Vuông nhiễu đỏ chơ chờ hoen nét rỉ.

Thẹn những phường tranh chấp mượn tay ai.

Gương Minh vào Thanh đến, đến Tây lai.

Ngai vàng nặng để ê chề non nước.

Thái dịch Lý Đông A.

 

Võ tướng tiêu sầu duy hữu tửu.

Văn thần thoát lỗ cánh vô thì.

 

Su hướng suy loạn của nước ta bắt đầu từ cuối thời Thiệu Trị sang đầu đời Tự Đức (1840-48), su hướng suy loạn của Trung Quốc cũng khởi từ đời vua Đạo Quang (1840), cả hai đều có những nội loạn và ngoại loạn trên đại thế lịch sumang nhiều điểm giống nhau cho nên phần hai cuốn sách kể từ chương thứ năm đến chương thứ tám chúng tôi sẽ phân tích và nghiên cứu so sanhđể nhìn vấn đề rộng rãi hơn.

 

 

Vua Càn Long trả lời Anh Hoàng George ÌI về việc xin giao thương có câu: " Vương quốc chúng tôi dư đủ, chúng tôi không cần gì hết." Nhưng lúc ấy thế lực thương mại Anh rất lớn, họ nắm hết thị trường Ấn Độ và tràn xuống miền Nam Trung Hoa , nhiều nơi tại vùng Á Đông biến thành lãnh thổ Anh Quốc dĩ nhiên phải kéo theosự tràn ngập hoá phẩm. Dần dần mặc dầu triều đình Thanh không chính thức ký kết mậu dịch, việc giao thương vẫn trỡ thành sự thực không thể xoá bỏ được. Không ngăn chặn nổi sự buôn bán, Thanh triều tìm mọi cách làm khó dễ khiến cho căm hận ở mỗi bên âm ỉ cháy chỉ đợi là bùng lên. Dịp ấy là thuốc phiện, người Anh đem thuốc phiện vào Trung Quốc và người Trung Hoa rất hoan hỉ với thú vui mới, chính quyền Trung Quốc thì lo sợ nạn nghiền lan rộng. Lâm Đắc Từ được cử làm Tổng Đốc, với sứ mạnh tiêu diệt nạn nha phiến. Ông ra lệnh cấm buôn bán thuốc phiện, người Anh khi nào chịu nhả món lợi to lớn đó, nên phân tán đường lối tiêu thụ một mặt cho qua đường bộ, một mặt chở bằng đường thuỷ bằng chiến thuyền. Lâm Đắc Từ quyết liệt, ông dùng vũ lực tịch thâu tất cả các thùng thuốc phiệnmà ông khám phá chừng 20.000 thùng rồi cho làm lễ hỏa thiêu. Tình hình căng thẳng. Hai tuần sau vụ khác xảy đến, mấy thủy thủ Anh say rượu giết một người Tầu. Lâm Tắc Từ yêu cầu Anh giao cho ông để xử kẻ sát nhân, đồng thời đòi người Anh phải dời các chiến thuyền, thương thuyền ra khỏi các giang khẩu  để vào hẳn các thương cảng. Người Anh không trả lời , cho pháo hạm oanh kích đánh chìm một số thuyền bè thuộc hạm đội Thanh triều mở màn cho cuộc chiến tranh nha phiến (1839).

Năm 1842 ngày 13 tháng 6 lực lượng Anh chiếm cứ Thượng Hải men theo Dương Tử Giang tiến vào Nam Kinh. Thanh triều phải ký kết hiệp ước Nam Kinh với nhiều thua thiệt.

 

Cuối thế kỷ 18, Nguyễn Ánh cầu viện Pháp dựa vào lực lượng nước ngoài tiêu diệt TâY Sơn mở đầu cho xâm lược của thực dân Pháp sau này.

 

Năm 1847 Pháp đem hai chiến thuyền vào Đà Nẵng xin bỏ những chỉ dụ cấm đạo và để cho người trong nước được tự do theo đạo mới. Lúc hai bên đang thương nghị, thì người Pháp thấy thuyền của tađóng gần thuyền của Pháp và ở trên bờ lại thấy có quân tasắp sửa đồn luỹ, bèn nổ súng bắn đắm cả những thuyền ấy rồi nhổ neo ra biển. Vua Thiệu Trị thấy tình trạnh như thế tức giận nên ban dụ cấm ngưiời ngoại quốc vào giảng đạo và trị tội những người trong nước đi theo đạo.

 

Năm 1856  ( Tự Đức cửu niên ) nuớc Pháp đã hồi lại sau thất bại của cách mạnh công xã 1848, liền phái chiến thuyền Catinat vào Đà Nẵng bắn phá các đồn luỹ, sau đấy ít lâu có Montiguy đưa thư xin cho người Pháp được tự do vào buôn bán , đặt lãnh sự ở Huế, cho các giáo sĩ được tự do đi giảng đạo. Triều đình nước ta không chiụ.

 

Tháng 7 năm 1858, Pháp sai trung tướng Genouilly cùng 3007 quân với 14 chiến thuyền đánh phá Đà Nẵng đổ bộ chiếm thanh Hải An  và Tôn Hải. Genouilly có ý địng cướp toàn tỉnh Đà Nẵng rồi tiến vào đánh Huế, ý định bất thành vì không rõ địa thế lại bị quân ta chống cự dữ dội. Genouilly phải đổi chiến lược quay về tấn công Gia Định ở Nam Kỳ. Tại đây quân Pháp cả thắng lấy thêm nhiều tỉnh nữa. Triều đình phải giảng hoà  ký hoà ước Nhâm Tuất với Pháp, nhường hẳn cho Pháp ba tỉnh Biên Hoà, Gia Định, và tỉnh Định Tường (1862). Trước đấy 2 năm, ở Tầu triều Đình nhà Thanhcũng ký kết nhười cho tây phương 5 hải cảng thương mại là Quảng Châu, Hạ Mô, Ninh Ba, Phúc Châu, Thượng Hải. Năm 1867 tức năm Tự Đức thứ 20, Pháp lại gây sự chiếm Vĩnh Long, An Giang, và Hà Tiên. Ông Phan Thanh Giảng nộp thành trì cho Pháp rồi ưống thuốc độc tự vận.