Xin chia sẻ cùng các bạn hai bài báo nhỏ, cùng dưới bút danh Trương Thái Du
***********
1.
Tuyên ngôn cá nhân: Viết là hành lạc
Lý luận văn học cổ điển Á Đông cho rằng “Tâm sinh ngôn”, ngôn viết ra là văn. Nguyễn Du nhận định: “Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”. Phê bình tác phẩm nào đó mà nói “không có cái tâm” là nặng lắm, chẳng khác nào sổ toẹt mọi giá trị.
Trên cùng chủ thể là người viết, nếu đảo ngược công thức kia sẽ rất lý thú. Rõ ràng văn mài giũa ngôn, gạn đục khơi trong, đẽo đá tìm ngọc. Văn, không cần qua trung gian ngôn, tác động thẳng vào tâm, soi sáng tâm. Tâm nào thì văn ấy. Tuy nhiên văn lại làm được một việc không ngờ là khai tâm.
Tâm là ngôi nhà của lương tri. Vậy, viết chính là hành động của lương tri, dù điều này không tuyệt đối đúng trong mọi trường hợp. Lương tri là giá trị của nhân văn. Do đó, tính nhân văn luôn là yếu tố quyết định sự thành công của bất cứ tác phẩm văn học nào.
Khai tâm hàm nghĩa mở mang tâm trí. Song khai tâm còn có nghĩa khác rất hay là vui vẻ, khoái lạc. Theo tôi, viết là con đường đi tìm khoái lạc. Đa số người viết đều nhận định “nghề” này khá lao tâm nhọc tứ, rất khổ cực, là trò hành xác đáng sợ. Nhưng từ bỏ viết không dễ chút nào. Rất hiếm thấy một nhà văn, một nhà thơ thực sự tổ chức lễ giải nghệ [1] .
Trăm năm trồng một cây nhân
Từ thu xanh tóc đến xuân bạc đầu
Xuân thu của thiên nhiên hơi khác thu xuân nơi con người. Mùa xuân của cây nhân văn chỉ trổ bông hoa bất tử đẹp nhất trên những mái đầu pha sương thiểu ngôn. Mọi lối bao biện đều ngây ngô và đáng thương. Được sắc thì kém hương, qui luật ấy của sinh vật cũng ứng vào xã hội chăng?
Đôi lúc tôi phân vân, không hiểu sự hành lạc kia có giống tự thỏa mãn? Vượt qua khuôn khổ cá nhân người viết, văn chương là con đẻ tinh thần của mối tình si, sinh ra sau những cuộc truy hoan nóng hổi. Nếu khai tâm là tia sáng mặt trời, thì tác phẩm thoát thai là ánh trăng mê hoặc.
Như vậy viết, trước tiên là viết cho chính tác giả. Ảo tưởng hay mục đích đồng bóng sẽ vỡ nhanh hơn bọt xà phòng. Kết quả của sự viết, không giống đứa con sinh học, nó trưởng thành ngay khi vừa mở mắt. Nó sẽ có một cuộc đời, một thân phận và một số mệnh biệt lập với cha mẹ. Kẻ sáng tác đừng quá mong chờ được phụng dưỡng, hưởng thụ hiếu nghĩa truyền thống. Hãy đoan lượng con mình chắc chắn phải nếm trải đủ chua cay mặn ngọt, và đôi lúc cần trao gởi hoàn toàn cho thần may mắn.
Tào Phi, ngôi sao sáng trong chòm Kiến An Tam Kiệt (Tào Tháo, Tào Phi, Tào Thực), từng viết hai tác phẩm lý luận văn học là Điển Luận và Luận Văn. Ông bảo văn chương là sự nghiệp lớn giữa đất nước, vẻ vang bất hủ, mang sức sống và tuổi thọ dài lâu. Ông cho rằng có mối quan hệ giữa khí chất, tài năng tác giả và tác phẩm. Tuy vậy đến hôm nay, giữa đời sống hiện đại, tinh hoa của họ Tào gần như đã mất tích, nếu không kể mấy vần thơ lác đác trong Tam Quốc Chí. Tư Mã Thiên dựng nên thuyết “Phát phẫn trứ thư” (phẫn uất mà trước tác). Sử Ký của ông đã, đang và sẽ vĩnh viễn song hành cùng văn minh nhân loại.
Người viết đích thực của thế kỷ 21 là ai? Họ mang sứ mệnh gì? Tốt nhất dừng nên đặt ra những câu hỏi thừa như vậy. Hãy gõ bàn phím nếu cần. Hãy dấn thân nếu có thể. Hãy hồ hởi đón nhận ân sủng của văn chương. Hãy sảng mê cùng khoái cảm. Đó là cuộc đời đầy ý nghĩa, hay nói cách khác, là giá trị của sự sống, của người viết.
Đà Lạt, tháng 7 âm lịch
© 30.8. 2004 talawas
--------------------------------------------------------------------------------
[1]Dăm năm trước Nguyễn Duy eo sèo quyết định không làm thơ nữa. Để khuây khỏa, ông xoay ra ôn lại ái ân ngày cũ với thơ bằng cách in lịch thơ, triển lãm thơ.
Ngoài ra bài viết này có tham khảo vài câu trả lời ngắn gọn:
Judit Inotai nhận xét về Đại thụ Günter Grass: Bên cạnh tài năng xuất chúng trong văn chương, cái nhìn sáng suốt và chủ nghĩa nhân đạo của ông khiến nhà văn xứng đáng với giải thưởng cao quý này.
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=455&MaxSub=455
Mạc Ngôn: “Một số cảnh trong thời thơ ấu xuất hiện trước tôi vào một ngày kia, và tôi nhận thức ra rằng nhiều kinh nghiệm mà tôi đã trải qua trong thời thơ ấu hoặc trong những chuyện kể tôi nghe được ngày ấy có thể đã chiếm một vị trí trong những cuốn sách của tôi. Đó chính là một sự khải ngộ.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=466&MaxSub=466
Monique Trương: “Tôi luôn nấu nướng, hay nói khác đi, tôi luôn “ngửi thấy” mùi thức ăn lan tỏa đầu tiên trong tâm trí tôi. Tôi đến với một công thức nấu ăn như đến với một câu chuyện. Tôi mường tượng ra nó, đôi khi tôi mơ về nó, thế rồi tôi bắt đầu làm ra nó.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=503&MaxSub=503
Nguyễn Phan Hách: “Tôi biết viết thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện ngắn mini..., ấy bởi do trời cho chứ không hoàn toàn cố ý.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=703
Phan Huyền Thư: "Tôi không là con người tỉnh táo. Vì nếu là người tỉnh táo tôi đã không chọn con đường thi ca để đi. Tôi cực điên loạn trong thế giới sáng tác của mình.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=711
Lê Thị Diễm Thúy: “Sáng tác là thách thức, nhưng thách thức đó hợp với bản tính của tôi.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=715
Tạ Duy Anh: “Đương nhiên sáng tác đồng nghĩa với tìm tòi và kỹ thuật viết là điều quan trọng, trừ những ai không định làm nhà văn chuyên nghiệp.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=486&MaxSub=486
2.
Chuyện bếp núc viết sách: số trang và số chữ
Thi thoảng đây đó trong các bài phỏng vấn, ta vẫn nghe nhiều nhà văn nói: “Tôi đang viết quyển tiểu thuyết cỡ 300 trang…”. “Cuốn sách sắp tới độ năm sáu trăm trang…”. “Tôi sẽ dành 700 trang cho tập hai…”. “Tôi đã viết hai ba tiểu thuyết trên 400 trang…”. Thật mơ hồ, tuy nhiên sự nhập nhoạng ở đây lại nằm trong định nghĩa thế nào là một trang viết. Số chữ trong một trang viết tỉ lệ với khổ giấy và độ lớn của ký tự. Sẽ có người phản bác không phải nhiều chữ là hay. Vâng, tôi chỉ muốn trình bày khía cạnh thuần kỹ thuật.
Tôi không rõ ở Tây người ta có ước lượng độ dài ngắn của 1 quyển sách bằng số chữ hay không. Mới đây, qua bài “Đầu và cuối của tiểu thuyết” [1], Milorad Pavic cho người đọc thấy ông cũng từng đếm chữ.
Người Tàu thì khác. Phần lớn sách xuất bản ở Trung Hoa đều ghi chú số chữ rõ ràng. Hành xử này không chứng minh tác giả Tàu nhận thức cao hơn tác giả Việt, nó là truyền thống lâu đời. Thật vậy, tôi tin muộn nhất người Tàu đã đếm chữ khi sách thẻ trúc ra đời, cách nay trên 2500 năm. Thẩm mỹ đòi hỏi mọi chữ Tàu, bất kể số nét, phải chiếm diện tích như nhau. Tùy chiều dài thẻ trúc, tùy độ lớn của chữ, người ta dễ dàng đếm được số chữ trên một thẻ, nhân với số thẻ sẽ thành số chữ trong tập, lại nhân với số tập thì ra số chữ gần đúng trong quyển sách. Ai chẳng biết Sử Ký Tư Mã Thiên có 520 ngàn chữ. Trước Tư Mã Thiên, Lã Bất Vi từng quảng cáo sách của mình ở cửa chợ Hàm Dương. Ông ta treo giải ngàn vàng cho ai thêm bớt được một chữ trong tổng số hơn hai mươi vạn chữ của Lã Thị Xuân Thu. Sau này có giấy, đếm chữ phức tạp hơn nhưng họ vẫn làm, nên ta mới biết Hồng Lâu Mộng gồm 730 ngàn chữ.
Tôi từng có kinh nghiệm ‘bực bội’ với nhiều quyển sách xuất bản tại Việt Nam. Lần nọ trên chuyến xe đò 6 tiếng từ Đà Lạt đến Sài Gòn, tôi đem theo 1 quyển sách 600 trăm trang khổ 13cm x 19cm để tận dụng thời gian. Không may sách dành cho người cận nặng nên chữ to như con bò. Đọc sách không mỏi mắt nhưng mỏi tay vì cứ phải sang trang liên tục. Hậu quả là tôi mất toi 3 tiếng một cách vô vị.
Người Ta ở Tây cũng chẳng khá hơn. Một tác giả sống giữa thủ đô văn hóa Tây dương từng phán: "Tất cả các cuốn Tứ Thư, Ngũ Kinh nếu gộp chung lại tất cả và in thành một cuốn sách thì cũng chỉ vài trăm trang thôi, nghĩa là chỉ bằng một nửa cuốn sách mà các vị đang cầm trong tay thôi. Một người bình thường có thể học một tuần lễ là xong, thế mà các sĩ tử cứ nhai đi nhai lại trong mấy ngàn năm thì hỏi kiến thức có cái gì đáng kể?".
“Ngạc nhiên chưa?” – Tôi mạn phép nhại một lời thoại quảng cáo – Và còn ngạc nhiên hơn nữa khi tôi đem vấn đề “số trang, số chữ” tham khảo người bạn vong niên viết văn. Anh nhíu mày khó chịu và mắng tôi như mắng đứa trẻ con vô lễ: “Thằng dở người! Ai chẳng biết với việc số hóa văn bản hôm nay, nhấn chuột hai lần là có ngay số chữ. Cái khác nhau giữa Ta với Tây và Tàu là bản sắc Việt Nam. Mày muốn tự đồng hóa thì cứ tự nhiên. Đừng bôi bẩn chúng tao!”.
Tôi buồn lắm. Thì ra trên đời này chỉ tồn tại một sự thật duy nhất đó là không có gì là sự thật. Mọi cái khác mang tên gọi sự thật, chỉ là sản phẩm của các mức độ nhận thức. Nhận thức lạc lõng mang nhiều cảm tính hồ đồ của tôi chắc chắn chẳng thay đổi được thói quen của nhiều người.
Chú thích:
[1] http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=4&TypeID=20&WorkID=725
Phiên bản khác được biên tập và đăng trên eVan ngày 25.8.2004
Chuyện bếp núc viết sách: số trang và số chữ
Thi thoảng đây đó trong các bài phỏng vấn, ta vẫn nghe những câu trả lời thế này của nhiều nhà văn: “Tôi đang viết quyển tiểu thuyết cỡ ba trăm trang…”; “Cuốn sách sắp tới độ năm sáu trăm trang…”; “Tôi sẽ dành bảy trăm trang cho tập hai…”; “Tôi đã viết hai ba tiểu thuyết trên bốn trăm trang” v.v. Nghe rất mơ hồ! Sự nhập nhoạng ở đây nằm trong định nghĩa thế nào là một trang viết? Mà một trang viết thì có bao nhiêu chữ? Bởi số chữ trong một trang phụ thuộc vào khổ giấy và độ lớn của ký tự...
Tôi không rõ ở Tây người ta có ước lượng độ dài ngắn của 1 quyển sách bằng số chữ hay không. Mới đây, trong bài “Đầu và cuối của tiểu thuyết”, Milorad Pavic cho người đọc thấy ông cũng từng đếm chữ.
Người Tàu thì khác. Phần lớn sách xuất bản ở Trung Quốc đều ghi chú số chữ rõ ràng. Hành xử này không chứng minh tác giả Tàu nhận thức cao hơn tác giả Việt, nó là một truyền thống lâu đời. Thật vậy, tôi tin muộn nhất người Tàu đã đếm chữ khi sách thẻ trúc ra đời, cách nay trên 2500 năm. Thẩm mỹ đòi hỏi mọi chữ Tàu, bất kể số nét, phải có diện tích như nhau. Tùy chiều dài thẻ trúc, tùy độ lớn của chữ, người ta dễ dàng đếm được số chữ trên 1 thẻ, nhân với số thẻ sẽ thành số chữ trong 1 tập, lại nhân với số tập thì ra số chữ gần đúng trong 1 quyển sách. Thế nên, chẳng khó khăn gì để biết rằng Sử ký Tư Mã Thiên có 52 vạn chữ. Lã Thị Xuân Thu có hơn 20 vạn chữ (Tác giả của bộ sách này là Lã Bất Vi. Ông ta từng bày sách của mình ở cửa chợ Hàm Dương, treo giải ngàn vàng cho ai thêm bớt được một chữ trong tổng số hơn hai mươi vạn chữ của mình.) Sau này có giấy, việc đếm chữ phức tạp hơn, nhưng người Tàu vẫn làm, nên ta mới biết Hồng Lâu Mộng gồm 73 vạn chữ.
Việc đếm chữ của người Tàu quả là giúp bạn đọc có được hình dung khá chính xác về độ lớn của một tác phẩm nào đó, bất kể nó được in bằng giấy khổ to hay nhỏ, dày hay mỏng. Còn như các nhà văn của chúng ta cứ nói sách của họ dày mấy trăm trang, không thể hình dung được là thế nào. Lần nọ trên chuyến xe đò 6 tiếng từ Đà Lạt đến Sài Gòn, để tận dụng thời gian, tôi đem theo một quyển sách 600 trăm trang khổ 13cm x 19cm in ở Việt Nam. Không may sách dành cho người cận nặng nên chữ to như con bò. Đọc sách không mỏi mắt nhưng mỏi tay vì cứ phải sang trang liên tục. Hậu quả là mất toi 3 tiếng đồng hồ một cách vô vị.
Người Ta ở Tây cũng có những ngộ nhận tương tự về số trang - số chữ. Chẳng hạn, một tác giả ta sống giữa thủ đô văn hóa phương Tây từng phán: "Tất cả các cuốn Tứ Thư, Ngũ Kinh nếu gộp chung lại và in thành một cuốn sách thì cũng chỉ vài trăm trang, nghĩa là chỉ bằng một nửa cuốn sách mà các vị đang cầm trong tay thôi. Một người bình thường có thể đọc một tuần lễ là xong, thế mà các sĩ tử ngày xưa cứ nhai đi nhai lại trong mấy ngàn năm thì hỏi kiến thức có cái gì đáng kể?".
“Ngạc nhiên chưa?”, tôi mạn phép nhại một lời thoại quảng cáo. Và còn ngạc nhiên hơn nữa khi tôi đem vấn đề “số trang, số chữ” tham khảo người bạn vong niên viết văn, ông này nhíu mày khó chịu và mắng tôi như mắng đứa trẻ con vô lễ: “Thằng dở người! Ai chẳng biết với việc số hóa văn bản hôm nay, nhấn chuột hai lần là có ngay số chữ.”. Nhưng làm thế làm chi, cứ nói mấy trăm trang mới oai chớ!
Tôi buồn lắm. Thì ra mọi thứ chỉ là sản phẩm của các mức độ nhận thức. Nhận thức lạc lõng mang nhiều cảm tính hồ đồ của tôi chắc chắn chẳng thay đổi được thói quen của nhiều người.
***********
1.
Tuyên ngôn cá nhân: Viết là hành lạc
Lý luận văn học cổ điển Á Đông cho rằng “Tâm sinh ngôn”, ngôn viết ra là văn. Nguyễn Du nhận định: “Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”. Phê bình tác phẩm nào đó mà nói “không có cái tâm” là nặng lắm, chẳng khác nào sổ toẹt mọi giá trị.
Trên cùng chủ thể là người viết, nếu đảo ngược công thức kia sẽ rất lý thú. Rõ ràng văn mài giũa ngôn, gạn đục khơi trong, đẽo đá tìm ngọc. Văn, không cần qua trung gian ngôn, tác động thẳng vào tâm, soi sáng tâm. Tâm nào thì văn ấy. Tuy nhiên văn lại làm được một việc không ngờ là khai tâm.
Tâm là ngôi nhà của lương tri. Vậy, viết chính là hành động của lương tri, dù điều này không tuyệt đối đúng trong mọi trường hợp. Lương tri là giá trị của nhân văn. Do đó, tính nhân văn luôn là yếu tố quyết định sự thành công của bất cứ tác phẩm văn học nào.
Khai tâm hàm nghĩa mở mang tâm trí. Song khai tâm còn có nghĩa khác rất hay là vui vẻ, khoái lạc. Theo tôi, viết là con đường đi tìm khoái lạc. Đa số người viết đều nhận định “nghề” này khá lao tâm nhọc tứ, rất khổ cực, là trò hành xác đáng sợ. Nhưng từ bỏ viết không dễ chút nào. Rất hiếm thấy một nhà văn, một nhà thơ thực sự tổ chức lễ giải nghệ [1] .
Trăm năm trồng một cây nhân
Từ thu xanh tóc đến xuân bạc đầu
Xuân thu của thiên nhiên hơi khác thu xuân nơi con người. Mùa xuân của cây nhân văn chỉ trổ bông hoa bất tử đẹp nhất trên những mái đầu pha sương thiểu ngôn. Mọi lối bao biện đều ngây ngô và đáng thương. Được sắc thì kém hương, qui luật ấy của sinh vật cũng ứng vào xã hội chăng?
Đôi lúc tôi phân vân, không hiểu sự hành lạc kia có giống tự thỏa mãn? Vượt qua khuôn khổ cá nhân người viết, văn chương là con đẻ tinh thần của mối tình si, sinh ra sau những cuộc truy hoan nóng hổi. Nếu khai tâm là tia sáng mặt trời, thì tác phẩm thoát thai là ánh trăng mê hoặc.
Như vậy viết, trước tiên là viết cho chính tác giả. Ảo tưởng hay mục đích đồng bóng sẽ vỡ nhanh hơn bọt xà phòng. Kết quả của sự viết, không giống đứa con sinh học, nó trưởng thành ngay khi vừa mở mắt. Nó sẽ có một cuộc đời, một thân phận và một số mệnh biệt lập với cha mẹ. Kẻ sáng tác đừng quá mong chờ được phụng dưỡng, hưởng thụ hiếu nghĩa truyền thống. Hãy đoan lượng con mình chắc chắn phải nếm trải đủ chua cay mặn ngọt, và đôi lúc cần trao gởi hoàn toàn cho thần may mắn.
Tào Phi, ngôi sao sáng trong chòm Kiến An Tam Kiệt (Tào Tháo, Tào Phi, Tào Thực), từng viết hai tác phẩm lý luận văn học là Điển Luận và Luận Văn. Ông bảo văn chương là sự nghiệp lớn giữa đất nước, vẻ vang bất hủ, mang sức sống và tuổi thọ dài lâu. Ông cho rằng có mối quan hệ giữa khí chất, tài năng tác giả và tác phẩm. Tuy vậy đến hôm nay, giữa đời sống hiện đại, tinh hoa của họ Tào gần như đã mất tích, nếu không kể mấy vần thơ lác đác trong Tam Quốc Chí. Tư Mã Thiên dựng nên thuyết “Phát phẫn trứ thư” (phẫn uất mà trước tác). Sử Ký của ông đã, đang và sẽ vĩnh viễn song hành cùng văn minh nhân loại.
Người viết đích thực của thế kỷ 21 là ai? Họ mang sứ mệnh gì? Tốt nhất dừng nên đặt ra những câu hỏi thừa như vậy. Hãy gõ bàn phím nếu cần. Hãy dấn thân nếu có thể. Hãy hồ hởi đón nhận ân sủng của văn chương. Hãy sảng mê cùng khoái cảm. Đó là cuộc đời đầy ý nghĩa, hay nói cách khác, là giá trị của sự sống, của người viết.
Đà Lạt, tháng 7 âm lịch
© 30.8. 2004 talawas
--------------------------------------------------------------------------------
[1]Dăm năm trước Nguyễn Duy eo sèo quyết định không làm thơ nữa. Để khuây khỏa, ông xoay ra ôn lại ái ân ngày cũ với thơ bằng cách in lịch thơ, triển lãm thơ.
Ngoài ra bài viết này có tham khảo vài câu trả lời ngắn gọn:
Judit Inotai nhận xét về Đại thụ Günter Grass: Bên cạnh tài năng xuất chúng trong văn chương, cái nhìn sáng suốt và chủ nghĩa nhân đạo của ông khiến nhà văn xứng đáng với giải thưởng cao quý này.
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=455&MaxSub=455
Mạc Ngôn: “Một số cảnh trong thời thơ ấu xuất hiện trước tôi vào một ngày kia, và tôi nhận thức ra rằng nhiều kinh nghiệm mà tôi đã trải qua trong thời thơ ấu hoặc trong những chuyện kể tôi nghe được ngày ấy có thể đã chiếm một vị trí trong những cuốn sách của tôi. Đó chính là một sự khải ngộ.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=466&MaxSub=466
Monique Trương: “Tôi luôn nấu nướng, hay nói khác đi, tôi luôn “ngửi thấy” mùi thức ăn lan tỏa đầu tiên trong tâm trí tôi. Tôi đến với một công thức nấu ăn như đến với một câu chuyện. Tôi mường tượng ra nó, đôi khi tôi mơ về nó, thế rồi tôi bắt đầu làm ra nó.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=503&MaxSub=503
Nguyễn Phan Hách: “Tôi biết viết thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện ngắn mini..., ấy bởi do trời cho chứ không hoàn toàn cố ý.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=703
Phan Huyền Thư: "Tôi không là con người tỉnh táo. Vì nếu là người tỉnh táo tôi đã không chọn con đường thi ca để đi. Tôi cực điên loạn trong thế giới sáng tác của mình.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=711
Lê Thị Diễm Thúy: “Sáng tác là thách thức, nhưng thách thức đó hợp với bản tính của tôi.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=715
Tạ Duy Anh: “Đương nhiên sáng tác đồng nghĩa với tìm tòi và kỹ thuật viết là điều quan trọng, trừ những ai không định làm nhà văn chuyên nghiệp.”
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=11&TypeID=41&WorkID=486&MaxSub=486
2.
Chuyện bếp núc viết sách: số trang và số chữ
Thi thoảng đây đó trong các bài phỏng vấn, ta vẫn nghe nhiều nhà văn nói: “Tôi đang viết quyển tiểu thuyết cỡ 300 trang…”. “Cuốn sách sắp tới độ năm sáu trăm trang…”. “Tôi sẽ dành 700 trang cho tập hai…”. “Tôi đã viết hai ba tiểu thuyết trên 400 trang…”. Thật mơ hồ, tuy nhiên sự nhập nhoạng ở đây lại nằm trong định nghĩa thế nào là một trang viết. Số chữ trong một trang viết tỉ lệ với khổ giấy và độ lớn của ký tự. Sẽ có người phản bác không phải nhiều chữ là hay. Vâng, tôi chỉ muốn trình bày khía cạnh thuần kỹ thuật.
Tôi không rõ ở Tây người ta có ước lượng độ dài ngắn của 1 quyển sách bằng số chữ hay không. Mới đây, qua bài “Đầu và cuối của tiểu thuyết” [1], Milorad Pavic cho người đọc thấy ông cũng từng đếm chữ.
Người Tàu thì khác. Phần lớn sách xuất bản ở Trung Hoa đều ghi chú số chữ rõ ràng. Hành xử này không chứng minh tác giả Tàu nhận thức cao hơn tác giả Việt, nó là truyền thống lâu đời. Thật vậy, tôi tin muộn nhất người Tàu đã đếm chữ khi sách thẻ trúc ra đời, cách nay trên 2500 năm. Thẩm mỹ đòi hỏi mọi chữ Tàu, bất kể số nét, phải chiếm diện tích như nhau. Tùy chiều dài thẻ trúc, tùy độ lớn của chữ, người ta dễ dàng đếm được số chữ trên một thẻ, nhân với số thẻ sẽ thành số chữ trong tập, lại nhân với số tập thì ra số chữ gần đúng trong quyển sách. Ai chẳng biết Sử Ký Tư Mã Thiên có 520 ngàn chữ. Trước Tư Mã Thiên, Lã Bất Vi từng quảng cáo sách của mình ở cửa chợ Hàm Dương. Ông ta treo giải ngàn vàng cho ai thêm bớt được một chữ trong tổng số hơn hai mươi vạn chữ của Lã Thị Xuân Thu. Sau này có giấy, đếm chữ phức tạp hơn nhưng họ vẫn làm, nên ta mới biết Hồng Lâu Mộng gồm 730 ngàn chữ.
Tôi từng có kinh nghiệm ‘bực bội’ với nhiều quyển sách xuất bản tại Việt Nam. Lần nọ trên chuyến xe đò 6 tiếng từ Đà Lạt đến Sài Gòn, tôi đem theo 1 quyển sách 600 trăm trang khổ 13cm x 19cm để tận dụng thời gian. Không may sách dành cho người cận nặng nên chữ to như con bò. Đọc sách không mỏi mắt nhưng mỏi tay vì cứ phải sang trang liên tục. Hậu quả là tôi mất toi 3 tiếng một cách vô vị.
Người Ta ở Tây cũng chẳng khá hơn. Một tác giả sống giữa thủ đô văn hóa Tây dương từng phán: "Tất cả các cuốn Tứ Thư, Ngũ Kinh nếu gộp chung lại tất cả và in thành một cuốn sách thì cũng chỉ vài trăm trang thôi, nghĩa là chỉ bằng một nửa cuốn sách mà các vị đang cầm trong tay thôi. Một người bình thường có thể học một tuần lễ là xong, thế mà các sĩ tử cứ nhai đi nhai lại trong mấy ngàn năm thì hỏi kiến thức có cái gì đáng kể?".
“Ngạc nhiên chưa?” – Tôi mạn phép nhại một lời thoại quảng cáo – Và còn ngạc nhiên hơn nữa khi tôi đem vấn đề “số trang, số chữ” tham khảo người bạn vong niên viết văn. Anh nhíu mày khó chịu và mắng tôi như mắng đứa trẻ con vô lễ: “Thằng dở người! Ai chẳng biết với việc số hóa văn bản hôm nay, nhấn chuột hai lần là có ngay số chữ. Cái khác nhau giữa Ta với Tây và Tàu là bản sắc Việt Nam. Mày muốn tự đồng hóa thì cứ tự nhiên. Đừng bôi bẩn chúng tao!”.
Tôi buồn lắm. Thì ra trên đời này chỉ tồn tại một sự thật duy nhất đó là không có gì là sự thật. Mọi cái khác mang tên gọi sự thật, chỉ là sản phẩm của các mức độ nhận thức. Nhận thức lạc lõng mang nhiều cảm tính hồ đồ của tôi chắc chắn chẳng thay đổi được thói quen của nhiều người.
Chú thích:
[1] http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=4&TypeID=20&WorkID=725
Phiên bản khác được biên tập và đăng trên eVan ngày 25.8.2004
Chuyện bếp núc viết sách: số trang và số chữ
Thi thoảng đây đó trong các bài phỏng vấn, ta vẫn nghe những câu trả lời thế này của nhiều nhà văn: “Tôi đang viết quyển tiểu thuyết cỡ ba trăm trang…”; “Cuốn sách sắp tới độ năm sáu trăm trang…”; “Tôi sẽ dành bảy trăm trang cho tập hai…”; “Tôi đã viết hai ba tiểu thuyết trên bốn trăm trang” v.v. Nghe rất mơ hồ! Sự nhập nhoạng ở đây nằm trong định nghĩa thế nào là một trang viết? Mà một trang viết thì có bao nhiêu chữ? Bởi số chữ trong một trang phụ thuộc vào khổ giấy và độ lớn của ký tự...
Tôi không rõ ở Tây người ta có ước lượng độ dài ngắn của 1 quyển sách bằng số chữ hay không. Mới đây, trong bài “Đầu và cuối của tiểu thuyết”, Milorad Pavic cho người đọc thấy ông cũng từng đếm chữ.
Người Tàu thì khác. Phần lớn sách xuất bản ở Trung Quốc đều ghi chú số chữ rõ ràng. Hành xử này không chứng minh tác giả Tàu nhận thức cao hơn tác giả Việt, nó là một truyền thống lâu đời. Thật vậy, tôi tin muộn nhất người Tàu đã đếm chữ khi sách thẻ trúc ra đời, cách nay trên 2500 năm. Thẩm mỹ đòi hỏi mọi chữ Tàu, bất kể số nét, phải có diện tích như nhau. Tùy chiều dài thẻ trúc, tùy độ lớn của chữ, người ta dễ dàng đếm được số chữ trên 1 thẻ, nhân với số thẻ sẽ thành số chữ trong 1 tập, lại nhân với số tập thì ra số chữ gần đúng trong 1 quyển sách. Thế nên, chẳng khó khăn gì để biết rằng Sử ký Tư Mã Thiên có 52 vạn chữ. Lã Thị Xuân Thu có hơn 20 vạn chữ (Tác giả của bộ sách này là Lã Bất Vi. Ông ta từng bày sách của mình ở cửa chợ Hàm Dương, treo giải ngàn vàng cho ai thêm bớt được một chữ trong tổng số hơn hai mươi vạn chữ của mình.) Sau này có giấy, việc đếm chữ phức tạp hơn, nhưng người Tàu vẫn làm, nên ta mới biết Hồng Lâu Mộng gồm 73 vạn chữ.
Việc đếm chữ của người Tàu quả là giúp bạn đọc có được hình dung khá chính xác về độ lớn của một tác phẩm nào đó, bất kể nó được in bằng giấy khổ to hay nhỏ, dày hay mỏng. Còn như các nhà văn của chúng ta cứ nói sách của họ dày mấy trăm trang, không thể hình dung được là thế nào. Lần nọ trên chuyến xe đò 6 tiếng từ Đà Lạt đến Sài Gòn, để tận dụng thời gian, tôi đem theo một quyển sách 600 trăm trang khổ 13cm x 19cm in ở Việt Nam. Không may sách dành cho người cận nặng nên chữ to như con bò. Đọc sách không mỏi mắt nhưng mỏi tay vì cứ phải sang trang liên tục. Hậu quả là mất toi 3 tiếng đồng hồ một cách vô vị.
Người Ta ở Tây cũng có những ngộ nhận tương tự về số trang - số chữ. Chẳng hạn, một tác giả ta sống giữa thủ đô văn hóa phương Tây từng phán: "Tất cả các cuốn Tứ Thư, Ngũ Kinh nếu gộp chung lại và in thành một cuốn sách thì cũng chỉ vài trăm trang, nghĩa là chỉ bằng một nửa cuốn sách mà các vị đang cầm trong tay thôi. Một người bình thường có thể đọc một tuần lễ là xong, thế mà các sĩ tử ngày xưa cứ nhai đi nhai lại trong mấy ngàn năm thì hỏi kiến thức có cái gì đáng kể?".
“Ngạc nhiên chưa?”, tôi mạn phép nhại một lời thoại quảng cáo. Và còn ngạc nhiên hơn nữa khi tôi đem vấn đề “số trang, số chữ” tham khảo người bạn vong niên viết văn, ông này nhíu mày khó chịu và mắng tôi như mắng đứa trẻ con vô lễ: “Thằng dở người! Ai chẳng biết với việc số hóa văn bản hôm nay, nhấn chuột hai lần là có ngay số chữ.”. Nhưng làm thế làm chi, cứ nói mấy trăm trang mới oai chớ!
Tôi buồn lắm. Thì ra mọi thứ chỉ là sản phẩm của các mức độ nhận thức. Nhận thức lạc lõng mang nhiều cảm tính hồ đồ của tôi chắc chắn chẳng thay đổi được thói quen của nhiều người.