Cải lương miền Tây vẫn sống




Ca nhạc tài tử nói chung và cải lương nói riêng, là “hơi thở”, là “sự sống” của cư dân vùng đất phương Nam đã lâu đời. Gần như ở các miệt vườn Nam bộ, tiếng đờn cò, đờn kìm, tiếng ca bản “Dạ cổ hoài lang” hay “Tình anh bán chiếu”... là sức sống mãnh liệt của một loại hình văn hóa phi vật thể, vẫn lưu chảy trong lòng nhiều thế hệ.
Hàng năm ở các tỉnh, thành hay ở cấp quận, huyện ĐBSCL thường tổ chức những cuộc thi về đờn ca tài tử hay cải lương. Năm 2003, Tạp chí Thế giới mới kết hợp với đài truyền hình CVT mở cuộc thi “Viết lời mới cho đờn ca tài tử cải lương” với 10 bản Tổ, đã được đông đảo những người yêu thích cải lương trên toàn quốc tham gia. Và kết quả phần lớn giải đã thuộc về các tác giả ở khu vực. Vừa qua, tại Cần Thơ diễn ra cuộc thi cải lương “Giải thưởng Trần Hữu Trang” khu vực ĐBSCL lần thứ X. Ở Long An diễn ra cuộc thi “Đờn ca tài tử toàn quốc lần thứ II”. Đến với những cuộc thi này rất đông thí sinh hầu hết là lực lượng trẻ. Nghệ sĩ ưu tú Bạch Tuyết- Chủ tịch Hội đồng giám khảo giải thưởng Trần Hữu Trang, đã nhận xét: Giải thưởng Trần Hữu Trang lần đầu tiên được tổ chức trên đất Chín Rồng thu hút sự chú ý của đông đảo người ái mộ là tín hiệu vui cho sân khấu cải lương ĐBSCL.





Trích đoạn “Xử bá đao Từ Hải Thọ” do nghệ sĩ Vũ Luân - Tú Sương - Lê Trung Thảo biểu diễn trong vòng bán kết giải thưởng Trần Hữu Trang lần thứ X nhận được sự tán thưởng nồng nhiệt của khán giả. Ảnh: T.V
Ở ĐBSCL, các thuyền văn hóa, xe lưu động của các đội tuyên truyền văn hóa quận, huyện, phường, xã vẫn tới nhiều địa điểm bến sông, bãi chợ để ca vọng cổ và diễn các vở cải lương ngắn tuyên truyền các ngày lễ lớn hay các cuộc vận động cho một chủ trương, đường lối chính sách nào đó của Đảng và Nhà nước. Chỉ cần ca hai câu vọng cổ là đã tập hợp được nhiều quần chúng, và sau đó các tuyên truyền viên mới vào cuộc... Tới các điểm du lịch sinh thái ở miệt vườn hay tới các quán ca cổ ở miền ĐBSCL ta sẽ thấy không khí đờn ca tài tử rất sôi nổi và mùi mẫn.
Vậy cải lương miền Tây có “thoi thóp”, có sắp “khai tử” hay không?
Hiện nay có hai luồng ý kiến: một cho rằng cải lương đang thoi thóp, sắp chết vì quá bi lụy, không phù hợp với cái gu hiện đại khiến khán giả quay lưng lại với cải lương, đời sống nghệ sĩ cải lương quá bi đát...; hai cho rằng cải lương vẫn phát triển dưới nhiều hình thức, vẫn phát triển rộng khắp và ăn sâu vào đời sống tinh thần quần chúng.
Cái “bi lụy” trong cải lương khác với kịch nói. Có cái “bi” mà không “lụy”, có cái “bi lụy” làm người xem rớt nước mắt và hướng họ tới chân- thiện- mỹ. Cũng có cái “bi lụy” làm người ta không ngóc đầu lên được, dẫn tới bi thương. Vấn đề là do kịch bản, do diễn xuất của nghệ sĩ, và do sự cao hay thấp tay của đạo diễn xử lý. Một nhân vật bị đâm hay bị tên bắn trọng thương vẫn không ngã ngay mà còn đứng ca hai câu vọng cổ rồi mới gục, thì đó là ước lệ, cần thiết.
Khi chúng ta tiếp thu và xử lý vốn cổ dân tộc phải hết sức cẩn trọng, cái gì phải giữ lại nguyên xi, cái gì phải cải tiến nó cho phù hợp với thời đại là điều nên cân nhắc kỹ lưỡng. Trong các vở cải lương hiện nay, nội dung đề cập đến những vấn đề đương đại, nhưng không vì thế mà phá bỏ hình thức cũ vốn có của nó. Nhưng nếu ta cứ viết, cứ ca như bản gốc của “Dạ cổ hoài lang” thì lại cực đoan. Song, có cải tiến chăng nữa thì cũng chỉ nên như “tân cổ giao duyên”, chen một ít yếu tố kịch nói trong lời thoại, hay vào hành động đối với nhân vật khi cần thiết. Hoặc như việc kết thúc các vở cải lương theo lối truyền thống cổ điển là phải “có hậu”, nhưng cải lương hiện đại có khi không cần kiểu kết như thế, không cần phải cứ “ta thắng địch thua”... Thiết nghĩ đó chính là những nét mới của cải lương ngày nay.
Lớp trẻ hôm nay, người già hôm nay có cái “gu” khác với lớp trẻ hay người già khi xưa, đó là điều tất nhiên. Nghệ thuật chỉ có hay và dở mà thôi, nó phục vụ chung cho mọi đối tượng. Còn thưởng thức nhiều hay ít là do “gu” của mỗi người. Đúng là lớp trẻ ngày nay ít yêu thích cải lương, nhưng không vì thế mà cải lương chỉ phục vụ người già. Nhiều sô diễn của các nghệ sĩ cải lương nổi tiếng như Bạch Tuyết, Lệ Thủy, Thanh Sang, Thoại Mỹ, Vũ Linh, Kim Tử Long... giá 200.000đ/vé mà vẫn bị “cháy”, có người phải mua vé chợ đen từ 500.000đ đến 1 triệu mới được vào rạp xem. Nhiều buổi diễn cải lương ở nhà hát Thành phố với tên gọi “Làn điệu phương Nam” vẫn cuốn hút số đông khán giả. Mỗi đêm trên “Du thuyền sông Hậu” ở bến Ninh Kiều, TP Cần Thơ vài trăm khách vừa ăn uống vừa được du ngoạn trên sông vài cây số và nghe ca cải lương theo yêu cầu hơn một tiếng đồng hồ thì còn gì sướng bằng. Nhiều cuộc thi về giọng ca cải lương vẫn có nhiều thí sinh tranh tài, trong đó đa số là lớp trẻ.
Vậy cải lương có “thoi thóp”, sắp chết hay không? Câu hỏi đó dành cho số đông khán thính giả yêu thích phán xét. Chỉ biết rằng các nghệ sĩ cải lương tuy thu nhập không cao bằng các ngôi sao tân nhạc có hạng, nhưng phần lớn họ đều có cuộc sống đầy đủ, nhiều người có nhà lầu, xe hơi... Và mỗi chiều, mỗi tối ở các miệt vườn sông nước vẫn không dứt lời ca tiếng đờn của ca nhạc tài tử ngân vang, mà linh hồn của nó là cải lương.