổ chức hoạt động thực tiễn.
1- Dân chủ hóa quá trình phát triển xã hội, nhất là trên lĩnh vực lãnh đạo, quản lý
Muốn tư duy, trí tuệ không ngừng đổi mới và phát triển cần có môi trường, cơ chế thật sự dân chủ cho sự trao đổi tri thức, đấu tranh khắc phục các mặt đã lỗi thời, mở đường cho ý tưởng mới, phương pháp mới, tiến bộ phát triển.
Dân chủ hóa xã hội, nhất là thiết chế dân chủ, là môi trường và xung lực trực tiếp không thể thiếu trong hoạt động lãnh đạo quản lý cũng như các lĩnh vực khác như hoạt động giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học, sáng tác văn học - nghệ thuật và các loại hình hoạt động khác.
Dân chủ nghĩa là không chỉ chủ động đi sâu nghiên cứu khoa học mà còn phải biết tranh luận khoa học, tìm ra các quyết định đúng trong hoạt động lãnh đạo, quản lý. Dân chủ nghĩa là không độc quyền chân lý, chấp nhận những ý kiến còn khác nhau trong nghiên cứu khoa học. Xây dựng quy chế hoạt động lãnh đạo, quản lý và trong hoạt động khoa học, là yêu cầu và giải pháp hữu hiệu để phát triển năng lực tư duy, phát triển trí tuệ của mọi người, nhất là những người lãnh đạo chủ chốt.
2- Bám sát thực tiễn, tăng cường thông tin khoa học và thông tin thực tế
Tư duy trí tuệ con người phát triển hay không là nhờ vào khả năng bám sát thực tiễn cuộc sống của dân tộc và thời đại, qua đó bổ sung thông tin mới, hiện đại loại bỏ thông tin lỗi thời. Thông tin tạo ra hiểu biết, hiểu biết tạo ra sự thông tuệ và cũng tạo ra phương pháp.
Khi chúng ta nói mở cửa không chỉ là nói về mặt kinh tế mà cả văn hóa xã hội, trong đó mở cửa thông tin là yếu tố cực kỳ quan trọng. Thông tin có thông suốt, có luôn luôn được đổi mới, cập nhật, mới hiểu được tình hình trên thế giới và trong nước, mới có các quyết định đúng đắn, kịp thời trong hoạt động lãnh đạo, quản lý, trong nghiên cứu khoa học. Phải đẩy mạnh hơn nữa sự giao lưu, hội nhập quốc tế mà tạo thêm thuận lợi để phát triển tư duy lý luận mác xít trong thời đại mới, tránh được sự lạc hậu và sai lầm về mặt lý luận.
3- Nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn
Chính nhờ tổng kết kinh nghiệm và nghiên cứu khoa học mà công việc của chúng ta thu được kết quả, tư duy được đổi mới, trí tuệ được phát triển, hoạt động lãnh đạo, quản lý tự giác hơn, có hiệu quả hơn.
Vì vậy việc điều tra thực tế, đánh giá các điển hình tiên tiến, phân tích những thất bại, những "điểm nóng"... để hiểu sâu hơn các quy luật khách quan, là việc làm thường xuyên, liên tục với những cấp độ ngày càng sâu sắc hơn. Tổng kết thực tiễn phải trung thực, quy trình tổng kết phải khoa học, có kết hợp giữa khoa học và hoạt động thực tiễn ; trên nhiều điển hình cả điển hình tốt cũng như điển hình không thành công.
Tổng kết thực tiễn cũng có nghĩa là lý luận phải gắn với thực tế, không né tránh những vấn đề phức tạp, và có khả năng dự báo những xu hướng nảy sinh.
4- Đổi mới nội dung và phương pháp đào tạo gắn với sự nỗ lực cao độ của người lãnh đạo - chủ thể tư duy
Tư duy, trí tuệ phát triển không chỉ qua thực tiễn cuộc sống mà cả trong học tập rèn luyện ở nhà trường. Mục đích giáo dục phải toàn diện để tạo ra những con người lao động hiện đại, có phương pháp giải quyết sáng tạo, biết lập nghiệp, có ích cho mình và cho xã hội.
Công tác giáo dục đào tạo bao hàm các tri thức toàn diện về nhiều lĩnh vực nhưng cái gần nhất là phương pháp nhận thức, phương pháp nghiên cứu và giải quyết vấn đề trong lãnh đạo, quản lý.
Trong giai đoạn cách mạng hiện nay, chủ thể tư duy như các nhà khoa học, các nhà văn hóa, và nhất là các nhà lãnh đạo quản lý, các doanh nhân có vai trò cực kỳ quan trọng, đó là lực lượng chủ công trong sự phát triển hiện tại của đất nước. Do đó, cần có cơ chế và chính sách để tập hợp, khuyến khích họ đổi mới tư duy lý luận, nâng cao năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn, nhất là đội ngũ cán bộ chủ chốt. Phát triển trí tuệ, năng lực tổ chức hoạt động thực tiễn lên một trình độ mới vừa là đòi hỏi của xã hội, vừa là nhu cầu của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp, các ngành trong thời kỳ mới.
* TS, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh (1) C.Mác và Ph.Ăng-ghen : Toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1994, t 20, tr 487
http://203.162.0.19:8080/show_content.pl?topic=1&ID=503
Ở đời, hãy luôn đứng về chính nghiã
Vì chính nghĩa là chân lý!
Vì chính nghĩa là chân lý!