Động thái tích cực trong đời sống chính trị khu vực Mỹ la-tinh gần đây
(ĐCSVN)- Thắng lợi của các Đảng cánh tả khu vực Mỹ La Tinh theo xu hướng tích cực, tiến bộ, hướng tới mục tiêu CNXH. Và những lời tuyên bố công khai xây dựng CNXH của Tổng thống Vênêzuela Hugo Chavez đã trở thành tâm điểm chú ý của cả thế giới. Những động thái tích cực trong đời sống chính trị khu vực này đang gợi mở những nhận thức mới, niềm phấn khởi mới của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế.
Bức tranh sáng màu trong đời sống chính trị ở nhiều nước khu vực Mỹ La-tinh.
1 Nét nổi bật của đời sống chính trị khu vực Mỹ La-tinh những năm gần đây là “xu hướng thiên tả”: các đảng cánh tả đã giành thắng lợi trong các cuộc bầu cử tổng thống và nghị viện tại nhiều nước. Tính từ năm 1998 cho đến nay, đã có 9 nước tại khu vực này có các đảng cánh tả nắm được chính quyền. Đó là: Vênêduêla (1998); Chi lê (2000); Braxin (2000); Achentina (2003); Panama (2004); Urugoay (2004); Bôlivia (2005); gần nhất là các nước Nicaragoa và Ecuađo (cùng vào năm 2006). Thắng lợi này của cánh tả đã tạo ra nhiều động thái tích cực trong đời sống chính trị tại khu vực.
Điểm đặc trưng của thắng lợi các đảng cánh tả là đều thông qua bầu cử hợp hiến, được quốc tế công nhận và có được số phiếu tín nhiệm khá cao của cử tri. Có hai vị tổng thống đã tái đắc cử là Hughô Chavez (Vênêduêla) và Lula Đa Xinva (Braxin). Nhiều đại biểu đã dành thắng lợi “vang dội” với số phiếu áp đảo vượt trội đối thủ. Chẳng hạn, thắng lợi của Tổng thống H.Chavez (với 62% số phiếu ủng hộ) tại cuộc bầu cử vào tháng 12- 2006, đã khiến cho đối thủ Manuel Rosales (được 38% số phiếu) nhanh chóng thừa nhận và không hề thắc mắc về một sự gian lận nào. Thành công của H. Chavez và sự thừa nhận của đối thủ khiến cho một vài nước có ý định “can thiệp vì dân chủ” đã phải chùn tay vì không có nguyên cớ.
Nhiều tổng thống của cánh tả vốn xuất thân hoặc có quan hệ rất gần gũi với các tầng lớp lao động. Tổng thống Braxin - Lula đa Xinva vốn là một người thợ luyện kim và là lãnh đạo một phong trào công đoàn nước này. Tổng thống Bôlivia hiện nay Êvô Morales là người da đỏ và xuất thân từ gia đình thợ mỏ và cũng là lãnh đạo nghiệp đoàn. Hughô Chavez - “người mở đường cho cơn hồng thủy cánh tả” (nhận định của tờ Liberation, Pháp) còn được mệnh danh là “tổng thống của người nghèo” vì có nhiều nỗ lực giúp nâng cao đời sống nhân dân không chỉ trong nước mình.
Thắng lợi của cánh tả ở các nước này đã tích cực hóa đời sống chính trị theo hướng dân chủ, dần thoát ly khỏi sự chi phối của chủ nghĩa đế quốc và nhiều nước tuyên bố hướng tới mục tiêu CNXH. Thành quả này ở mỗi nước có những mức độ khác nhau. Sự phân biệt được xác định chủ yếu trên hai phương diện là mức độ cải cách dân chủ và mức độ thoát li khỏi những ảnh hưởng của các nước đế quốc mà trước hết là Mỹ. Về mức độ cải cách dân chủ ở các nước Mỹ Latinh, nhận xét từ những thành tựu đạt được và xu hướng vận động, có người đã phân thành hai loại “màu đỏ” (những cải cách mang tính chất XHCN) và “màu hồng” (những cải cách theo hướng tiến bộ song ít nhiều còn mang dấu ấn của dân chủ Phương Tây).
Nhóm các nước cải cách “màu đỏ” gồm Vênêduêla, Bôlivia, Êcuađo…mà Vênêduêla là điển hình. Mới đây, trong lễ tuyên thệ nhậm chức tổng thống tái đắc cử 10-1- 2007, Hughô Chavez đã cùng Quốc hội đổi tên nước thành Cộng hòa XHCN Vênêduêla. Quốc hiệu ấy đã phản ánh đúng những gì đã và đang diễn ra trên đất nước này. Ông từng nhấn mạnh: “Chúng ta đang hướng tới CNXH, chẳng có ai và bất cứ điều gì có thể ngăn cản được việc này”. Một loạt cải cách khá mạnh mẽ về thể chế - luật pháp, đặc biệt là luật đất đai có lợi cho người nghèo; quốc hữu hoá nhiều công ty tư bản; tiến hành nhiều cải cách xã hội: chiến dịch xoá nạn òu chữ, xoá đói giảm nghèo, nâng cấp hạ tầng cơ sở, xây dựng thêm nhiều trường học, cải thiện dịch vụ y tế...Chẳng hạn, tiếp sau việc quốc hữu hóa công ty dầu lửa lớn nhất (Công ty PDVSA – Petroleos de Veneduela hiện chiếm 80% lượng dầu xuất khẩu và 50% ngân sách nhà nước) sẽ là các ngành điện và viễn thông. Cùng với đó là những cải cách khá mạnh mẽ để chấm dứt chế độ bóc lột đối với nông nghiệp và nông dân. Nền kinh tế thị trường mang màu sắc XHCN, chú trọng việc tái phân bổ thu nhập và phúc lợi xã hội. Những chương trình xã hội đó mang lại kết quả khả quan, có năm (2004) kinh tế tăng trưởng tới 18%, đó có 50 triệu lượt người được khám bệnh miễn phí, hơn 1 triệu người thoát nạn mù chữ, hàng chục nghìn gia đình có nhà ở... Những cải cách mạnh mẽ và khuynh hướng XHCN đã được nhân dân ủng hộ; Hậu thuẫn cho H. Chavez và chính phủ của ông là phong trào tích cực của quần chúng bao gồm công nhân, nông dân, trí thức tiến bộ; thanh niên, phụ nữ và dân nghèo thành thị…Và, điều rất quan trọng là những chính sách ấy đã được Quốc hội thể chế hóa bằng pháp luật. Thực tế đó đã xác định xu hướng XHCN của Vênêzuêla.
Khác với trước đây, khi tiến hành cách mạng XHCN, một số nước thường bị Mỹ cấm vận hoặc lạnh nhạt trong quan hệ với các nước đế quốc từng chi phối. Vênêduêla một mặt có xu hướng độc lập hơn với Mỹ, thậm chí lên án Mỹ thẳng thừng trong những quan hệ cụ thể. Chẳng hạn phản đối Mỹ cấm vận Cuba, can thiệp ở Trung Đông, quốc hữu hóa một số công ty Mỹ…Nhưng mặt khác, bằng nhiều đối sách mềm dẻo và khôn ngoan với “vũ khí” dầu lửa và vị thế địa kinh tế quan trọng của mình, H.Chavez vẫn giữ được nhiều quan hệ kinh tế với Mỹ - đối tác thương mại chính của Vênêzuêla. Mỹ buộc phải thừa nhận thắng lợi của ông trong bầu cử và, như lời Tom Shanon, Thứ trưởng ngoại giao Mỹ đặc trách khu vực Mỹ Latinh: “Mỹ hy vọng về một sự phát triển theo chiều sâu với Vênêzuêla”; còn Châu Âu thì chào đón ông như vị anh hùng giải phóng. Quan hệ mật thiết với các nước Mỹ Latinh cũng tạo nên đối trọng chính trị và xác định vị thế quan trọng của Vênêzuêla.
Xu thế “cải cách màu hồng”- tích cực hóa đời sống chính trị là khá phổ biến với nhiều chính phủ cánh tả ở Mỹ Latinh. Sự tích cực hóa đời sống chính trị được phản ánh trong nhiều chính sách cải cách về đối nội và đối ngoại. Về đối nội, đa số các chính phủ tiến bộ đã tuyên bố hoặc đã tiến hành cải cách kinh tế - xã hội. Những hướng chính là chuyển từ mô hình chủ nghĩa tự do mới sang kinh tế thị trường kết hợp giải quyết các vấn đề xã hội; một số nước tiến hành quốc hữu hóa từng phần những ngành kinh tế; đẩy mạnh chiến dịch chống tham nhũng; thực hiện các chương trình xã hội: cải cách ruộng đất; xoá đói giảm nghèo; xoá nạn mù chữ; tạo công ăn việc làm; cung cấp tín dụng, vốn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ; xây dựng nhà ở cho người nghèo; cải thiện dịch vụ y tế, văn hoá cộng đồng; điều chỉnh một số luật theo hướng coi trọng lợi ích quốc gia và có lợi cho người lao động…Những thành tựu về dân chủ dân sinh là thành quả được dân chúng ủng hộ và sức sống của cải cách bắt nguồn chính từ đây.
Về đối ngoại, tuy chưa thoát khỏi sự lệ thuộc vào Mỹ nhưng đường lối đối ngoại của các nước này đó thể hiện tính độc lập nhiều hơn. Các nước trong khu vực đó nối lại và tăng cường hợp tác với Cu-ba XHCN, phản đối chính sách bao vây cấm vận của Mỹ đối với “Hòn đảo tự do” này; ủng hộ quá trình dân chủ hoá trong quan hệ quốc tế và cải tổ Liờn Hợp Quốc; ủng hộ cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa khủng bố; phấn đấu vỡ một trật tự thế giới mới, dân chủ và bình đẳng, vì hoà bình, độc lập dân tộc và tiến bộ xã hội. Với Việt Nam, các chính phủ này đều bày tỏ mong muốn tăng cường quan hệ toàn diện, nhất là hợp tác kinh tế, thương mại, khoa học, kỹ thuật. Nhiều nước rất coi trọng kinh nghiệm của Việt nam trong việc giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và đảm bảo tiến bộ và công bằng xã hội trong bối cảnh kinh tế thị trường.
2. Những động thái tích cực trong đời sống chính trị khu vực Mỹ Latinh những năm gần đây là kết quả của nhiều nguyên nhân, đó là, Nhu cầu độc lập dân tộc, dân chủ và phát triển luôn là nét tiêu biểu trong đời sống chính trị khu vực Mỹ Latinh. Vài trăm năm gần đây, khát vọng ấy luôn thường trực trong khu vực. Nó tạo nên những phong trào giải phóng dân tộc và những anh hùng dân tộc - biểu tượng của ý chí giải phóng như Ximôn Bôliva, Hôxê Macti, Chêghêvara và gần nhất là Phiđen Catxtro. Nó đối lập trực diện với chủ nghĩa thực dân trước đây và “chủ nghĩa tự do mới” của các nước đế quốc hiện nay. Sự thất bại của “Chủ nghĩa tự do mới” trong quá trình toàn cầu hóa kinh tế mà Mỹ là đạo diễn, là nguyên nhân chính của cải cách ở Mỹ Latinh. Nó không giải quyết được các vấn đề kinh tế - xã hội, không đáp ứng được các nhu cầu, nguyện vọng chính đáng của đông đảo quần chúng và đã mang lại nghèo khổ và thất vọng cho đa số. Phân hoá giàu nghèo là rất sâu sắc: Mỹ Latinh có 500 triệu dân thì 224 triệu nghèo đói, 90 triệu sống dưới mức nghèo khổ; 50 triệu người mù chữ và các quốc gia thì đang nợ nần chồng chất…Nhân dân đang mong muốn có một sự thay đổi.
Kinh nghiệm lịch sử còn cho biết rằng, nhiều nước trước đây như Êcuađo Pêru, Bôlivia...khi cánh hữu cầm quyền thì hầu hết chính thể đều mang tính độc tài. Bản thân các phong trào tiến bộ, cánh tả và đảng cộng sản đều bị đàn áp. Nhu cầu cải cách dân chủ vì độc lập, bình đẳng trong phát triển và dân sinh trở thành một khát vọng thường trực của nhân dân. Lực lượng nào nắm bắt và giải quyết được nhu cầu thường trực ấy sẽ trở thành lực lượng chính trị trung tâm và được ủng hộ. Kinh nghiệm lịch sử và thành công của cánh tả Mỹ Latinh cùng những xu hướng XHCN hiện nay gợi nhớ đến nhận định của Hồ Chí Minh “Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị sẵn mảnh đất rồi. Chủ nghĩa xã hội chỉ còn phải làm cái việc là gieo hạt giống của công cuộc giải phóng mà thôi.”
Liên kết của nhiều lực lượng trên nhiều lĩnh vực đã hỗ trợ và tạo nhiều lực hấp dẫn các nước Mỹ Latinh hướng tới mục tiêu XHCN. Các nước khu vực Mỹ Latinh có rất nhiều mối quan hệ mật thiết với nhau trên các phương diện: về kinh tế, tiêu biểu khối MERCOSUR và các hiệp định thương mại song phương giữa các nước. Có nhiều sắc thái khá đặc biệt trong quan hệ kinh tế này. Bên cạnh nguyên tắc hợp tác bình đẳng và đôi bên cùng có lợi, xuất hiện nhiều quan hệ vượt lên trên lợi ích kinh tế. Chẳng hạn, Cuba từng tình nguyện giúp đỡ nhiều nước Mỹ Latinh về giáo dục, y tế, khoa học... còn Vênzuêla thì khảng khái hỗ trợ nhiều nước khác như Cuba, Nicaragoa... bằng việc giảm giá dầu lửa mà họ mua so với giá thị trường từ 50% đến 70%.
Về chính trị, quá trình tập hợp lực lượng của các đảng cộng sản, cánh tả, và lực lượng tiến bộ Mỹ La- tinh thông qua các diễn đàn, hội thảo... cũng là yếu tố quan trọng, giúp cho chính trị khu vực có bước tiến mới. Trước tiên là Diễn đàn Sao Pao-lô. Đây là diễn đàn hàng năm của các đảng cộng sản, cánh tả và các lực lượng tiến bộ... được tổ chức lần đầu tiên vào năm 1990 tại Bra-xin theo sáng kiến của Đảng Lao động Bra-xin. Từ 48 đảng, tổ chức chớnh trị tham gia Diễn đàn đầu tiên, nay đã có 142 đảng, tổ chức chính trị trên thế giới tham gia. Khối ALBA (Sự lựa chọn Bôlivar của châu Mỹ latinh) là một liên minh chính trị - tư tưởng. Cánh tả Mỹ Latinh cũng có Hội thảo quốc tế "Các đảng và một xã hội mới" do Đảng Lao động Mê-hi-cô chủ trì hằng năm (đó tổ chức được 9 hội thảo); Hội nghị "Toàn cầu hoá và những vấn đề của sự phát triển” do Cu-ba đăng cai; Diễn đàn “Xã hội thế giới” là đối trọng với Diễn đàn Đa vôt, do các tổ chức phi chính phủ Bra-xin khởi xướng... để trao đổi kinh nghiệm, phối hợp hành động của các phong trào hội dân sự chống lại chủ nghĩa tự do mới, chống lại sự thống trị của đế quốc, tư bản; phấn đấu xây dựng xã hội lấy con người làm trung tâm... CuBa - ngọn cờ chống chủ nghĩa đế quốc vì độc lập dân tộc và CNXH là tấm gương có sức toả sáng và hấp dẫn rất lớn tại các diễn đàn.
Đảng cộng sản tại các nước đã sát cánh bên các đảng cánh tả và tạo nên hậu thuẫn chính trị đắc lực cho cải cách chính trị tích cực. Bản thân các đảng cộng sản cũng hỗ trợ tích cực cho những phong trào tiến bộ; quan hệ khá mật thiết với cánh tả bằng ủng hộ hay liên danh trong bầu cử. Nhiều đảng cũng đã rút được nhiều bài học kinh nghiệm quý báu trong khoa học và nghệ thuật đấu tranh nghị trường thời gian qua. Vị thế của các đảng cộng sản trong chính trường là khá lớn. Đảng Cộng sản Bra-xin là đảng lớn thứ hai sau Đảng Lao động của Tổng thống đương nhiệm ở nước này. Đảng cú 12 nghị sĩ liờn Bang, 18 nghị sĩ bang, 1 Bộ trưởng trong chớnh phủ và giữ chức Chủ tịch Hạ viện. Quan hệ giữa những người cộng sản và những người cánh tả của Vênêduêla cũng khá ấm áp. Tổng thống H.Chavez đã có nhiều thiện chí với tổ chức cộng sản tại nước này...
Nhiều nhân tố khác cũng đã góp phần tạo nên tình hình tích cực ở nhiều nước tại khu vực Mỹ La tinh hiện nay. Sự trỗi dậy của phong trào dân chủ và tiến bộ xã hội cũng cần đến bối cảnh hỗ trợ. Vốn bị coi là “sân sau” của Mỹ, các nước Mỹ Latinh thời gan gần đây đang có cơ hội thuận lợi để có được một vị thế độc lập hơn. Sa lầy tại Trung đông, lo lắng về sự suy giảm vai trò tại châu Âu, dè chừng trước sự trỗi dậy của Trung Quốc... Mỹ dường như đã khá bận rộn và mệt mỏi với tham vọng và buộc phải bộc lộ ra những khâu yếu của mình. Nam Mỹ chính là một khâu như vậy.
“Con bài dân chủ” mà Mỹ thường sử dụng đã “gậy ông đập lưng ông”. Chính việc thông qua bầu cử đa đảng, hợp hiến, nhân dân đã lựa chọn và đưa cánh tả lên ngôi - điều mà Mỹ không hề muốn đối với nhiều quốc gia ở khu vực Mỹ Latinh. Có lẽ đây là điều thú vị và bất ngờ nhất trong chính trường thế giới những năm qua. Ở Đông Âu “diễn biến hòa bình” có thể làm nên những cuộc cách mạng sắc màu và dựng nên một số chính phủ thân Phương Tây, nhưng ở khu vực Mỹ Latinh thì ngược lại, nó lại lật đổ các chính phủ cực hữu, thân Mỹ và tạo nên các chính phủ cánh tả. Trạng thái “ngoài vòng kiểm soát” đang xuất hiện và Mỹ, với “con bài dân chủ”, không khác gì gã “phù thủy non tay không trị nổi những âm binh mà y đã triệu lên”.
Thời gian gần đây nhu cầu phát triển kinh tế của thế giới cùng nhiều biến động khác đã đẩy giá cả của nhiều nguyên liệu tăng mạnh. Giá dầu lửa tăng gấp 5 – 6 lần trong vài năm đã khiến cho dầu lửa trở thành một thứ “vũ khí”, một thế mạnh mà các nước xuất khẩu dầu thường sử dụng. Vênêzuela là một ví dụ. Thế mạnh này của họ khiến cho Mỹ – nước đang nhập khẩu gần 25% dầu lửa từ Vênêzuêla, tuy khá hậm hực về thái độ chính trị song vẫn buộc phải mềm mỏng với Hughô Chavez. Chính ông cũng là nguyên thủ đầu tiên từng cảnh báo rằng, giá dầu sẽ lên tới 100 USD/ thùng. Giá trị của thứ “vàng đen” này đang góp phần tạo ra thế và lực cho nhiều cải cách ở khu vực này.
Sắc thái văn hóa chính trị đặc thù của khu vực Mỹ Latinh cũng in dấu ấn riêng lên tiến trình cải cách nơi đây. Nhiều thế kỷ bị chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa đế quốc áp bức, bóc lột bằng các thủ đoạn vừa tàn bạo vừa tinh vi, các nước Mỹ Latinh vì thế luôn chất chứa một năng lượng bùng nổ khổng lồ. Hiện nay nó đang chuyển hóa thành một xu thế tích cực của 9 nước trong khu vực. Còn một sắc thái khác cần được chú ý: đó là dấu ấn của những nhà lãnh đạo hay còn gọi là “chủ nghĩa thủ lĩnh” in đậm trên phong trào. Mỗi thế kỷ gần đây, Mỹ Latinh đều có những con người vĩ đại cả về ý chí và tầm vóc tư tưởng. Họ là ngọn cờ cho phong trào tiến bộ và cách mạng của nhiều nước. Chính những nhân cách lớn ấy đã được lịch sử tạo ra và họ đã góp phần đẩy nhanh lịch sử. Vì thế tên tuổi của các nguyên thủ luôn gắn liền với những cuộc cách mạng, cải cách ở mỗi quốc gia.
“CNXH thế kỷ XXI” - xu hướng của nhiều đảng “cánh tả” cầm quyền ở khu vực Mỹ La tinh
1. Cuộc cải cách hiện nay ở Mỹ Latinh chủ yếu vẫn là trong khuôn khổ của cách mạng dân tộc – dân chủ, song đã có những dấu hiệu vượt thoát.
“Cuộc cách mạng Bolivar”- tên gọi về cuộc cải cách khá sâu rộng ở Vênêduêla, là một điển hình với mục tiêu xây dựng “Chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI”. Ngày 28- 2- 2005, Tổng thống H.Chavez, tại “Diễn đàn xã hội thế giới” tổ chức ở Porto Alegre (Braxin) đã nêu phương hướng này và phác thảo những nét lớn theo quan niệm của ông.
Trước tiên, đó là sự phủ định CNTB: “Mỗi ngày tôi càng tin tưởng hơn rằng cần thiết phải vượt qua CNTB. CNTB không thể bị vượt qua từ chính trong lòng nó mà phải thông qua CNXH”. Ông cho rằng: “Chúng ta phải sáng tạo lại CNXH. Đó không thể là kiểu CNXH mà chúng ta đã thấy ở Liên Xô”. “CNXH thế kỷ XXI” mà H. Chavez đề cập tới khá đa dạng về nguồn gốc tư tưởng: nó là sự kết hợp giữa chủ nghĩa Mác – Lênin mà ông chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Phiđen Caxtro, những tư tưởng dân tộc chủ nghĩa tiến bộ của Bôlivar và chủ nghĩa nhân đạo Thiên chúa giáo…Một số quan niệm của H.Chavez về sở hữu là đáng chú ý. Ông từng chỉ trích tư nhân hóa: “Tư nhân hóa là kế hoạch của chủ nghĩa đế quốc và những người theo chủ nghĩa tự do mới. Y tế không cần tư nhân hóa, vì nó được đặt trên quyền con người; Giáo dục, điện, nước và các dịch vụ công cộng khác cũng vậy. Cần đấu tranh chống tư nhân hóa. Giải pháp đúng đắn là thiết lập một kế hoạch sản xuất XHCN đặt dưới sự kiểm soát dân chủ do giai cấp công nhân thực thi”.
Đặc thù của cách mạng Vênêduêla là diễn ra ở thành thị và dần lan tỏa về nông thôn; phong trào ở đô thị dựa hẳn vào công nhân và những đồng minh tự nhiên của họ là dân nghèo thành thị, trí thức và thanh niên. “Nhiệm vụ Bolivarian” - một chương trình quốc gia gồm các hoạt động kinh tế, xã hội, văn hoá hướng đến công bằng xã hội chính là động lực và là sự gắn kết các giai cấp tầng lớp xã hội. Theo đó chúng ta có thể thấy được quá trình định hình “Chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI”. Cải cách ruộng đất, thực hiện việc quốc hữu hoá ruộng đất và tái phân phối theo các nguyên tắc đảm bảo quyền lợi cho người nghèo; Quốc hữu hóa một số công ty và ngành kinh tế lớn như dầu lửa, điện năng và bưu chính…,dưới hình thức nhà nước mua lại và khống chế 51% cổ phần. Những nhu cầu thiết yếu về dân sinh được giải quyết bằng chống đói nghèo, xây dựng hàng ngàn các trạm xá khám, chữa bệnh miễn phí, xoá mù chữ cho hơn một triệu người trưởng thành, phân phát lương thực và trợ cấp nhà ở... cho các nhóm xã hội “dưới đáy”. Xu thế dân chủ hóa là khá rõ. Quyền tham chính của thổ dân, quyền bầu cử và tham gia trưng cầu dân ý của nhân dân đã được chú trọng. H.Chavez cũng tổ chức một chương trình truyền hình mang tên “Alô! Chào tổng thống” phát sóng sáng chủ nhật hàng tuần để ông trực tiếp trao đổi với công chúng. Về đối ngoại, Vêuzuêla nỗ lực cho sự đoàn kết Mỹ Latinh, dần vượt khỏi sự lệ thuộc vào Mỹ và giành lại quyền kiểm soát tài nguyên quốc gia… Những cải cách là khá mạnh mẽ nhưng thận trọng chứng tỏ H.Chavez tuy thuộc cánh tả nhưng không “tả khuynh”. Từng bước Venezuela đang hướng tới “một xã hội chất lượng tốt và có giá trị cho tất cả mọi người”.
2. Triển vọng của khu vực Mỹ Latinh và “CNXH thế kỷ XXI”
Mỹ Latinh đang là một hiện tượng tích cực của chính trị thế giới trong những năm đầu của thế kỷ XXI. Nếu tính cả Cuba, 10 nước Mỹ Latinh và động thái tích cực trong đời sống chính trị của họ đang làm nên một xu hướng mới ở tây bán cầu. Tình hình sôi động và không loại trừ tiếp diễn những đột biến tích cực bởi cải cách đang có xu hướng tăng dần tính triệt để và sâu rộng trong quần chúng. Tuy vậy, vị thế hiện nay của các đảng cánh tả được xác lập thông qua con đường nghị trường thì độ bền vững sẽ tùy thuộc vào chất lượng và tiến trình cải cách. Cải cách bao giờ cũng có giới hạn của nó. Khi mà những nhu cầu của quần chúng không được tiếp tục thỏa mãn, khi cải cách có dấu hiệu chững lại thì lá phiếu của quần chúng sẽ đổi hướng. Thực tế vẫn còn nhiều quan niệm khác nhau ngay trong một vấn đề: trong khi H.Chavez nhiệt thành với quá trình cải cách ruộng đất, quốc hữu hóa tới mức có lúc “mất mặn, mất nhạt” với đồng minh Lula đa Xinva…thì Đanien Ortega lại “rút được nhiều bài học thấm thía về quá trình công hữu hóa” của 16 năm trước đây. Các đảng phái đối lập ở nhiều nước vẫn còn thế lực và chưa chịu nằm yên và Mỹ thì chưa thể để ngỏ cái “sân sau” của mình. Nhiều thách thức vẫn chờ đợi trên con đường cải cách của Mỹ Latinh
Có lẽ chưa bao giờ, từ CNXH được nhân dân Mỹ Latinh nói tới nhiều như vậy. Nó có sắc thái riêng của mô hình mới “CNXH thế kỷ XXI”. Còn nhiều vấn đề đang tiếp tục chờ lời giải từ hiện thực: làm thế nào để có được một chính đảng để thống nhất về chính trị, tư tưởng và tổ chức và là nòng cốt cho phong trào? Đâu là tính giai cấp của nền dân chủ mới? Vai trò của giai cấp công nhân trong khối liên minh giai cấp và lực lượng cách mạng xã hội?... Có thể mô hình ấy chưa hoàn toàn tiếp hợp với những nguyên lý của CNXH khoa học, song những nỗ lực tìm tòi là đáng trân trọng. Điều đáng quý là, thông qua hiện thực Mỹ Latinh, chúng ta lại thấy sự phát triển mạnh mẽ của xu thế XHCN ở Tây bán cầu sau hơn 40 năm hạt giống đầu tiên nảy nở trên mảnh đất CuBa. Lý luận CNXH có nên coi đây là tín hiệu chấm dứt thời kỳ khủng hoảng của CNXH hiện thực thời sau Liên xô Đông Âu?
Ngày 6/4/2007. Cập nhật lúc 13h 46'
(ĐCSVN)- Thắng lợi của các Đảng cánh tả khu vực Mỹ La Tinh theo xu hướng tích cực, tiến bộ, hướng tới mục tiêu CNXH. Và những lời tuyên bố công khai xây dựng CNXH của Tổng thống Vênêzuela Hugo Chavez đã trở thành tâm điểm chú ý của cả thế giới. Những động thái tích cực trong đời sống chính trị khu vực này đang gợi mở những nhận thức mới, niềm phấn khởi mới của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế.
Bức tranh sáng màu trong đời sống chính trị ở nhiều nước khu vực Mỹ La-tinh.
1 Nét nổi bật của đời sống chính trị khu vực Mỹ La-tinh những năm gần đây là “xu hướng thiên tả”: các đảng cánh tả đã giành thắng lợi trong các cuộc bầu cử tổng thống và nghị viện tại nhiều nước. Tính từ năm 1998 cho đến nay, đã có 9 nước tại khu vực này có các đảng cánh tả nắm được chính quyền. Đó là: Vênêduêla (1998); Chi lê (2000); Braxin (2000); Achentina (2003); Panama (2004); Urugoay (2004); Bôlivia (2005); gần nhất là các nước Nicaragoa và Ecuađo (cùng vào năm 2006). Thắng lợi này của cánh tả đã tạo ra nhiều động thái tích cực trong đời sống chính trị tại khu vực.
Điểm đặc trưng của thắng lợi các đảng cánh tả là đều thông qua bầu cử hợp hiến, được quốc tế công nhận và có được số phiếu tín nhiệm khá cao của cử tri. Có hai vị tổng thống đã tái đắc cử là Hughô Chavez (Vênêduêla) và Lula Đa Xinva (Braxin). Nhiều đại biểu đã dành thắng lợi “vang dội” với số phiếu áp đảo vượt trội đối thủ. Chẳng hạn, thắng lợi của Tổng thống H.Chavez (với 62% số phiếu ủng hộ) tại cuộc bầu cử vào tháng 12- 2006, đã khiến cho đối thủ Manuel Rosales (được 38% số phiếu) nhanh chóng thừa nhận và không hề thắc mắc về một sự gian lận nào. Thành công của H. Chavez và sự thừa nhận của đối thủ khiến cho một vài nước có ý định “can thiệp vì dân chủ” đã phải chùn tay vì không có nguyên cớ.
Nhiều tổng thống của cánh tả vốn xuất thân hoặc có quan hệ rất gần gũi với các tầng lớp lao động. Tổng thống Braxin - Lula đa Xinva vốn là một người thợ luyện kim và là lãnh đạo một phong trào công đoàn nước này. Tổng thống Bôlivia hiện nay Êvô Morales là người da đỏ và xuất thân từ gia đình thợ mỏ và cũng là lãnh đạo nghiệp đoàn. Hughô Chavez - “người mở đường cho cơn hồng thủy cánh tả” (nhận định của tờ Liberation, Pháp) còn được mệnh danh là “tổng thống của người nghèo” vì có nhiều nỗ lực giúp nâng cao đời sống nhân dân không chỉ trong nước mình.
Thắng lợi của cánh tả ở các nước này đã tích cực hóa đời sống chính trị theo hướng dân chủ, dần thoát ly khỏi sự chi phối của chủ nghĩa đế quốc và nhiều nước tuyên bố hướng tới mục tiêu CNXH. Thành quả này ở mỗi nước có những mức độ khác nhau. Sự phân biệt được xác định chủ yếu trên hai phương diện là mức độ cải cách dân chủ và mức độ thoát li khỏi những ảnh hưởng của các nước đế quốc mà trước hết là Mỹ. Về mức độ cải cách dân chủ ở các nước Mỹ Latinh, nhận xét từ những thành tựu đạt được và xu hướng vận động, có người đã phân thành hai loại “màu đỏ” (những cải cách mang tính chất XHCN) và “màu hồng” (những cải cách theo hướng tiến bộ song ít nhiều còn mang dấu ấn của dân chủ Phương Tây).
Nhóm các nước cải cách “màu đỏ” gồm Vênêduêla, Bôlivia, Êcuađo…mà Vênêduêla là điển hình. Mới đây, trong lễ tuyên thệ nhậm chức tổng thống tái đắc cử 10-1- 2007, Hughô Chavez đã cùng Quốc hội đổi tên nước thành Cộng hòa XHCN Vênêduêla. Quốc hiệu ấy đã phản ánh đúng những gì đã và đang diễn ra trên đất nước này. Ông từng nhấn mạnh: “Chúng ta đang hướng tới CNXH, chẳng có ai và bất cứ điều gì có thể ngăn cản được việc này”. Một loạt cải cách khá mạnh mẽ về thể chế - luật pháp, đặc biệt là luật đất đai có lợi cho người nghèo; quốc hữu hoá nhiều công ty tư bản; tiến hành nhiều cải cách xã hội: chiến dịch xoá nạn òu chữ, xoá đói giảm nghèo, nâng cấp hạ tầng cơ sở, xây dựng thêm nhiều trường học, cải thiện dịch vụ y tế...Chẳng hạn, tiếp sau việc quốc hữu hóa công ty dầu lửa lớn nhất (Công ty PDVSA – Petroleos de Veneduela hiện chiếm 80% lượng dầu xuất khẩu và 50% ngân sách nhà nước) sẽ là các ngành điện và viễn thông. Cùng với đó là những cải cách khá mạnh mẽ để chấm dứt chế độ bóc lột đối với nông nghiệp và nông dân. Nền kinh tế thị trường mang màu sắc XHCN, chú trọng việc tái phân bổ thu nhập và phúc lợi xã hội. Những chương trình xã hội đó mang lại kết quả khả quan, có năm (2004) kinh tế tăng trưởng tới 18%, đó có 50 triệu lượt người được khám bệnh miễn phí, hơn 1 triệu người thoát nạn mù chữ, hàng chục nghìn gia đình có nhà ở... Những cải cách mạnh mẽ và khuynh hướng XHCN đã được nhân dân ủng hộ; Hậu thuẫn cho H. Chavez và chính phủ của ông là phong trào tích cực của quần chúng bao gồm công nhân, nông dân, trí thức tiến bộ; thanh niên, phụ nữ và dân nghèo thành thị…Và, điều rất quan trọng là những chính sách ấy đã được Quốc hội thể chế hóa bằng pháp luật. Thực tế đó đã xác định xu hướng XHCN của Vênêzuêla.
Khác với trước đây, khi tiến hành cách mạng XHCN, một số nước thường bị Mỹ cấm vận hoặc lạnh nhạt trong quan hệ với các nước đế quốc từng chi phối. Vênêduêla một mặt có xu hướng độc lập hơn với Mỹ, thậm chí lên án Mỹ thẳng thừng trong những quan hệ cụ thể. Chẳng hạn phản đối Mỹ cấm vận Cuba, can thiệp ở Trung Đông, quốc hữu hóa một số công ty Mỹ…Nhưng mặt khác, bằng nhiều đối sách mềm dẻo và khôn ngoan với “vũ khí” dầu lửa và vị thế địa kinh tế quan trọng của mình, H.Chavez vẫn giữ được nhiều quan hệ kinh tế với Mỹ - đối tác thương mại chính của Vênêzuêla. Mỹ buộc phải thừa nhận thắng lợi của ông trong bầu cử và, như lời Tom Shanon, Thứ trưởng ngoại giao Mỹ đặc trách khu vực Mỹ Latinh: “Mỹ hy vọng về một sự phát triển theo chiều sâu với Vênêzuêla”; còn Châu Âu thì chào đón ông như vị anh hùng giải phóng. Quan hệ mật thiết với các nước Mỹ Latinh cũng tạo nên đối trọng chính trị và xác định vị thế quan trọng của Vênêzuêla.
Xu thế “cải cách màu hồng”- tích cực hóa đời sống chính trị là khá phổ biến với nhiều chính phủ cánh tả ở Mỹ Latinh. Sự tích cực hóa đời sống chính trị được phản ánh trong nhiều chính sách cải cách về đối nội và đối ngoại. Về đối nội, đa số các chính phủ tiến bộ đã tuyên bố hoặc đã tiến hành cải cách kinh tế - xã hội. Những hướng chính là chuyển từ mô hình chủ nghĩa tự do mới sang kinh tế thị trường kết hợp giải quyết các vấn đề xã hội; một số nước tiến hành quốc hữu hóa từng phần những ngành kinh tế; đẩy mạnh chiến dịch chống tham nhũng; thực hiện các chương trình xã hội: cải cách ruộng đất; xoá đói giảm nghèo; xoá nạn mù chữ; tạo công ăn việc làm; cung cấp tín dụng, vốn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ; xây dựng nhà ở cho người nghèo; cải thiện dịch vụ y tế, văn hoá cộng đồng; điều chỉnh một số luật theo hướng coi trọng lợi ích quốc gia và có lợi cho người lao động…Những thành tựu về dân chủ dân sinh là thành quả được dân chúng ủng hộ và sức sống của cải cách bắt nguồn chính từ đây.
Về đối ngoại, tuy chưa thoát khỏi sự lệ thuộc vào Mỹ nhưng đường lối đối ngoại của các nước này đó thể hiện tính độc lập nhiều hơn. Các nước trong khu vực đó nối lại và tăng cường hợp tác với Cu-ba XHCN, phản đối chính sách bao vây cấm vận của Mỹ đối với “Hòn đảo tự do” này; ủng hộ quá trình dân chủ hoá trong quan hệ quốc tế và cải tổ Liờn Hợp Quốc; ủng hộ cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa khủng bố; phấn đấu vỡ một trật tự thế giới mới, dân chủ và bình đẳng, vì hoà bình, độc lập dân tộc và tiến bộ xã hội. Với Việt Nam, các chính phủ này đều bày tỏ mong muốn tăng cường quan hệ toàn diện, nhất là hợp tác kinh tế, thương mại, khoa học, kỹ thuật. Nhiều nước rất coi trọng kinh nghiệm của Việt nam trong việc giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và đảm bảo tiến bộ và công bằng xã hội trong bối cảnh kinh tế thị trường.
2. Những động thái tích cực trong đời sống chính trị khu vực Mỹ Latinh những năm gần đây là kết quả của nhiều nguyên nhân, đó là, Nhu cầu độc lập dân tộc, dân chủ và phát triển luôn là nét tiêu biểu trong đời sống chính trị khu vực Mỹ Latinh. Vài trăm năm gần đây, khát vọng ấy luôn thường trực trong khu vực. Nó tạo nên những phong trào giải phóng dân tộc và những anh hùng dân tộc - biểu tượng của ý chí giải phóng như Ximôn Bôliva, Hôxê Macti, Chêghêvara và gần nhất là Phiđen Catxtro. Nó đối lập trực diện với chủ nghĩa thực dân trước đây và “chủ nghĩa tự do mới” của các nước đế quốc hiện nay. Sự thất bại của “Chủ nghĩa tự do mới” trong quá trình toàn cầu hóa kinh tế mà Mỹ là đạo diễn, là nguyên nhân chính của cải cách ở Mỹ Latinh. Nó không giải quyết được các vấn đề kinh tế - xã hội, không đáp ứng được các nhu cầu, nguyện vọng chính đáng của đông đảo quần chúng và đã mang lại nghèo khổ và thất vọng cho đa số. Phân hoá giàu nghèo là rất sâu sắc: Mỹ Latinh có 500 triệu dân thì 224 triệu nghèo đói, 90 triệu sống dưới mức nghèo khổ; 50 triệu người mù chữ và các quốc gia thì đang nợ nần chồng chất…Nhân dân đang mong muốn có một sự thay đổi.
Kinh nghiệm lịch sử còn cho biết rằng, nhiều nước trước đây như Êcuađo Pêru, Bôlivia...khi cánh hữu cầm quyền thì hầu hết chính thể đều mang tính độc tài. Bản thân các phong trào tiến bộ, cánh tả và đảng cộng sản đều bị đàn áp. Nhu cầu cải cách dân chủ vì độc lập, bình đẳng trong phát triển và dân sinh trở thành một khát vọng thường trực của nhân dân. Lực lượng nào nắm bắt và giải quyết được nhu cầu thường trực ấy sẽ trở thành lực lượng chính trị trung tâm và được ủng hộ. Kinh nghiệm lịch sử và thành công của cánh tả Mỹ Latinh cùng những xu hướng XHCN hiện nay gợi nhớ đến nhận định của Hồ Chí Minh “Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị sẵn mảnh đất rồi. Chủ nghĩa xã hội chỉ còn phải làm cái việc là gieo hạt giống của công cuộc giải phóng mà thôi.”
Liên kết của nhiều lực lượng trên nhiều lĩnh vực đã hỗ trợ và tạo nhiều lực hấp dẫn các nước Mỹ Latinh hướng tới mục tiêu XHCN. Các nước khu vực Mỹ Latinh có rất nhiều mối quan hệ mật thiết với nhau trên các phương diện: về kinh tế, tiêu biểu khối MERCOSUR và các hiệp định thương mại song phương giữa các nước. Có nhiều sắc thái khá đặc biệt trong quan hệ kinh tế này. Bên cạnh nguyên tắc hợp tác bình đẳng và đôi bên cùng có lợi, xuất hiện nhiều quan hệ vượt lên trên lợi ích kinh tế. Chẳng hạn, Cuba từng tình nguyện giúp đỡ nhiều nước Mỹ Latinh về giáo dục, y tế, khoa học... còn Vênzuêla thì khảng khái hỗ trợ nhiều nước khác như Cuba, Nicaragoa... bằng việc giảm giá dầu lửa mà họ mua so với giá thị trường từ 50% đến 70%.
Về chính trị, quá trình tập hợp lực lượng của các đảng cộng sản, cánh tả, và lực lượng tiến bộ Mỹ La- tinh thông qua các diễn đàn, hội thảo... cũng là yếu tố quan trọng, giúp cho chính trị khu vực có bước tiến mới. Trước tiên là Diễn đàn Sao Pao-lô. Đây là diễn đàn hàng năm của các đảng cộng sản, cánh tả và các lực lượng tiến bộ... được tổ chức lần đầu tiên vào năm 1990 tại Bra-xin theo sáng kiến của Đảng Lao động Bra-xin. Từ 48 đảng, tổ chức chớnh trị tham gia Diễn đàn đầu tiên, nay đã có 142 đảng, tổ chức chính trị trên thế giới tham gia. Khối ALBA (Sự lựa chọn Bôlivar của châu Mỹ latinh) là một liên minh chính trị - tư tưởng. Cánh tả Mỹ Latinh cũng có Hội thảo quốc tế "Các đảng và một xã hội mới" do Đảng Lao động Mê-hi-cô chủ trì hằng năm (đó tổ chức được 9 hội thảo); Hội nghị "Toàn cầu hoá và những vấn đề của sự phát triển” do Cu-ba đăng cai; Diễn đàn “Xã hội thế giới” là đối trọng với Diễn đàn Đa vôt, do các tổ chức phi chính phủ Bra-xin khởi xướng... để trao đổi kinh nghiệm, phối hợp hành động của các phong trào hội dân sự chống lại chủ nghĩa tự do mới, chống lại sự thống trị của đế quốc, tư bản; phấn đấu xây dựng xã hội lấy con người làm trung tâm... CuBa - ngọn cờ chống chủ nghĩa đế quốc vì độc lập dân tộc và CNXH là tấm gương có sức toả sáng và hấp dẫn rất lớn tại các diễn đàn.
Đảng cộng sản tại các nước đã sát cánh bên các đảng cánh tả và tạo nên hậu thuẫn chính trị đắc lực cho cải cách chính trị tích cực. Bản thân các đảng cộng sản cũng hỗ trợ tích cực cho những phong trào tiến bộ; quan hệ khá mật thiết với cánh tả bằng ủng hộ hay liên danh trong bầu cử. Nhiều đảng cũng đã rút được nhiều bài học kinh nghiệm quý báu trong khoa học và nghệ thuật đấu tranh nghị trường thời gian qua. Vị thế của các đảng cộng sản trong chính trường là khá lớn. Đảng Cộng sản Bra-xin là đảng lớn thứ hai sau Đảng Lao động của Tổng thống đương nhiệm ở nước này. Đảng cú 12 nghị sĩ liờn Bang, 18 nghị sĩ bang, 1 Bộ trưởng trong chớnh phủ và giữ chức Chủ tịch Hạ viện. Quan hệ giữa những người cộng sản và những người cánh tả của Vênêduêla cũng khá ấm áp. Tổng thống H.Chavez đã có nhiều thiện chí với tổ chức cộng sản tại nước này...
Nhiều nhân tố khác cũng đã góp phần tạo nên tình hình tích cực ở nhiều nước tại khu vực Mỹ La tinh hiện nay. Sự trỗi dậy của phong trào dân chủ và tiến bộ xã hội cũng cần đến bối cảnh hỗ trợ. Vốn bị coi là “sân sau” của Mỹ, các nước Mỹ Latinh thời gan gần đây đang có cơ hội thuận lợi để có được một vị thế độc lập hơn. Sa lầy tại Trung đông, lo lắng về sự suy giảm vai trò tại châu Âu, dè chừng trước sự trỗi dậy của Trung Quốc... Mỹ dường như đã khá bận rộn và mệt mỏi với tham vọng và buộc phải bộc lộ ra những khâu yếu của mình. Nam Mỹ chính là một khâu như vậy.
“Con bài dân chủ” mà Mỹ thường sử dụng đã “gậy ông đập lưng ông”. Chính việc thông qua bầu cử đa đảng, hợp hiến, nhân dân đã lựa chọn và đưa cánh tả lên ngôi - điều mà Mỹ không hề muốn đối với nhiều quốc gia ở khu vực Mỹ Latinh. Có lẽ đây là điều thú vị và bất ngờ nhất trong chính trường thế giới những năm qua. Ở Đông Âu “diễn biến hòa bình” có thể làm nên những cuộc cách mạng sắc màu và dựng nên một số chính phủ thân Phương Tây, nhưng ở khu vực Mỹ Latinh thì ngược lại, nó lại lật đổ các chính phủ cực hữu, thân Mỹ và tạo nên các chính phủ cánh tả. Trạng thái “ngoài vòng kiểm soát” đang xuất hiện và Mỹ, với “con bài dân chủ”, không khác gì gã “phù thủy non tay không trị nổi những âm binh mà y đã triệu lên”.
Thời gian gần đây nhu cầu phát triển kinh tế của thế giới cùng nhiều biến động khác đã đẩy giá cả của nhiều nguyên liệu tăng mạnh. Giá dầu lửa tăng gấp 5 – 6 lần trong vài năm đã khiến cho dầu lửa trở thành một thứ “vũ khí”, một thế mạnh mà các nước xuất khẩu dầu thường sử dụng. Vênêzuela là một ví dụ. Thế mạnh này của họ khiến cho Mỹ – nước đang nhập khẩu gần 25% dầu lửa từ Vênêzuêla, tuy khá hậm hực về thái độ chính trị song vẫn buộc phải mềm mỏng với Hughô Chavez. Chính ông cũng là nguyên thủ đầu tiên từng cảnh báo rằng, giá dầu sẽ lên tới 100 USD/ thùng. Giá trị của thứ “vàng đen” này đang góp phần tạo ra thế và lực cho nhiều cải cách ở khu vực này.
Sắc thái văn hóa chính trị đặc thù của khu vực Mỹ Latinh cũng in dấu ấn riêng lên tiến trình cải cách nơi đây. Nhiều thế kỷ bị chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa đế quốc áp bức, bóc lột bằng các thủ đoạn vừa tàn bạo vừa tinh vi, các nước Mỹ Latinh vì thế luôn chất chứa một năng lượng bùng nổ khổng lồ. Hiện nay nó đang chuyển hóa thành một xu thế tích cực của 9 nước trong khu vực. Còn một sắc thái khác cần được chú ý: đó là dấu ấn của những nhà lãnh đạo hay còn gọi là “chủ nghĩa thủ lĩnh” in đậm trên phong trào. Mỗi thế kỷ gần đây, Mỹ Latinh đều có những con người vĩ đại cả về ý chí và tầm vóc tư tưởng. Họ là ngọn cờ cho phong trào tiến bộ và cách mạng của nhiều nước. Chính những nhân cách lớn ấy đã được lịch sử tạo ra và họ đã góp phần đẩy nhanh lịch sử. Vì thế tên tuổi của các nguyên thủ luôn gắn liền với những cuộc cách mạng, cải cách ở mỗi quốc gia.
“CNXH thế kỷ XXI” - xu hướng của nhiều đảng “cánh tả” cầm quyền ở khu vực Mỹ La tinh
1. Cuộc cải cách hiện nay ở Mỹ Latinh chủ yếu vẫn là trong khuôn khổ của cách mạng dân tộc – dân chủ, song đã có những dấu hiệu vượt thoát.
“Cuộc cách mạng Bolivar”- tên gọi về cuộc cải cách khá sâu rộng ở Vênêduêla, là một điển hình với mục tiêu xây dựng “Chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI”. Ngày 28- 2- 2005, Tổng thống H.Chavez, tại “Diễn đàn xã hội thế giới” tổ chức ở Porto Alegre (Braxin) đã nêu phương hướng này và phác thảo những nét lớn theo quan niệm của ông.
Trước tiên, đó là sự phủ định CNTB: “Mỗi ngày tôi càng tin tưởng hơn rằng cần thiết phải vượt qua CNTB. CNTB không thể bị vượt qua từ chính trong lòng nó mà phải thông qua CNXH”. Ông cho rằng: “Chúng ta phải sáng tạo lại CNXH. Đó không thể là kiểu CNXH mà chúng ta đã thấy ở Liên Xô”. “CNXH thế kỷ XXI” mà H. Chavez đề cập tới khá đa dạng về nguồn gốc tư tưởng: nó là sự kết hợp giữa chủ nghĩa Mác – Lênin mà ông chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Phiđen Caxtro, những tư tưởng dân tộc chủ nghĩa tiến bộ của Bôlivar và chủ nghĩa nhân đạo Thiên chúa giáo…Một số quan niệm của H.Chavez về sở hữu là đáng chú ý. Ông từng chỉ trích tư nhân hóa: “Tư nhân hóa là kế hoạch của chủ nghĩa đế quốc và những người theo chủ nghĩa tự do mới. Y tế không cần tư nhân hóa, vì nó được đặt trên quyền con người; Giáo dục, điện, nước và các dịch vụ công cộng khác cũng vậy. Cần đấu tranh chống tư nhân hóa. Giải pháp đúng đắn là thiết lập một kế hoạch sản xuất XHCN đặt dưới sự kiểm soát dân chủ do giai cấp công nhân thực thi”.
Đặc thù của cách mạng Vênêduêla là diễn ra ở thành thị và dần lan tỏa về nông thôn; phong trào ở đô thị dựa hẳn vào công nhân và những đồng minh tự nhiên của họ là dân nghèo thành thị, trí thức và thanh niên. “Nhiệm vụ Bolivarian” - một chương trình quốc gia gồm các hoạt động kinh tế, xã hội, văn hoá hướng đến công bằng xã hội chính là động lực và là sự gắn kết các giai cấp tầng lớp xã hội. Theo đó chúng ta có thể thấy được quá trình định hình “Chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI”. Cải cách ruộng đất, thực hiện việc quốc hữu hoá ruộng đất và tái phân phối theo các nguyên tắc đảm bảo quyền lợi cho người nghèo; Quốc hữu hóa một số công ty và ngành kinh tế lớn như dầu lửa, điện năng và bưu chính…,dưới hình thức nhà nước mua lại và khống chế 51% cổ phần. Những nhu cầu thiết yếu về dân sinh được giải quyết bằng chống đói nghèo, xây dựng hàng ngàn các trạm xá khám, chữa bệnh miễn phí, xoá mù chữ cho hơn một triệu người trưởng thành, phân phát lương thực và trợ cấp nhà ở... cho các nhóm xã hội “dưới đáy”. Xu thế dân chủ hóa là khá rõ. Quyền tham chính của thổ dân, quyền bầu cử và tham gia trưng cầu dân ý của nhân dân đã được chú trọng. H.Chavez cũng tổ chức một chương trình truyền hình mang tên “Alô! Chào tổng thống” phát sóng sáng chủ nhật hàng tuần để ông trực tiếp trao đổi với công chúng. Về đối ngoại, Vêuzuêla nỗ lực cho sự đoàn kết Mỹ Latinh, dần vượt khỏi sự lệ thuộc vào Mỹ và giành lại quyền kiểm soát tài nguyên quốc gia… Những cải cách là khá mạnh mẽ nhưng thận trọng chứng tỏ H.Chavez tuy thuộc cánh tả nhưng không “tả khuynh”. Từng bước Venezuela đang hướng tới “một xã hội chất lượng tốt và có giá trị cho tất cả mọi người”.
2. Triển vọng của khu vực Mỹ Latinh và “CNXH thế kỷ XXI”
Mỹ Latinh đang là một hiện tượng tích cực của chính trị thế giới trong những năm đầu của thế kỷ XXI. Nếu tính cả Cuba, 10 nước Mỹ Latinh và động thái tích cực trong đời sống chính trị của họ đang làm nên một xu hướng mới ở tây bán cầu. Tình hình sôi động và không loại trừ tiếp diễn những đột biến tích cực bởi cải cách đang có xu hướng tăng dần tính triệt để và sâu rộng trong quần chúng. Tuy vậy, vị thế hiện nay của các đảng cánh tả được xác lập thông qua con đường nghị trường thì độ bền vững sẽ tùy thuộc vào chất lượng và tiến trình cải cách. Cải cách bao giờ cũng có giới hạn của nó. Khi mà những nhu cầu của quần chúng không được tiếp tục thỏa mãn, khi cải cách có dấu hiệu chững lại thì lá phiếu của quần chúng sẽ đổi hướng. Thực tế vẫn còn nhiều quan niệm khác nhau ngay trong một vấn đề: trong khi H.Chavez nhiệt thành với quá trình cải cách ruộng đất, quốc hữu hóa tới mức có lúc “mất mặn, mất nhạt” với đồng minh Lula đa Xinva…thì Đanien Ortega lại “rút được nhiều bài học thấm thía về quá trình công hữu hóa” của 16 năm trước đây. Các đảng phái đối lập ở nhiều nước vẫn còn thế lực và chưa chịu nằm yên và Mỹ thì chưa thể để ngỏ cái “sân sau” của mình. Nhiều thách thức vẫn chờ đợi trên con đường cải cách của Mỹ Latinh
Có lẽ chưa bao giờ, từ CNXH được nhân dân Mỹ Latinh nói tới nhiều như vậy. Nó có sắc thái riêng của mô hình mới “CNXH thế kỷ XXI”. Còn nhiều vấn đề đang tiếp tục chờ lời giải từ hiện thực: làm thế nào để có được một chính đảng để thống nhất về chính trị, tư tưởng và tổ chức và là nòng cốt cho phong trào? Đâu là tính giai cấp của nền dân chủ mới? Vai trò của giai cấp công nhân trong khối liên minh giai cấp và lực lượng cách mạng xã hội?... Có thể mô hình ấy chưa hoàn toàn tiếp hợp với những nguyên lý của CNXH khoa học, song những nỗ lực tìm tòi là đáng trân trọng. Điều đáng quý là, thông qua hiện thực Mỹ Latinh, chúng ta lại thấy sự phát triển mạnh mẽ của xu thế XHCN ở Tây bán cầu sau hơn 40 năm hạt giống đầu tiên nảy nở trên mảnh đất CuBa. Lý luận CNXH có nên coi đây là tín hiệu chấm dứt thời kỳ khủng hoảng của CNXH hiện thực thời sau Liên xô Đông Âu?
TS. Nguyễn An Ninh
Học viện CTQG Hồ Chí Minh
Học viện CTQG Hồ Chí Minh