Đàn sói Ơlôn biến mất, đầu xuân năm sau, binh đoàn ra lệnh giảm bớt chó thảo nguyên để tiết kiệm thịt bò cừu quý hiếm cung cấp cho các đoàn nông nghiệp thiếu đạm. Vận đen rơi lên đầu lũ chó con trước tiên. Lứa chó mới sinh bị tung lên trời cho Tăngcơli. Thảo nguyên Ơlôn đâu đâu cũng nghe thấy tiếng kêu gào thảm thiết của lũ chó mẹ, trông thấy thi thể chó con, chủ nhà chôn lén bị chó mẹ bới lên, miệng ngậm đứa con xấu số chạy như điên. Đám phụ nữ thảo nguyên gào khóc, còn đàn ông thì âm thầm gạt nước mắt. Chó lớn và chó béc-giê ngày càng gầy nhom.
Sau đó nửa năm, Nhị Lang đi cách lếu khá xa đang ngẩn ngơ trong bụi cỏ liền bị một chiến sĩ trên xe gíp của binh đoàn bắn chết đem đi. Trần Trận, Dương Khắc, Cao Kiện Trung giận dữ lên đoàn bộ và hai đại đội bộ nhưng không tìm ra hung thủ, tất cả những người Hán ăn thịt chó liên kết thành mặt trận thống nhất, giấu nhẹm hung thủ như giấu một anh hùng bị dị tộc săn đuổi.

Bốn năm sau, một buổi sáng sau trận bạch mao phong, một ông già và một người đứng tuổi cưỡi ngựa kéo cỗ xe bò lên con đường biên phòng, trên xe lả thi hài ông Pilich. Ba bãi thiên táng của đại đội thì hai bãi không dùng được nữa, một số mục dân chuyển sang địa táng như người Hán, chỉ mỗi ông Pilich kiên quyết đề nghị đưa xác ông đến nơi có khả năng còn sói. Hai người anh em họ xa đưa ông đến khu-không-người phía bắc đường biên phòng.
Nghe người em ông già kể lại, đêm hôm ấy trên mạn bắc đường biên phòng, tiếng sói tru thâu đêm tới sáng.
Trần Trận, Dương Khắc và Trương Kế Nguyên đều cho rằng, ông Pilich đau khổ nhưng cũng còn sướng, vì ông là người già Mông cổ cuối cùng trên thảo nguyên lên trời theo tục thiên táng. Từ nay trở đi, đàn sói không bao giờ trở lại thảo nguyên Ơlôn.
Sau đó không lâu, Trần Trận, Dương Khắc và Cao Kiện Trung lần lượt bị điều khỏi đại đội bộ. Dương Khắc làm giáo viên tiểu học, Trần Trận làm thủ kho, chỉ Trương Kế Nguyên vẫn ở lại với đàn ngựa làm mã quan. Ilưa và lũ con của nó để lại cho gia đình Batu-Caxưmai, con Vàng trung thành bỏ lại vợ con, theo Trần Trận lên đại đội bộ. Nhưng mỗi khi xe Caxưmai cùng đàn chó lên đại đội bộ, con Vàng lại vui đùa thoả thích với vợ con rồi lại theo xe về đội chăn nuôi, ngăn cũng không được, mỗi lần về ở lại nhiều ngày rồi một mình trở lại chỗ Trần Trận. Xa đến mấy nó cũng về một mình, có lần xa trăm dặm nó vẫn về, nhưng lần nào cũng buồn thiu. Trần Trận lo con Vàng giữa đường gặp chuyện không may nhưng lần nào cũng bình yên trở về, cậu để mặc, không nỡ tước đoạt niềm vui thăm thân và khát vọng tự do của nó. Vậy mà một năm sau, con Vàng "đi” mất. Dân thảo nguyên đều biết chó thảo nguyên không bao giờ bị lạc, cũng không rơi vào miệng sói. Đàn sói Ơlôn đã biến mất, ngay dù đàn sói còn, thảo nguyên chưa bao giờ có chuyện sói đàn cắn chết chó độc.

Trần Trận và Dương Khắc trở về khu chuồng do người Hán làm chủ, sống định cư kiểu thuần Hán, xung quanh phần lớn là những quân nhân chuyển ngành và gia đình họ cùng với các chiến sĩ trung đoàn thanh niên trí thức đến từ Thiên Tân, Đường Sơn. Thế nhưng, về mặt tính cảm, hai người không thể trở lại cách sống của người Hán. Ngoài giờ công tác và học tập, hai cậu thường lên mỏm núi gần đó ngóng về vòm trời phương Bắc tìm khuôn mặt và hình ảnh sói con và bố Pilich trên những đám mây cao vút.

Năm 1975, binh đoàn sản xuất xây dựng Nội Mông chính thức giải thể, nhưng lưu vực sông Mã Câu đã bị biến thành vùng cát. Nhà cửa, máy móc, xe hơi, máy kéo và phần lớn cán bộ nhân viên cùng với những quan niệm, phương thức sống của họ thì ở lại thảo nguyên. Thảo nguyên Ơlôn ngày một thoái hoá. Nếu như nghe nói sói cắn chết cừu nhà ai đó, chắc chắn người ta bàn tán đến mấy ngày, còn chuyện ngựa vấp hang chuột gãy chân thì ngày càng nhiều lên.
Sau đó mấy năm, trước khi về Bắc kinh ghi tên vào học viện nghiên cứu, Trần Trận mượn ngựa về thăm gia đình Batu-Caxưmai, sau đó lên thăm cái hang tăm tuổi, nơi sói con ra đời. Cái hang vẫn sâu hút và chắc chắn, phía dưới miệng hang nửa thước có lớp mạng nhện, hai con cào cào dính bẫy. Trần Trận vạch cỏ ghé sát miệng hang, chỉ ngửi thấy mùi tanh của đất. Mùi hoi nồng nặc của sói đã bay hết từ lâu, lưỡi đất bằng phẳng trước cửa hang sói con vẫn ra đấy nô đùa, giờ mọc đầy cỏ thanh khoả thân cao vống….Trần Trận ngồi rất lâu bên miệng hang, bên mình không sói con, không chó săn, thậm chí một con cún bình thường cũng không.
Nhân dịp 30 năm ngày thanh niên trí thức Bắc kinh về lao động ở Ơlôn, Trần Trận và Dương Khắc lái chiếc xe gíp rời Bắc kinh đi thảo nguyên Ơlôn.
Sau khi tốt nghiệp Nghiên cứu sinh tại Viện Khoa học xã hội, Trần Trận công tác tại một trường đại học, nghiên cứu nội tình Trung Quốc và cải cách thể chế. Dương Khắc sau khi lấy bằng cử nhân luật, tiếp tục giành học vị thạc sĩ và thẻ hành nghề luật sư. Lúc này anh là sáng lập viên một công ty luật rất nổi tiếng ở Bắc kinh. Đôi bạn mà tuổi tác đã quá ngũ tuần này rất muốn nhưng rất sợ trở lại thảo nguyên. Những kỷ niệm 30 năm, khi ấy ở cái tuổi “lập nghiệp”, khiến hai anh quyết định về lại thảo nguyên Ơlôn thăm những người bạn thân thiết, thăm “đại thảo nguyên Uchumuxin", thăm dãy núi Đen và cái hang trăm tuổi của sói con. Trần Trận còn muốn nghiệm chứng những luận điểm học thuật của anh.

Ô tô chạy vào địa giới Nội Mông, trời vẫn trong xanh, nhưng chỉ những người đã sống ở đây mới nhận ra Tăngcơli không phải Tăngcơli ngày xưa, trời hanh khô tới mức không một gợn mây, bầu trời thảo nguyên gần như biến thành bầu trời của vùng cát. Dưới bầu trời nóng bức không nhìn thấy cỏ non xanh tốt. Giữa những trảng cát cỏ lưa thưa vàng úa là từng mảng lớn cát vàng trông như những tấm giấy ráp thô. Cát khô lấp nửa đường quốc lộ, những chiếc xe tải kiểu lồng sắt chở bò cừu nối đuôi nhau chạy về dưới xuôi, kéo theo từng đám bụi vàng khè. Dọc đường hầu như không trông thấy lều bạt Mông Cổ, đàn ngựa hoặc đàn cừu. Hoạ hoằn gặp một đàn cừu thì vừa gầy vừa đen, lông rối như tổ quạ, so với cừu thải loại của thảo nguyên Ơlôn cũng không bằng. Hai người gần như không còn hào hứng đi tiếp, vì không muốn hình ảnh thảo nguyên xinh tươi đẹp đẽ trong lòng bị "giấy ráp" cát bụi mài nhẵn.
Dương Khắc dừng xe bên đường phủi cát bụi trên người, bảo Trần Trận : Khoảng mười năm lại đây bận quá, không còn thì giờ về thăm. Hai năm nay, cấp dưới của mình đã có thể đảm đương công việc, mình mới đi được. Nhưng nói thật, mình sợ trở lại thảo nguyên. Mùa xuân vừa rồi Trương Kế Nguyên về thăm Ơlôn, nói với mình rất nhiều về chuyện cát hoá đồng cỏ. Mình đã chuẩn bị tinh thần rất kỹ mà vẫn không tưởng tượng nổi cát lấn đến như thế này.
Trần Trận vỗ vỗ tay lái, nói: Để mình lái cho… Bố Pilich mới đi xa có 20 năm mà chúng mình đã tận mắt chứng kiến lời cảnh báo của bố. Đúng là chúng mình phải về Ơlôn thắp hương cho bố. với lại nếu không về, cái hang của sói con sẽ bị cát lấp. Hang trăm tuổi là cái hang đàn sói xưng bá vạn năm để lại dấu vết cho đời.

Dương Khắc nói: Hang trăm tuổi là cái hang chắc chắn nhất, vài trăm năm không thể nứt vỡ, 20 năm chưa thấm gì. Hang sâu, một trăm năm cát bụi chưa thể lấp kín.

Trần Trận nói: Mình cũng rất nhớ ông Ulichi, muốn gặp để hỏi ông những kiến thức về sói và về thảo nguyên. Chỉ tiếc ông quá đau lòng về thảo nguyên, nên sau khi nghỉ hưu, về thành phố dưỡng bệnh ở nhà con gái. Trung quốc không có cơ chế dân chủ tuyển chọn nhân tài, những người giỏi đều bị vùi dập. Chuyên gia số một về sói và thảo nguyên Ulichi thực sự đã bị mai một. Mình thấy thể chế cát vàng còn đáng sợ hơn cát vàng. Nó chính là một trong những nguồn gốc của bão cát thảo nguyên.
Xe gip chạy hơn 1000 cây số trong gió nóng, đến khi hai cánh tay đen nhẻm vì nắng và vì bụi, mới đến địa đầu thảo nguyên Ơlôn. Ngày hôm sau, xe chạy vào Ơlôn. Ơlôn là góc chết và là vùng ven của đại thảo nguyên Uchumuxin. Hai người đã có thể trông thấy những trảng cỏ thưa thớt tiếp nối nhau. Ơlôn coi như còn có màu xanh, nhưng đừng cúi xuống nhìn, cúi nhìn thì thấy phía dưới toàn là cát sỏi. xưa kia, phía dưới toàn là phân cừu phân ngựa mục, thậm chí có rất nhiều nấm như giá đỗ. Trần Trận giữa mùa hè trên thảo nguyên chợt nhớ câu thơ cổ miêu tả thảo nguyên vào dịp đầu xuân, anh cất tiếng ngâm:”Màu xanh xa thấy gần không thấy"….
Hai người rất hồi hộp, biết rằng phía trước là một con sông đã tồn tại hàng ngàn năm, mực nước trên đầu gối ngựa, thậm chí chấm bụng. Trước đây chỉ xe tải lớn mới có thể qua sông, xe com măng ca phải rồ máy rồi lợi dụng quán tính lội ào qua. Mùa mưa, con sông này cắt nghẽn thư từ lương thực hàng hoá nửa tháng, thậm chí một tháng. Trần Trận và Dương Khắc đang trao đổi làm sao qua sông thì chiếc xe đã tới bờ sông. Hai người nhìn ra liền im bặt. Khi rời thảo nguyên, con sông này nước chảy cuồn cuộn, vậy mà bây giờ chỉ còn sỏi đá lởm chởm, dòng nước bằng con giun chảy giữa kẽ đá. Xe qua sông thoải mái, còn lòng người nặng trĩu.
Qua sông không lâu, hai người y như đã vào tới chiến trường, thảo nguyên Ơlôn khắp nơi đều là cọc bê tông và dây thép gai. Tất nhiên, xe gip chạy theo rào ngăn. Trần Trận nhìn dây thép gai, thấy mỗi ô rộng khoảng vài trăm mẫu, cỏ trong ô cao hơn cỏ ngoài ô nhiều nhưng vẫn thưa thớt, có thể nhìn thấy toàn là cát vàng phía dưới. Dương khắc nói: Cái gọi là "Kho cỏ Ơlôn"  đây chăng? Sau khi khoán sản đến từng hộ, mỗi nhà đều rào lấy một khoảnh để mùa xuân cho cừu đẻ, ba mùa hạ thu đông không đụng vào. Trần Trận bảo: Bấy nhiêu cỏ thì ăn nhằm gì? Dương Khắc nói: Mình nghe nói mấy năm nay mục dân bắt đầu giảm số đầu gia súc, có nhà đã giảm quá nửa.
Lại qua mấy "Kho cỏ Ơlôn", hai người thấy giữa các kho cỏ có một ngôi nhà ba gian và một chuồng đỡ đẻ cho cừu, nhưng vào mùa này, nhà không có người ở, ống khói không toả khói, trước cửa cũng không có chó hoặc bê con. Có lẽ mục dân dồn gia súc vào sâu trong núi, nơi có những bãi cỏ vô chủ. Trần Trận  nhìn dây thép gai hết lớp nọ đến lớp kia trên thảo nguyên, thở dài: Xưa kia trên đồng cỏ nuôi ngựa chiến Uchumuxin này ai dám rào dây thép gai? Làm sao ban đêm ngựa không vướng què chân? Vậy mà bây giờ ngựa chiến Mông cổ nổi tiếng thế giới bị đuổi ra khỏi thảo nguyên Mông cổ. Nghe nói đa số mục dân cưỡi môtô đi chăn cừu. Đài truyền hình còn coi đó là tiêu chí của cuộc sống sung túc, tuyên truyền ầm ĩ. Trên thực tế, thảo nguyên không còn đủ cỏ để nuôi ngựa. Sau sói đến ngựa biến mất, sau ngựa là bò cừu. Dân tộc sống trên lưng ngựa trở thành dân tộc sống trên môtô. Vậy là ta đã được nhìn thấy "thắng lợi vĩ đại” của dân tộc nông canh đối với dân tộc du mục. Giờ đây về chính trị đã phát triển tới mức "một nước hai chế độ”, bất kể khu vực nông nghiệp hay khu vực chăn nuôi, bất kể nghề rừng hay nghề cá, thành thị hay nông thôn, tất cả cho vào một rọ chế biến thành "đại thống nhất” tuốt tuột. Tiếp sau “thắng lợi vĩ đại” là những khoản trợ cấp tài chính khổng lồ, nhưng có trợ cấp đến một trăm năm, vẫn không bù lại những mất mát của thảo nguyên.
Hai người men theo con đường đất ngày xưa đi đến đại đội bô, cả hai rất muốn gặp mục dân, gặp người. nhưng đã vòng qua một eo núi quen thuộc, trụ sở đại đội trước kia, nay là bãi cát cỏ mọc thưa thớt, chuột chạy lung tung, lối đi của chuột ngoằn ngoèo như rắn, chuột đùn cát lên từng đống. Những dãy nhà gạch không còn một gian. Trần Trận cho xe chạy quanh một vòng nơi xưa kia là đại đội bộ lúc nào cũng nhộn nhịp, móng nhà thì không thụt, lại thụt vào hang chuột suýt lật xe. Mới xa có 20 năm mà các móng nhà bị cát vùi mỗi năm một ít, giờ đã phẳng lỳ.
Trần Trận than thở: Thảo nguyên không sói, chuột làm vua. Đào hầm sâu, tích trữ lương thực rộng khắp, ai bảo chuột không xưng bá? Người Trung quốc tuy có câu:"Chuột chạy trên phố, ai cũng đánh”, nhưng thật ra trong tiềm thức rất kính nể chuột, xếp chuột đứng đầu mười hai con giáp. Ý thức tiểu nông giống nhau khủng khiếp về nhãn quan, sinh đẻ và khai hoang trồng trọt.
Dương Khắc đổi tay lái cho Trần Trận, phóng xe đến một quả đồi gần đó. Lên cao mới nhìn xa, thấy mạn bắc có đàn bò nhỏ và mấy ngôi nhà xây đang toả khói bếp, nhưng không thấy căn lều Mông cổ nào. Dương Khắc lập tức cho xe chạy về phía có khói bếp gần nhất. vừa chạy được hơn chục dặm, chợt thấy trên con đường đất xa xa bốc lên đám bụi màu vàng. Trần Trận rất mong gặp một đàn ngựa chiến, tới gần hóa ra đó là chiếc xe môtô Yamaha. Một thiếu niên mông cổ trạc mười lăm mười sáu tuổi mặc áo chẽn, đội mũ chơi bóng chày, phanh kít xe lại bên ô tô. Trần Trận thất kinh khi thấy cậu ta đeo trên vai khẩu thể thao, yên sau treo một con chim ưng mới lớn, máu đang rỏ giọt. trước mắt Trần Trận thoáng hiện ánh mắt thất thần của ông già Pilich khi nhìn thấy khẩu thể thao. Anh không ngờ trẻ con Mông cổ đã sử dụng loại vũ khí này, hơn nữa còn ngồi trên loại môtô hai bánh nhập khẩu hiện đại nhất.

Trần Trận chào cậu ta bằng tiếng Mông cổ, tự giới thiệu, và nói tên gia đình định tìm. Trên khuôn mặt trắng hồng của cậu thiếu niên tỏ vẻ lạnh nhạt. Cậu giương to mắt nhìn ô tô, miệng nói tiếng Hán giọng đông bắc, rằng cậu ta là con út Triều Lỗ từ trường huyện về nhà nghỉ hè. Trần Trận mãi mới nhớ ra, Triều Lỗ là một hộ ngụ cư, một cán bộ nhỏ trong đội xây dựng mục trường. Nghe Trương Kế Nguyên kể, thảo nguyên sau khi cải cách thể chế, tất cả quân nhân chuyển ngành của binh đoàn và cán bộ nhân viên mục trường đều được chia đồng cỏ và gia súc, trở thành mục dân chăn nuôi kiểu Hán. Thảo nguyên Ơlôn tự dưng có thêm 30% điểm chăn nuôi định cư kiểu này.
Trần Trận hỏi: Cháu bắn chim ưng làm gì?
Cậu ta nói: Cháu bắn chơi.
Cháu là học sinh trung học, phải bảo vệ động vật hoang dã chứ?
Chim ưng ăn thịt cừu non, sao không bắn? Ơlôn quá nhiều chim ưng, bắn mất con nào, Ngoại Mông lại bay đến ngay ấy mà!
Dương Khắc hỏi thăm nhà Batu và Caxumai, cậu ta chỉ về hướng bắc nói, đi quá đường biên phòng lên tận cùng phía bắc có cái chuồng xây bằng đá lớn nhất là nhà họ. Nói xong, cậu ta quay xe 180 độ nhằm mỏm núi có chim ưng đang lượn, phóng xe đi.

Dương Khắc và Trần Trận tự dưng có cảm tưởng như mình là khách lạ hoặc người ngoài. Cảm giác xa lạ mỗi lúc một lớn ngăn trở chuyến viếng thăm của hai anh. Dương Khắc nói: Không đến nhà ai hết, đến nhà Batu trước, chỉ khi gặp Caxumai, chúng mình mới không là người ngoài.
Xe tăng tốc theo con đường quen thuộc, nhằm phía đường biên phòng lao tới. Trần Trận bắt đầu tìm hang rái cá cạn trên sườn núi, những gờ đất bên miệng hang vẫn rải rác khắp nơi, cỏ mọc tương đối cao. Nhưng xe chạy mấy chục dặm vẫn không thấy con rái cá nào. Dương Khắc nói: Ngay cả trẻ con cũng trang bị súng thể thao, cậu tìm đâu ra rái cá? Trần Trận đành thôi, không tìm nữa.
Xe chạy qua mấy ngôi nhà có người ở, nhưng chó chạy ra vừa ít vừa nhỏ, nói chung chì hai ba con, vóc dáng còn nhỏ hơn bec-giê cảnh ở khu biệt thự Bắc kinh. Cảnh tượng bị hàng chục con chó to đùng vây quanh xe mà sủa như trước kia không còn nữa, tiếng sủa của những con chó hiện nay không còn khí thế áp đảo của sói thảo nguyên. Dương Khắc nói: Biến mất sau sói là chó, biến mất sau chó là tinh thần chiến đấu, còn lại là sự lười nhác và ủy mị…Chó thảo nguyên trở thành chó cảnh sớm hơn chó Bắc kinh.
Trần Trận thở dài, nói: Mình nhớ Nhị Lang quá! Nếu nó còn sống thì lũ chó dặt dẹo này còn được gọi là chó nữa không?
Dương Khắc nói: Thảo nguyên không còn sói, tất cả các khâu đều lỏng lẻo. Không còn sói, chó dữ trở thành chó cảnh, ngựa chiến trở thành đạo cụ cho khách du lịch cưỡi chụp ảnh.

Trần Trận dụi mắt vì bụi rơi vào nói: Người Hán không hiểu gì về thảo nguyên. Chính sách định vị khả năng thảo nguyên hiện nay vẫn chưa chuẩn, nặng về kinh tế mà coi nhẹ sinh thái. Thảo nguyên Mông cổ là tấm bình phong cho sinh thái và sinh mạng Hoa Hạ, nên quy định Nội Mông là đặc khu sinh thái, phải trợ cấp tài chính sinh thái, phải thực hành chế độ giấy thông hành đặc biệt, nghiêm cấm nông nghiệp, công nghiệp và dân di cư tự do lên thảo nguyên.
Xe chạy vào khu vực đất vàng đất bạc của đội Hai xưa kia-đồng cỏ cho cừu đẻ, vậy mà trước mắt cảnh tượng nham nhở, đất cát cùng màu với đất có cỏ mọc, bụi đất phèn bay cùng cát bụi. Trần Trận nhìn nhức mắt, anh rất muốn Dương Khắc cho xe chạy một mạch về dãy núi Đen phía xa.

Dương Khắc nói: Mình xem phim "Thế giới động vật” năm 20, càng xem càng muốn nguyền rủa mình và cậu. Không vì cậu, mình không nợ thảo nguyên một khoản lớn đến thế. Bảy sói con sinh ra giữa rốn thảo nguyên Nội Mông, mỗi con đều là báu vật, đều chết dưới tay cậu. Mình trở thành kẻ đồng loã lớn nhất. Giờ đây mỗi khi nhắc tới, thằng con mình lại chửi mình là đồ ngu, là nông dân! Quân bạc ác! Từ góc độ luật pháp hiện đại mà xét, trách nhiệm pháp lý của mình không nhỏ, mình ủng hộ cậu đi đào ổ sói. Nếu mình không đi, chắc cậu không dám nửa đêm một mình lên núi. Món nợ của thanh niên trí thức Thượng hải tại Vân nam còn có thể cứu vãn, hơn nữa còn có thể tìm lại đứa con gái đáng yêu, khiến mình rất hâm mộ. Nhưng món nợ của mình và cậu thì không thể cứu vãn…Dù sao có con gái vẫn hơn. Thằng con mình, ở nhà là lang sói, ra đường không bằng con cừu, bị bọn bạn học trước sau lấy mất ba ví tiền mà không dám hé răng.

Trần Trận lặng im. Dương Khắc hỏi: 20 năm nay cậu nghiên cứu quốc nội quốc ngoại, mô hình thể chế, kinh tế chính trị, thành thị nông thôn đủ thứ, sao lại quay về đề tài tính quốc dân?
Trần Trận hỏi lại: chẳng lẽ cậu cho rằng vấn đề này không giải quyết thì những vấn đề khác vẫn được giải quyết dứt điểm sao?

Dương Khắc nghĩ một thoáng, nói: Đúng là có chuyện như thế. Từ sau khi Lỗ Tấn tiên sinh nêu vấn đề quốc dân tính, đến nay vẫn chưa được giải quyết. hình như Trung quốc chưa triệt được tận gốc căn bệnh này. Cải cách 20 năm rồi, tiến bộ không nhỏ, nhưng bước đi vẫn ngật ngưỡng, cậu tổ chức một cuộc hội thảo về vấn đề này đi!

Xe chạy lên đỉnh một con dốc trên đường biên phòng, có thể nhìn xuống dải đường biên hút tầm mắt. Hai người trố mắt ngạc nhiên. Khu cấm quân sự và khu vực không người ở rộng 20 dặm trước đây, nay bị xé rào vì bùng nổ dân số người và gia súc, giờ thành mục trường giàu có. Sau khi đi hơn 1000 dặm, đây là nơi duy nhất có thể gọi là bãi chăn trên thảo nguyên. Cỏ ở đây tuy chỉ ngắn bằng non nửa cỏ xưa nhưng xanh mượt, được bảo vệ mấy chục năm trong khu quân sự, đất đai chua có dấu hiệu sa mạc hóa. Có thể được thảo nguyên nguyên thuỷ bên kia biên giới thấm sang, đồng cỏ xanh rờn chứng tỏ nước nôi đầy đủ, trông mát mắt. Màu vàng khô dọc đường thoắt cái biến sạch. Bãi chăn mái ngói đỏ tươi, những chuồng gia súc rải rác trông giống những lô cốt ngầm lô cốt nổi trên đường biên. Phần lớn những ngôi nhà xây dựng trên thế đất tương đối cao gần khu trung tâm của mục trường. Hiện có mấy chục đàn bò, cừu dọc theo các bãi chăn trên tuyến đường biên. Trần Trận và Dương Khắc ngạc nhiên là đàn cừu đông tới trên 3000 con, có đàn 4000, du mục biến thành định cư định mục (ấn định số đầu gia súc).

Dương Khắc lấy ra ống nhòm bội số cao, quan sát kỹ, nói: Đàn cừu ở đây quá đông, gấp đôi đàn cừu chúng mình xưa kia, dương quan chắc mệt đứt hơi. Hai chúng mình chưa bao giờ chăn một đàn lớn như thế.
Trần Trận nói: Đàn cừu trước kia là của tập thể, nếu thuộc sở hữu tư nhân, lớn gấp đôi vẫn chăm nom được, bản thân làm không xuể, có thể thuê người giúp việc, lại có thể cung cấp chỗ làm, lợi ích vật chất kích thích người ta tích cực lao động.

Trần Trận nhìn mục trường giàu có mà cảm thấy đất sụt dưới chân. Trước kia đồng cỏ mùa hè có thể chăn thả tập trung, mọi người không phải lo, cỏ hết, vẫn còn ba đồng cỏ nữa để sử dụng. Nhưng đàn gia súc định cư định mục thì ngoài "kho cỏ" ra không còn đồng cỏ nào nữa. Hai người nóng lòng muốn biết sau đó mục dân phải làm gì? Trần Trận cảm thấy có lẽ đây là tuyến cuối cùng trên thảo nguyên Mông cổ phồn vinh giả tạo.
Hai xe môtô và một ngựa nòi chạy tới, cuối cùng thì Trần Trận trông thấy một kỵ sỹ thảo nguyên đã lâu không gặp. Xe môtô chạy nhanh hơn, đến trước. Một thanh niên cao to áo dài đơn màu thanh thiên phanh kít xe. Trần Trận, Dương Khắc cùng gọi: Bayan! Bayan! Rồi cả hai nhảy xuống xe. Bayan to như con gấu ôm chầm Trần Trận, nói: Chú Chận (Trận)! Mẹ trông thấy xe biết là chú đến, sai cháu ra đón. Nói xong lại ôm chặt Trần Trận lần nữa rồi quay sang ôm Dương Khắc, lại nói, mẹ biết các chú nhất định đến, về nhà cháu đi!

Hai cậu thanh niên kia cùng xuống ngựa, xuống xe, một cậu mười sáu mười bảy tuổi, một cậu mười bốn mười lăm tuổi. Bayan bảo: Gọi ông đi, đây là ông Chận (Trận), đây là ông Khắc. Hai cậu chào hỏi xong, xoay quanh chiếc ô tô mà ngắm nghía. Bayan lại nói: Hai đứa này mới từ trên huyện về nghỉ hè. Cháu định sau này cho chúng nó về Bắc kinh học đại học. Cháu sẽ gửi chúng nó cho các chú. Lên xe đi chứ! Nghe chú Nguyên nói các chú sẽ về, mẹ đợi phát ốm lên rồi.
Xe ô tô chạy theo môtô và ngựa tới cột khói xa nhất. Batu và Caxumai cả hai tóc bạc phơ ra đón cách nhà hai dặm. Trần Trận xuống xe, gọi to: A Nàng! Batu! Rồi ôm chầm hai người. Nước mắt Caxưmai ướt đẫm vai áo Trần Trận. Chị đấm vai Trần Trận bồm bộp, giận dỗi: Hai mươi năm mà chú không về! Những thanh niên trí thức khác đã về ba bốn lần, chú mà không về thì chị chết mất! Trần Trận nói: Chị đừng chết, em mới đáng chết, để em chết trước! Caxưmai giơ bàn tay thô ráp chùi nước mắt cho Trần Trận. Chị biết chú đã vùi đầu học thì quên cả bố mẹ đẻ, nói gì đến gia đình trên thảo nguyên này. Trần Trận nói: Những năm gần đây năm nào em cũng nhớ thảo nguyên, em đang viết về thảo nguyên, viết về gia đình nhà ta, quên sao được? em vẫn đang sống trên thảo nguyên cùng gia đình anh chị. Trần Trận dìu Batu và Caxưmai lên xe chạy về nhà.
Gia đình này có một chuồng cừu lớn gấp đôi chuồng của đội chăn nuôi xưa kia. Xe chạy qua chuồng, phía tây là dãy nhà gạch mới xây rất rộng, có cần ăngten và máy phát điện bằng sức gió. Dưới cửa sổ phía tây đỗ chiếc com măng ca Bắc kinh kiểu cũ vải bạt đã phai màu. Xung quanh nhà và chuồng cừu một dặm vuông toàn là cát, những cây rau muối mọc lơ thơ, cao ngang thắt lưng. Trần Trận dừng xe trước ngôi nhà. Anh xa Ơlôn hai mươi năm, lúc trở lại không còn được bước vào căn lều Mông cổ bố Pilich từng ở, thấy buồn quá.

Trần Trận và Dương Khắc khuân từ trên xe xuống thuốc lá ngon rượu ngon, nước trái cây hộp, mứt trái cây, kẹo sữa, đệm vai đệm gối, bật lửa…ôm vào phòng khách kiểu Mông cổ. Phòng khách rộng 40 mét vuông, có đủ xôpha trà kỷ, máy ghi hình, quầy rượu… Bức tranh thảm Thành Cát Tư Hãn nửa người treo chính giữa bức tường, cặp mắt hiền từ nhìn đám con cháu người Mông và khách. Trần Trận đứng trước tranh ngắm hồi lâu với thái độ cung kính.

Caxumai nói: Đây là bức tranh thảm do người anh em họ ông già đem đến. Ông ta còn bảo, bên này giàu có, đường sá đặc biệt tốt, chỉ có giáo dục và đồng cỏ không bằng bên ông ta…
Cả nhà ngồi xuống uống trà sữa, uống sữa tươi.
Caxưmai không còn thích ăn kẹo sữa, nhưng vẫn nhận vì tình cảm. Chị mỉm cười: Đúng là chú chưa quên chị. Hồi đó chú cho chó chứ không cho chị. Caxưmai khen nức nở món mứt quả, món này chị chưa trông thấy bao giờ, chị bắt chước Trần Trận cho vào miệng nhằn từng quả một. chị cười: Làm sao chú biết chị không còn răng mà đem lên bao nhiêu thứ ngon thế này?
Trần Trận sờ tóc mai, nói: Em cũng già rồi đây này. Tóc đã có sợi bạc, răng đã rụng mấy chiếc, em đâu có quên chị. Ở Bắc kinh, em từng kể với rất nhiều người chuyện chị túm đuôi, lại còn bẻ gãy đuôi sói. Rất nhiều người muốn đi du lịch thảo nguyên để gặp chị.

Caxưmai xua tay: Không gặp, không gặp! họ hàng ở Ngoại Mông kể, đã khoanh vùng bảo vệ sói, không cho giết sói bừa bãi. Đài ở đây cũng nói không giết sói, chú đừng kể chuyện không tốt của chị với họ.

Trời chạng vạng tối, bên ngoài vọng lại tiếng chân cừu quen thuộc. Trần Trận và Dương Khắc vội vàng ra khỏi lều, đàn cừu ùa tới như nước lũ. Một Dương quan ăn mặc kiểu Hán cưỡi ngựa dồn cừu. Trần Trận đoán chừng đây là người làm thuê mới xuất hiện trên thảo nguyên Ơlôn. Hai người tiến lên giúp cậu ta dồn cừu vào chuồng. Batu cười mỉm nói: Hai cựu Dương quan chưa quên nghề cũ, 20 năm rồi mà vẫn còn nhớ không bắt cừu chạy khi no.
Trần Trận cười: công việc thảo nguyên em không thể quên. Lại hỏi: đàn cừu rất đông, bao nhiêu con tất cả?
Batu nói: 3800 con.
Dương Khắc hít hà: Lớn bù bé, bình quân mỗi con từ 150 đến 170 tệ, tài sản của anh chị, riêng cừu đã sáu bảy mươi vạn tệ. Nếu tính cả đàn bò, nhà cửa, xe cộ, anh đã có bạc triệu, thành triệu phú rồi.
Batu nói: Tài sản trên cát không chắc chắn. Nếu đồng cỏ ở đây bị cát hóa như đồng cỏ của mấy hộ ngụ cư, thì tôi lại trở thành mục dân nghèo hoặc trung lưu lớp dưới.
Dương Khắc hỏi: Đồng cỏ được chia cáng đáng nổi bao nhiêu cừu?
Batu đóng cửa chuồng, nói: Nếu đủ mưa, đồng của tôi nuôi 2000 con cừu; nếu khô hạn chỉ nuôi nổi 1000 con. Mấy năm nay hạn liên tiếp, bốn năm năm chưa được một trận mưa ướt đất, nuôi 1000 con đã khó.
Trần Trận nghe mà giật mình, vội hỏi: Vậy sao anh nuôi nhiều thế?
Batu nói: chắc chú nói tới sức tải gia súc chứ gì? Sống trên đồng cỏ này là những mục dân trong tổ Caxưmai trước kia, đều là lính của ông già, rất hiểu sức tải gia súc, biết gìn giữ đồng cỏ. tôi nuôi bấy nhiêu gia súc, nhưng một nửa số đó chỉ nuôi nửa năm, trước khi tuyết xuống, bán đi 2000 con. Bán luôn 1400 con cừu choai, mấy trăm con cừu thiến, cừu cái già, bán hết. Số cừu còn lại đồng cỏ có thể nuôi nửa mùa đông. Tôi dùng gần nửa số tiền bán cừu mua cỏ khô chất đầy kho. Vậy là đàn cừu của tôi yên ổn sống qua mùa đông. Cuối hạ đầu thu, tôi dẫn đàn cừu của tôi vào sâu trong núi, tới những trảng cỏ hoang. Những năm gần đây khô hạn, muỗi chết hết, đàn cừu trong núi béo ra.
Trở về phòng khách, Batu nói tiếp: Các tổ viên tổ tôi vẫn áp dụng cung cách cũ của người Mông thảo nguyên, cỏ tốt nuôi nhiều, cỏ xấu nuôi ít. Nuôi cừu thuận theo ý trời, thuận theo cỏ tốt hay xấu. những người ngụ cư không hiểu quy củ của thảo nguyên, cỏ của mình ăn hết thì lùa đi ăn chạc của người, ai mà không tức. Lại còn một số bợm rượu, vợ bỏ, con đi hoang, giờ sống bằng tiền cho thuê đồng cỏ được chia, mỗi năm chừng một hai vạn tệ.

Trần Trận hỏi: Ai thuê đồng cỏ?

Batu tỏ ra căm phẫn nói: Các hộ đến từ khu vực nửa làm ruộng nửa chăn thả chứ ai. Bọn này không hề quan tâm đến sức tải của đồng cỏ, đáng nuôi 500 con thì nuôi 2000, 3000 con, ăn liền mấy năm biến đồng cỏ thành sa mạc, bèn trả lại đồng cỏ, bán sạch cừu, đem tiền về quê cũ đi buôn.

Dương Khắc bảo Trần Trận: Không ngờ cái đám “quá cảnh” này ngày càng phá dữ, thảo nguyên chả mấy chốc bị hủy hoại trong tay bọn này.
Trần Trận bắt đầu tin tưởng đôi chút vào đồng cỏ và nghề chăn thả của gia đình Batu-Caxưmai. Anh nói: Thấy gia đình mình khá giả thế này, bọn em rất mừng.
Caxưmai lắc đầu: Đồng cỏ lớn bị hủy thì khó mà giữ được đồng cỏ nhỏ. Thảo nguyên khô hạn, Tăngcơli không làm mưa, đồng cỏ của mấy gia đình mỗi năm một cằn cỗi. chị phải có tiền nuôi bọn trẻ ăn học, tiền lấy vợ xây nhà cho chúng, lại còn tiền chữa bệnh, tiền dự phòng thiên tai…Trẻ con bây giờ chỉ nhìn thấy cái trước mắt, thích cái gì đòi mau cái ấy… Vừa nãy trông thấy xe tốt của các chú, Bayan một mực đòi mua một chiếc như thế. Chị sợ người già đi cả rồi, bọn trẻ không hiểu quy củ của thảo nguyên, tăng đàn gia súc vô tội vạ để có tiền mua xe tốt, xây nhà đẹp, mua quần hàng áo hiệu….
Dương Khắc nói: thảo nào em vừa dừng xe, hai anh em đã sán lại hỏi xe giá bao nhiêu tiền? Caxưmai nói:Người Mông cổ cũng nên sinh đẻ có kế hoạch, trẻ con nhiều rồi, thảo nguyên không nuôi nổi chúng. Hai đứa nhà này nếu không thi được vào đại học trở về thảo nguyên chăn cừu, sau đó lấy vợ ra ở riêng, đàn cừu cũng chia đàn, chia rồi thì đàn cừu nhỏ đi, chúng càng muốn nuôi nhiều nhưng đồng cỏ chỉ có bằng ấy, nếu xây thêm mấy ngôi nhà thì không còn chỗ cho cỏ mọc!
Bayan thịt cừu bên ngoài, lát sau, vợ cậu ta, một cô ngái Mông cổ chắc nịch bê vào một khay thịt cừu luộc. Trần Trận và Dương Khắc cũng lấy ra đủ các loại đồ hộp và thực phẩm đóng bao chân không. Trời chưa tối hẳn, đèn điện trong phòng khách đã bật sáng.
Trần Trận nói với Batu: Sáng quá! Mục dân bây giờ không đốt đèn bằng mỡ cừu nữa.Hồi ấy em chúi đầu đọc sách cháy cả tóc.

Dương Khắc hỏi: Điện phát bằng sức gió dùng được bao lâu?

Batu cười trả lời: Khi có gió, cánh quạt quay cả ngày, điện nạp vào ắc qui dùng được trong hai tiếng. Nếu không đủ, nhà còn có máy phát điện nhỏ.

Lát sau bên ngoài vang lên những tiếng còi xe, gần như toàn thể "bộ lạc" Caxưmai đi ô tô hoặc xe máy đến, phòng khách Batu rộng là thế mà chật ních những người là người. Bạn cũ lâu ngày gặp nhau, tình cảm mặn nồng tha thiết. Trần Trận và Dương Khắc bị thụi yêu liên tục, bị đổ rượu say nghiêng ngả, nói năng lảm nhảm. Lanmutrắc vẫn giương cặp mắt trố, gân cổ lên, lúc này thêm chòm râu dê, quát Dương Khắc: Sao cậu không cưới Xazânxixicơ đem cô ta về Bắc kinh? Phạt…phạt…phạt rượu!

Dương Khắc đã say mèm vẫn lớn tiếng thách: Anh định mức phạt đi, bách linh bay từng đôi, dưới cánh treo mấy ly?

Ông bạn già kinh ngạc. Lanmutrăc tửu lượng không bằng xưa kia nên vội chữa: Không phạt rượu, phạt cậu cho tôi mượn xe một ngày cho đỡ thèm.
Dương khắc nói: Thì chính anh bảo tôi là "dê cỏn" không xứng với cô sói cái xinh đẹp nhất Ơlôn thì tôi đâu dám lấy, tất cả là tại anh. Mượn xe thì dễ thôi, nhưng ngày mai anh không được uống rượu, dù chỉ một giọt.
Lanmutrăc nghiêng bình rượu Lô Châu tợp một ngụm, nói: Mình có mắt không ngươi! Cậu không lấy cô Xazânxixicơ cũng chẳng sao. Dưng mà gả con Ulan nhà mình cho cậu thì có phải bây giờ kiện tụng đã có một luật sư Bắc kinh xung trận! Những năm gần đây người ta phá hoại thảo nguyên dữ quá, lại còn đào quặng, đào không thấy, hố cũng không lấp…Bắc kinh giảm ngân sách cho thảo nguyên cũng không sao, nhưng quan trọng là phải cho thảo nguyên pháp luật và luật sư. Tợp một ngụm nữa, anh nói to: Thế nhá, mai tôi mượn xe cậu. Đưa chìa khoá xe cho tôi!
Tiếp theo, đám bạn cũ Saxưleng, Tang Kiệt đều hỏi mượn xe.

Mọi người cười vui. Sau đó toàn thể bộ lạc đại hợp xướng nam nữ. cuối cùng, họ chọn bài hát nổi tiếng mà danh ca Mông cổ Tângcơ thường hát, làn điệu cao vút, ngân dài như tiếng sói tru, "là người Mông, tôi tha thiết yêu quê hương!"….
Uống rượu và ca hát cho tới sáng, mọi người vui chảy nước mắt.
Trần Trận và Dương Khắc bị những người vừa hay rượu vừa hiếu khách mời đến nhà ăn cơm, mỗi ngày hai nhà, nhà nào cũng cơm rượu, bữa nào cũng ca hát. Chiếc xe gip trở thành xe chuyên chạy thử, chạy cho đã thèm, chở rượu của bạn bè, đưa đón những bạn ở xa. Trước cửa nhà Batu trở thành bãi đỗ xe, chiều hôm sau hầu như tất cả ôtô xe máy của một nửa đại đội đến đây, đến bằng ngựa rất ít. Mục dân nói: Nếu không vì mùa đông tuyết lớn môtô không chạy được vẫn phải dùng ngựa, thì người ta đã không nuôi ngựa từ lâu. Xưa kia bốn đại đội có bốn đàn ngựa, nay chỉ còn một mà không lớn như ngày trước. Batu nói: sói không còn, cỏ ít đi, ngựa lười ra, chạy không nổi nữa, vóc dáng cũng không to lớn như xưa. Không ai cần ngựa Ơlôn nữa. Trần Trận nhận thấy những người thuộc thế hệ ông già Pilich không còn ai. Những học sinh tiểu học của Dương Khắc nay là quân chủ lực ở Ơlôn.
Ba ngày liền, hai người uống đến nỗi huyết áp tăng, tim đập dữ dội. Được cái trong vườn nhà người Hán trồng các loại rau, mỗi bữa từng khay rau tươi ăn kèm, nếu không, lượng cholestêrôn trong máu cũng tăng theo. Công việc chăn nuôi gác lại quá nửa, tất cả phó thác cho những người làm công. Trần Trận hỏi ngày công là bao nhiêu. Lương tháng của họ là 200 tệ cộng với hai con cừu lớn, đồng thời bao ăn ở, làm việc tốt cuối năm có thưởng. một người làm công còn kể, ông ta cũng là mục dân, thôn bản ông ta cách Ơlôn 400 dặm về phía tây nam. Cách đây mấy năm, nhà ông có 1700 con cừu, đời sống không thua kém Ơlôn là bao, trong nhà cũng thuê một người giúp việc. Nhưng đồng cỏ ngày một cằn cỗi, năm kia đại hạn, cỏ cháy cát nổi, cừu chết khát quá nửa, ông ta đành đi làm thuê. Nhưng nửa năm nay kiếm được hai ba chục con cừu lớn mà không thể đem về vì ở quê không còn cỏ, cừu sống đem về vô ích, đành bán lấy tiền….
Hai người ngủ suốt một ngày trong buồng ông chủ nhà mới lại người. Ngày thứ tư, Trần Trận cùng gia đình Caxưmai chuyện trò đến quá nửa đêm.
Tinh mơ ngày thứ năm, Trần Trận và Dương Khắc lái xe thẳng tới dãy núi Đen.
 
 
 
--------
 
Rất xin lỗi chị Ct.Ly vì mãi tới hôm nay mới đăng 2 chương này được.
Bổ sung thêm, chương "Vĩ thanh" nằm trước chương "Khai quật bằng lý tính". Chương kết đã đưa vào thư viện thực chất là phần cuối của chương "Khai quật bằng lý tính"