<Bài viết đã được chỉnh sửa lúc 2008-04-29 17:58:21huytran>
Đây là 1 tập truyện ngắn, giới thiệu tiểu sử các danh nhân Việt nam. Xin admin nhập giùm 3 topic tôi mới đăng vào chung topic này. Tôi sẽ làm 1 mục lục sau khi đăng hết các truyện đang có trong tay.
Lê Văn Hưu
Chiếc võng điều hai người khiêng và đoàn tùy tòng được lệnh dừng lại bên đường. Một ông già nho nhã, ngoài bảy mươi tuổi, râu tóc bạc trắng như cước khoan thai bước xuống. Trời nắng trong. Lúa mùa đang thì con gái mềm mại, lả lướt trải thành một vệt dài dọc trên cánh đồng mầu mở. Xa hơn, mặt đất nâng cao dần. Và ở phía chân trời, núi rừng lớp lớp xanh thẫm vây bọc, lọt vào giữa khoảng đồng ruộng bằng phẳng êm ải ấy là bốn ngọn núi xinh xắn giăng hàng, nhô lên như những hòn giả sơn đặt trong một chậu cảnh. Ông già chống gậy trúc đứng ngắm cảnh tượng thiên nhiên kỳ thú ấy dường như không chán mắt.
Từ khi được nhà vua cho nghỉ việc triều đình, về quê an dưỡng tuổi già, ông lại có dịp đi du sơn du thủy. Hôm nay, ông đem học trò đến thăm người bạn già ở huyện bên và cũng là dịp đi xem lại một vùng đất đẹp. Ông già đang có mường tượng lại quang cảnh ở đây hơn năm mươi năm trước, khi khúc sông Bà Mã chưa đổi dòng. Ngày ấy, ông còn là một nho sinh ở đất Phủ Lý huyện Đông Sơn, đang tuổi thanh xuân phơi phới...
Biết thói quen của ông già, học trò đi theo bảo nhau mở tay nải, lấy la kinh đem hầu thầy. Ông già đưa bàn tay gầy cầm la kinh xoay đi xoay lại. Chiếc kim hai đầu nhọn lúng liếng đung đưa rồi đứng dừng, trên mặt la kinh tròn vành vạnh. Ông cố đem hết thị lực của đôi mắt già đọc những hàng chữ nhỏ li ti quen thuộc, nổi lên chi chít trên mặt la kinh rồi gọi đem giấy mực. Ngọn bút lông đưa đi đưa lại theo những ngón tay thon nhỏ, móng dài của ông. Hết vẽ lại ghe chép hồi lâu, ông già ngừng tay bút, nói với học trò:
- Hơn năm mươi năm trước, đây còn thuộc đất Vĩnh Ninh. Ngày ấy, vào năm Mậu Thân, theo kế của Thái sư Trần Thủ Độ nhà vua sai các nhà phong thủy để xem khắp núi sông trong nước, chỗ nào có vương khí thì dùng phép thuật để trấn áp. Chẳng là thái sư Trần Thủ Độ có một thời cai quản Thanh Hóa, ngài biết vùng này là đất đẹp nên mới có chuyện.
Một người học trò vòng tay hỏi:
- Thưa thầy, chuyện ở đây ra sao, xin thầy truyền dạy các con hay.
Đưa giấy bút, la kinh cho học trò cất, ông già giảng giải;
- Ấy đấy, hậu sinh như các con, chỉ mới sau năm mươi năm mà đã không hay chuyện cũ. Nếu không có người ghi chép lại, thì mai sau còn ai biết gì lịch sử của tiền nhân. Ông già chỉ tay về phía xa rồi tiếp:
- Khúc sông Bà Mã ở đàng xa kia, bây giờ gọi là Tân Mã Giang. Các con có thấy không, giải đất mầu mỡ này chính là giòng sông cũ lâu ngày bị vùi lấp, gọi là Cựu Mã Giang. Vì chuyện nắn lại khúc sông nên đất này, nay đã cắt về Yên Định. Cảnh vật ở đây vẫn đẹp đẽ, hùng vĩ như xưa, tuy có ít nhiều thay đổi. Ta đã đi nhiều nơi, cảnh đep không ít, nhưng mỗi nơi một khác. Càng đi thấy giang sơn ta đẹp. Bình sinh ta chỉ thích đi khắp đó đây, mắt thấy tai nghe, ghi chép được nhiều chuyện hay điều lạ. Nếu ta chỉ có đọc sánh thôi rút cục vẫn là con mọt sách. Ta đã có lần nhắc lại các con nghe câu nói của người xưa: "Độc vạn quyển thư, hành thiên lý lộ". Đó là sở thích của ta mà cũng là điều các con phải nhớ kỹ.
Học trò kính cẩn chấp tay:
- Thưa thầy, chúng con xin ghi tạc lời thầy.
Dưới nắng thu, chiếc võng điều hai người khiêng lại tiếp tục hành trình về phía quê hương bạn cũ của ông già. Đoàn tùy tòng chia nhau khoác tay nải cắp tráp theo sau. Họ vừa đi vừa nói chuyện về lời dạy của thầy một ông già đáng kính, cả nước ai cũng biết tên.
Ông già ấy là Hàn lâm viện học sĩ, Binh bộ thượng thư khiêm Chưởng sử quan, Nhân uyên hầu Lê Văn Hưu. Đó cũng là người chép sử đầu tiên của dân tộc Người đã nổi tiếng thần đồng từ khi còn là cậu học trò ở giáp Phủ Lý, huyện Đông Sơn, phủ lộ Thanh Hóa.
Thường ngày, khi tiếng chuông sớm mai bắt đầu vang lên từ ngôi chùa Hưng Nghiêm thì Lê Văn Hưu đã dậy đốt đèn, ê a học bài. Nhưng hôm nay cậu vẫn nằm yên trên giường, cạnh ông bố ít ngủ. Tưởng con ngủ quên, ông bố gọi:
- Hưu!
- Dạ.
- Dậy học bài!
- Vâng.
Cái tuổi lên tám, ăn không biết no, ngủ không chán mắt của Lê Văn Hưu cũng đã quen lắm với cảnh thức khuya dậy sớm ở một gia đình nghèo, thanh bạch. Lê Văn Hưu thức giấc ngay từ khi tiếng chuông đầu tiên vọng vào từ đường của họ Lê mà bố Lê Văn Hưu là tộc trưởng. Ấy thế mà cậu không dậy học bài. Cậu đang lo không còn sách, còn thầy để cho mình học nữa!
Nguyên do là thầy học, chính là nhà sư trụ trì ở chùa Hưng Nghiêm, trong buổi vừa rồi đã nói với cậu bé: "Con học hết chữ của thầy rồi, mà thầy cũng không còn sách để dạy con nữa". Câu nói vui của nhà sư có ý khen đưa học trò sáng dạ và ham học, không ngờ lại làm cho Lê Văn Hưu băn khoăn: "Không còn thầy, không còn sách thì học sao được".
Trong đám trẻ theo học ở chùa, nhà sư yêu quý Lê Văn Hưu hơn cả. Ông quý Lê Văn Hưu không phải vì cậu thuộc dòng dõi quan tướng công tước Trấn quốc bộc xạ trong làng, mà vì cậu sáng dạ và ham học một cách lạ thường. Lê Văn Hưu học đâu nhớ đấy, lại hay hỏi những điều khiến nhà sư phải kinh ngạc.
Có hôm sau buổi học, Lê Văn Hưu rủ bạn ở lại chơi nghịch ngoài vườn chùa. Một chốc nhà sư thấy Lê Văn Hưu tìm đến hỏi:
- Thưa thầy, trước chùa làng ta có bia đá đề mấy chữ "Càn nê sơn, Hưng Nghiêm tự". Thưa thầy, ở đây không có núi, sao người ta lại viết là "Càn nê sơn" ạ?
Nhà sư cũng đã từng băn khoăn về điều này, nay bất chợt thấy học trò hỏi, đành phải trả lời gượng ép:
- Sơn là núi, đúng vậy. Ở đây không có núi, mà chỉ có cái gò không cao lắm, tên cũ vẫn gọi lạ Càn nê. Nhưng trong một vùng đất thấp thì gò cũng tạm gọi là núi được, do đó người làm bia mới viết là Càn nê Sơn.
Nghe ra chưa vừa ý lắm, Lê Văn Hưu vòng tay:
- Thưa thầy, gò là gò, núi là núi chứ ạ!
Nhà sư đành cười, căn dặn:
- Con cố học nhiều, học mãi rồi sẽ biết hết.
Tưởng học trò hết băn khuăn, không ngờ cậu ta lại hỏi tiếp:
- Thưa thầy con còn thấy trong bia có hàng chữ: "Giáp Tí Thuận Thiên thập ngũ niên" là bao giờ ạ?
- Giáp Tí à? Lâu lắm rồi cách đây hơn một trăm năm.
- Thưa thầy sao lại Thuận Thiên thập ngũ niên ạ?
Đến câu hỏi này thì nhà sư cũng lúng túng. Thường ngày chỉ quen đọc kinh Phật, ít để ý đến chuyện sử, nhà sư nhớ mường tượng Thuận Thiên là niên hiệu ông vua đầu thời Lý. Ông trả lời
- Thuận Thiên là niên hiệu của vua Lý Thái Tổ. Như vậy là bia dựng vào khi Lý Thái Tổ làm vua được mười lăm năm, đó là năm giáp tí, con rõ chưa?
Những tiếng: Lý Thái Tổ, Thuận Thiên gợi lên cho Lê Văn Hưu một cái gì hay hay, bí hiểm mà cậu còn muốn biết nhiều nữa. Nhưng sợ thầy, Lê Văn Hưu không dám hỏi tiếp, chỉ băn khoăn:
- Thưa thầy, biết những cái đó có khó lắm không ạ?
Nhà sư nhắc lại:
- Không khó đâu, con cố học nhiều, học mãi rồi sẽ biết hết.
Lê Văn Hưu cười, chạy về với các bạn. Và không quên vòng tay cúi đầu chào thầy.
Còn nhà sư tay lần tràng hạt, lại vào ngồi trước quyển kinh phật. Nghĩ đến đứa học trò ham học kỳ lạ của mình, ông phải bàn với bố Lê Văn Hưu cho con sang học bên làng Trầu, ở đấy xa hơn một chút, nhưng có thầy hay chữ, đủ sức dạy cậu ta.
Nắng chiều vàng rực trên dãy núi Nhồi. Những tảng đá hình người ngồi đứng chon von trên đỉnh núi trở nên đẹp đẽ hùng vĩ lạ thường. Hàng ngày cắp sách đến làng Trầu, Lê Văn Hưu vẫn ước ao sẽ có lúc được leo lên đỉnh núi cao, sờ tận tay những dáng hình kỳ lạ ấy, và đứng tại đó ngắm nghìn bốn phương thì thích thú biết chừng nào! Hôm nay ngọn núi ấy có sức hấp dẫn lạ thường đối với cậu. Nhưng vì tan học muộn, cậu đành đứng nhìn tượng đá và thơ thẩn trông sang cụm Sơn Viện nổi lên xanh um, sườn núi phía tây tắm trong nắng chiều vàng ửng.
Mãi ngắm cảnh thiên nhiên hùng vĩ, Lê Văn Hưu không để ý đến cơn giông bất ngờ đang kéo đến. Nắng chiều nhạt dần rồi tắt hẳn, nhường chỗ cho một mầu u ám. Gió thổi mạnh. Những tia chớp nhằng nhằng rạch ngang trời và tiếng sấm râm rang vang động cả một vùng núi. Lê Văn Hưu cắp sách chạy vội. Nhưng mưa đã nặng hạt, cậu đành tạt vào một quán nhỏ bên đường để trú mưa. Bước chân vào quán, Lê Văn Hưu nghe người ta đang kể chuyện ma quái trong núi Thần. Một người chỉ vào ngọn núi có hình người ngồi ngất ngường trên đỉnh mà nói;
- Thật đấy, nhiều người gặp lắm. Những ngày mưa gió như hôm nay, vào lúc chập choạng thì ma quái lại hiện hình đố chữ người qua lại.
Nghe chuyện lạ. Lê Văn Hưu tò mò hỏi:
- Thế ma quái có làm chết người ta không ạ?
- Cứ vào đấy thì biết!
Một người khác thấy Lê Văn Hưu cắp sách liền hỏi:
- Mày là học trò thầy làng Trầu à?
- Vâng, cháu là học trò.
- Thế thì chúng tao thách mày ra chân núi kia thi chữ với yêu quái xem ai giỏi.
Suy nghĩ một lát Lê Văn Hưu đáp:
- Được, cháu có làm gì mà ma quái hại cháu. Các bác chờ nhé, cháu đi đây!
Lê Văn Hưu bước vào chân núi.
Trời nhá nhem. Cả khối đá khổng lồ xám xịt đứng sừng sững làm cho cảnh vật thêm âm u. Sau cơn mưa, đường núi sạch nhẵn, màu bạc phếch. Cây dại lắc lư trong vách đá, đứng rũ rượi bên đường.
Vừa bước vào chân núi, thấy từ xa có một ông già đi lại, Lê Văn Hưu liền hỏi:
- Ông là ai?
- Ta là ta.
Lê Văn Hưu chột dạ, nhìn ông lão từ đầu đến chân. Trông ông hiền lành phúc hậu, không có dáng vẻ ma quỷ, có lẽ là khách qua đường. Nhưng sao ông ta lại ăn nói ngang ngạnh như vậy? Lê Văn Hưu hỏi lại:
- Ông là ai?
Ông lão trả lời:
- Đoán được ta là ai thì về, nếu không thì...
- Thưa ông thì sao ạ?
- Thì sẽ biết!
Lê Văn Hưu nhìn kỹ ông lão một lần nữa. Ông già đẹp lão, tướng mạo hiền lành, sao lại là ma quỷ được? Lê Văn Hưu suy nghĩ một lát rồi reo lên:
- Là ông tiên! Đúng là ông tiên rồi!
Ông lão cười, xoa đầu Lê Văn Hưu:
- Ta là người núi, cháu nói đúng. Cháu là học trò thầy làng Trầu phải không? Thôi, về đi, trời lại sắp đổ mưa to rồi đấy.
Vừa, về đến quán, mọi người xúm lại hỏi, Lê Văn Hưu đáp:
- Không có yêu ma gì cả, chỉ là một ông tiên!
- Sao mày lại biết ông tiên?
Lê Văn Hưu tròn mắt, xòe tay giảng giải cho mọi người:
- Một người đứng bên núi, chữ "Nhân" bên chữ "Sơn" chẳng phải là "Tiên" thì là gì? Ông tiên mà các bác lại bảo là ma quái làm cho người ta sợ!
Câu chuyện Lê Văn Hưu gặp tiên đến tai thầy làng Trầu. Một hôm, sau buổi học, thầy giữ riêng Lê Văn Hưu lại để hỏi. Nghe lời thuật, thầy đồ càng kinh ngạc vì lòng can đảm và trí thông minh của cậu học trò họ Lê. Nhìn khuôn mặt đầy đặn với cặp mắt tinh anh của đứa học trò chưa đầy mười tuổi, thầy đồ nói:
- Con chăm học lại có tư chất hơn người. Văn bài cử nghiệp thầy không chuyên lắm. Để cho con có chỗ dùi mài kinh sử, thầy gửi con đến Cổ Bôn học với thầy họ Nguyễn. Đó là sư huynh của thầy. Con tuy còn nhỏ tuổi, nhưng với sức và tài học này thì chẳng mấy chốc đã lều chõng đi thi được rồi đấy.
Làng Cổ Bôn cách Phủ Lý một quãng đường. Hàng ngày đi học Lê Văn Hưu thường dừng bên quán thợ rèn ở đầu làng để xem.
Nhìn chùm tia lửa sáng lòe bắn tung tóe như sao sa theo tiếng búa nhịp nhàng, Lê Văn Hưu rất thích thú. Nhưng thú nhất là được xem người ta rèn giũa những thanh sắt vô dụng thành con dao, lưỡi cuốc xinh đep và hữu ích. Khâm phục tài nghệ của bác thợ rèn, Lê Văn Hưu băn khoăn không biết tổ tiên ta, ai đã dạy nghề rèn này cho bác.
Một hôm, Lê Văn Hưu xách túi sách đứng xem bác rèn đùi xiên, tò mò hỏi:
- Bác này! Ông tổ nghề rèn của ta là ai đó?
Thấy thằng bé mới lên mười mà đã biết hỏi vặn vẹo, bác thợ rèn ngước mắt nhìn:
- Mày là học trò thầy họ Nguyễn ở Cổ Bôn à?
- Vâng ạ!
- Học được bao nhiêu chữ mà chưa biết điều đó?
Lê Văn Hưu trả lời đùa:
- Có bao nhiêu chữ thì cháu học hết cả ngần ấy.
Bác thợ ngạc nhiên vì câu nói táo bạo của đứa bé:
- A! Giỏi nhỉ, Được! Thế thì tạo ra một câu đối, đối được tao có thưởng. Nếu không, phải ở đây quai búa, khi nào đối được mới cho về!
Bác thợ rèn ngừng tay búa, chỉ vào lò rèn, đọc:
- "Than trong lò, sắt trong lò, lửa trong lò, thổi phì phò, rèn nên dùi sắc, đối đi!"
Lê Văn Hưu cười:
- Chả khó mấy! Rồi vỗ vào túi đối ngay:
- "Nghiên ở túi, bút ở túi, giấy ở túi, viết lúi húi, giật lấy khôi nguyên".
Bác thợ rèn tròn mắt, buông búa, chỉ vào Lê Văn Hưu:
- Mày là cháu bảy đời cụ Lê tướng công phải không?
Lê Văn Hưu không trả lời, Bác cười:
- Thảo nào! Tao xin thua rồi đó. Đây, phần thưởng!
Báo trao cho Lê Văn Hưu một cái dùi và ba mươi đồng tiền để mua bút giấy. Nhưng cậu bé vẫn chưa tha:
- Bác còn chưa nói được ông tổ nghề rèn là ai đấy nhé!
Bác thợ rèn cười xòa:
- Thằng này tinh quái thật! Thôi, đến trường đi, muộn học phải quỳ bây giờ!
Trường học thầy họ Nguyễn nổi tiếng vì có cậu học trò Lê Văn Hưu văn hay chữ tốt. Trong đám học trò, có người tóc đã hoa râm, có người còn trẻ măng, thầy họ Nguyễn đặt hi vọïng vào Lê Văn Hưu hơn cả. Nhà vua sắp mở khoa thi phen này cậu học trò họ Lê ấy có cơ sẽ làm rạng danh thầy. Tuy vậy thầy vẫn không ưa cái nết hay đi đây đó của cậu. Gần đến ngay thi rồi mà Lê Văn Hưu còn bỏ luôn mấy buổi bình văn!
Hôm nay, cảm thấy người khó ở, thầy họ Nguyễn cho học trò nghỉ. Thầy nàm khềnh ngả đầu trên gối xếp, đọc sách. Trong khi đó Lê Văn Hưu lại đang lững thững cắp sách đến trường.
Bước tới đầu làng Cổ Bôn, Lê Văn Hưu thấy bóng một người con gái đang đi phía trước. Hình như cô ta cố ý đi chậm để đợi ai. Cho đến khi nhận ra tào áo lụa quen thuộc, dáng người thon thả, bước đi mềm mãi của cô thì Lê Văn Hưu đã nhận ra là cô Cả con gái lớn của thầy đi chợ về.
Đợi Lê Văn Hưu đến gần, cô gái cười tinh nghịch:
- Anh Hưu! Phen này tha hồ mà quỳ.
Lê Văn Hưu giật mình thầm nghĩ: Có lẽ mình bỏ học đi chơi lâu ngày bị thầy quở mắng nên cô Cả mới dọa như vậy. Nhìn anh học trò đẹp trai nhưng lại độn khẩu trước con gái, cô Cả hỏi dồn:
- Anh đi đâu mười hôm nay?
- Tôi xin phép thầy rồi.
Cô Cả nguýt dài:
- Xin phép có ba hôm mà đi luôn mười ngày. Hôm nào thầy cũng tra hỏi, cáu gắt rầm cả trường vì anh bỏ học đi chơi đấy!
Đến trường, Lê Văn Hưu rón rén bước vào nhà học. Thấy phản, chiếu vắng tanh, chỉ có thầy nằm trên sập, Lê Văn Hưu chắp tay sợ hãi:
- Thưa thầy ạ.
Thầy đồ buông sách, nhổm dậy cười hỏi:
- Anh đi chơi về rồi à? Hôm nay thầy mệt, cho trường nghỉ. Nông Cống có chuyện gì vui không, vào đây kể ta nghe.
Thấy thầy không giận, Lê Văn Hưu mạnh dạn ngồi xuống chõng tre kế bên sập hầu chuyện:
- Thưa thầy, con vào Nông Cống thăm quê hương Bà Triệu và nhân tiện hỏi về đất Cự Phong ngày xưa.
- Anh lại sa vào chuyện đó, thảo nảo!
Thấy thầy có ý không vui, Lê Văn Hưu lựa lời nói rõ điều suy nghĩ của mình:
- Thưa thầy, nhân học Bắc sử, con thấy Nam sử cũng có nhiều chuyện hay, thế mà chưa có ai ghi chép cả. Chỉ nói riêng phủ lộ Thanh Hóa ta thôi, có tướng Đô Dương của Bà Trưng, có Bà Triệu, Dương Diên Nghệ, Lê Hoàn, đều là những người làm vẻ vang cho đất nước. Chuyện kể trong dân gan có nhiều, vết tích đều còn cả. Nếu không ghi chép lại thì lâu ngày đến mai một, sai lệch hết!
Thầy học Nguyễn gật đầu, cho lời nói của Lê Văn Hưu là phải. Nhưng theo thầy, việc ấy phải có tài như Khổng Tử chép sử nước Lỗ, như Tử Trường viết sử ký mới làm nổi. Thầy khuyên:
- Gần đến kỳ thi rồi, con cố tập văn bài, chuyên Nam sử con nghĩ là phải, nhưng sau này hãy hay.
Lê Văn Hưu vòng tay:
- Vâng, nhân tiện đi chơi, con hỏi thăm cho biết, ghi chép lại, sau này có khi cần dùng. Còn bây giờ con phải lo thỉ cử chứ ạ.
Sau khi chào thầy ra về, gặp cô Cả ở ngoài sân. Lê Văn Hưu trách:
- Thế mà dọa thầy bắt quỳ!
Cô Cả che miệng cười tinh nghịch:
- Khoa thi đến nơi rồi, không dọa thì còn trốn học đi chơi đến bao giờ!
... Mùa xuân đến. Vào năm Đinh Mùi nhà vua mở khoa Thái học sinh. Lần đầu tiên triều đình đặt ra lệ kén lâm khôi. Lê Văn Hưu trong kỳ thi ấy đã đoạt được "Bảng nhãn", vào lúc đúng mười bảy tuổi đời.
Trong căn phòng rộng rãi dành riêng cho vương tôn công tử học tập tại Quốc học viện, Hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu và hoàng tử Trần Quang Khải hai thầy trò hơn kém nhau vừa một kỷ đang ngồi đàm đạo.
Từ khi đỗ khoa thi Thái học sinh. Lê Văn Hưu được triều đình phong cho chức Hàn Lâm viện học sĩ, lại được nhà vua ủy thác cho viêc dạy dỗ hoàng tử. Sau gần mười năm học tập, đến tuổi trưởng thành, sắp ra ở phủ đệ riêng, học vấn của hoàng tử Trần Quang Khải cũng xứng đáng với công lao rèn dạy của thầy. Thể theo điều ủy thác của thượng hoàng Trần Thái Tông, Lê Văn Hưu còn phải giảng giải thêm cho hoàng tử những hiểu biết về nước Nam điều đó không có ở sách vở của thánh hiền. Do đó, trong mấy ngày gần đây, việc bình văn gảng sách được thay bằng những buổi đàm đạo. Tuy vậy, cũng không phải vì thế mà Trần Quang Khải không biết rằng mình đang được nghe rất nhiều điều truyền dạy bổ ích và thiết thực của thầy. Còn Lê Văn Hưu, ông cũng cảm thấy hứng thú được trở về với sự việc đã và đang diễn ra trên đất nước Đại Việt. Lê Văn Hưu muốn, bằng những buổi đàm đạo, dẫn dắt hoàng tử Trần Quang Khải vào đời, bắt tay xây dựng nền trị bình trong thiên hạ như điều mong mỏi của thượng hoàng và cũng là điều hi vọng của ông đối với vị hoàng tử mẫn tiệp này.
Hôm nay, Lê Văn Hưu nói với hoàng tử về việc bình giặc Nguyên mới xảy ra hồi cuối năm ngoái.
Đứng dậy lục tìm trên giá sách, Lê Văn Hưu rút ra một tập giấy mới ghi chép, rồi trở lại bên án thư, lật từng trang hỏi:
- Trong công cuộc chống giặc vừa qua, hoàng tử có nghe câu chuyện "Nhập tống" chứ?
Trần Quang Khải vòng tay:
- Thưa thầy, con có nghe điều này trong lúc cùng triều đình tạm lui về vùng Thiên Mạc. Nhưng từ bây đến nay không thấy ai nhắc lại nữa.
Lê Văn Hưu đứng dậy, bước lại gần hoàng tử, tay không rời tập giấy:
- Không đâu! Chuyện này người sau sẽ còn nhắc mãi. Nhân đây ta muốn nói với hoàng tử rằng, học sách của thánh hiền chưa phải là đủ. Khi hữu sự, biết đem cái sở học của mình ứng phó với tình thế mới là quan trọng. Hay dở, hiền ngu, chính là ở chỗ đó. Như khi giặc Nguyên tràn vào kinh thành, triều đình phải tạm lánh đi một nơi, thế nước chênh vênh, lòng người nao núng, ấy thế mà có người khuyên nhà vua nên "Nhập tống" để nương nhờ thì thật là lạ. Nếu theo lời người ấy, hẳn chúng ta không có ngày này và cơ đồ của tiền nhân rồi sẽ ra sao?
- Vâng, thưa thầy, phải chăng đó là lời bàn của thái úy Nhật Hiệu?
Lê Văn Hưu yên lặng, chần chừ, chưa muốn nhắc lại đích danh người ấy. Ông trả lời:
- Lúc bấy giờ ta là một văn quan, không được hầu cạnh Thượng hoàng nên chỉ nghe biết chuyện. Người đó là ai, có dịp, hoàng tử hỏi lại thượng hoàng thì sẽ rõ.
Một chuỗi ngày sóng gió phiêu bạt đã qua hiện ra trong óc vị hoàng tử trẻ tuổi. Đột nhiên Trần Quang Khải hỏi:
- Thưa thầy, con nghe Thượng hoàng thường nhắc nhiều về lời tâu của thái sư Trần Thủ Độ.
Nét mặt Lê Văn Hưu chợt sáng bừng lên với một nụ cười kín đáo:
- Hoàng tử thấy lời bàn của Trần Thái sư như thế nào?
- Thưa thầy, con thường nghe nói: "Nhất ngôn hưng bang", quả là những lời nói như vậy.
Lê Văn Hưu lật tìm trang giấy, đọc lại cho hoàng tử nghe lời nói của thái sư Trần Thủ Độ mà ông đã chép; "Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo", rồi giảng giải:
- Hoàng tử nói đúng. Lúc bấy giờ thế giặc mạnh, kinh thành đã mất, quân dân ta phải chịu lầm than phiêu dạt, nghĩ đến điều ấy, Thượng hoàng phân vân, bàn với các vương hầu là thành trì dinh lũy của triều đình: Nếu bấy giờ, ai cũng chỉ nghĩ đến mạng mình mà quên mất sơn hà xã tắc thì làm gì còn có người như Trần Thái sư với câu nói bất hủ đó. Lời tâu của Trần Thái sư đã làm cho Thượng hoàng yên tâm, quân dân bền lòng vững chí, ai nấy quyết tâm chống giặc giữ nước đến cùng.
Lê văn Hưu nhìn vào hoàng tử căn dặn:
- Người trong chuyện cũng không sống được mãi, nhưng hậu thế sẽ không quên với những lời bình phẩm xác đáng. Tuy là hậu thế chê bai, nếu người đó không biết lo trước vui sau thiên hạ, và khi cần, lại không biết quên mình vì sự mất còn của nòi giống. Việc bình giặc Nguyên năm ngoái là võ công lớn của triều ta. Tiếng thơm sẽ còn để lại đến muôn thuở cùng với tên tuổi của những người đã biết chọn con đường vì nước quên mình.
Lê Văn Hưu đưa cho hoàng tử Trần Quang Khải một tập sách do tay mình ghi chép rồi nói tiếp: Từ lâu, ta đã có ý định thu thập, ghi chép về Nam sử. Lần đánh giặc năm ngoái, tai nghe mắt thấy thêm được nhiều điều, mới càng thấy cần phải soạn ngay Quốc sử. Đây mới là những người, những việc còn ghi chép tản mạn. Nhưng hoàng tử cứ đọc trước, ta cho phép. Có chỗ nào không rõ, ta sẽ nói thêm.
Trần Quang Khải kính cẩn đưa hai tay đỡ tập sách của thầy rồi lùi về án thư. Từng trang sách như dẫn dắt vị hoàng tử trẻ tuổi trở về với quá khứ oanh liệt của dân tộc, của núi sông.
Trong khi đó Lê Văn Hưu lại cúi đầu trên trang sách mở rộng quyển Thông giám cương mục của Chu Tử mà ông mới tìm được.
Hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu xuống võng, sững bước trước thánh cung để sửa sang lại triều phục. Trước mặt ông là một tòa điện không kém phần nguy nga cạnh hoàng cung tráng lệ. Vua Trần Thái Tông, sau khi nhường ngôi cho thái tử Hoảng đã lui vè đây với cương vị Thượng hoàng. Lê Văn Hưu đến thánh cung chầu đức Thượng hoàng theo lệnh triệu của người.
Lê Văn Hưu vừa đặt chân vào điện đình thênh thang, thì hoàng tử Trần Quang Khải đã từ thềm thánh cung vòng sau ngọn giả sơn bước ra đón, Hoàng tử chắp tay vái chào:
- Kính thưa thầy, hôm nay đức thượng hoàng thác cớ bận việc không dự buổi thường triều ở điện Kiền Nguyên. Người truyền cho con phải có mặt ở đây để hầu thầy.
Lê Văn Hưu theo hoàng tử vượt qua đoàn lính cấm vệ đang cúi gập người trên thanh gươm cầm ngang, vào chầu Thượng hoàng:
- Hạ thần Lê Văn Hưu kính chúc Thượng hoàng vạn vạn an.
Từ trên ngai ngự, Trần Thái Tông bước xuống đỡ vị học sĩ đang sụp lại dưới long án:
- Khanh giữ lễ quân thần là phải chỉ vào hoàng tử đang chắp tay đứng hầu, Thượng hoàng nói tiếp ta sinh ra Quang Khải, còn khanh thay ra dạy dỗ hoàng tử, thế là khanh đã giữ trọng đạo thần tử rồi đó.
Thường thường các bậc đại thần, kể cả nhà vua, mỗi khi vào chầu Thượng hoàng đều phải phục lạy, cúi đầu đợi mệnh. Nhưng hôm nay, riêng với Hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu, Thượng hoàng có đặc ân cho miễn lễ, lại sai đặt kỷ ngồi cạnh long án cùng đàm đạo.
Từ sau khi nhường ngôi, Thượng hoàng Trần Thái Tông mới rảnh rang để nghĩ đến quốc sử. Trong số các quan ở quốc học việc, Lê Văn Hưu là người có học vấn sâu rộng, lại am hiểu nam sử. Thượng hoàng ra lệnh triệu Lê Văn Hưu vào chầu để truyền bảo. Giờ đây con người có thể được giao trọng trách đó đang đưa hai tay nâng chén ngự tửu do Thượng hoàng ban cho và kính cẩn lắng nghe từng lời truyền dạy của người:
- Nước ta từ lập quốc đến nay trải qua nhiều biến đổi. Đời nọ truyền nổi đời kia, đến bản triều đã mấy ngàn năn, ấy thế mà chưa có một bộ quốc sử để ghi chép lại. Khanh là người học rộng, am hiểu Nam sử, ta muốn giao cho đảm đương việc đó!
Lê Văn Hưu đứng dậy chắp tay tâu bày:
- Muôn tâu Thượng hoàng, thần trộm nghĩ một nước không có bộ quốc sử sao gọi là nước văn hiến được. Vì vậy việc biên soạn một bộ quốc sử là khẩn thiết. Huống chi, mối họa giặc ngoại xâm lấn vẫn đang còn đó. Việc làm rõ quốc thể bằng sử sách lại càng cần phải làm ngay. Thần được Thượng hoàng biết tên, lại có lòng tin giao việc, thật là điều vinh hạnh lớn. Nhưng nghĩ mình tài học nông cạn, kiến văn hẹp hòi, thần vẫn nơm nớp e sợ không làm tròn được điều sai bảo của Thượng hoàng.
Trần Thái Tông ngắt lời:
- Ta biết việc biên soạn Quốc sử là khó. Nếu dễ thì từ trước đã có người làm, không đợi đến bây giờ. Nhưng nếu vịn vào khó mà không làm thì để đến bao giờ? Chẳng lẽ một nước có mấy ngàn năm văn hiến lại không có lấy nổi một bộ quốc sử. Nếu để vậy, ta đắc tội với tiền nhân mà còn làm thiệt thòi cho hậu thế.
Ngừng lại một lát rồi Thượng hoàng hỏi Lê Văn Hưu:
- Ta nghe hoàng tử Quang Khải kể lại rằng khanh đã từng ghi chép được nhiều về Nam sử?
Thấy Thượng hoàng hỏi, Lê Văn Hưu dè dặt:
- Muôn tâu, trước đây nhân mỗi khi đi thăm danh lam thắng cảnh, hoặc có dịp xem xét sinh hoạt làm ăn của dân cư, thần có viết lại những điều mắt thấy tai nghe. Gần đây, vâng mệnh Thượng hoàng phải giảng giải thêm nam sử cho hoàng tử, thần có kê cứu, sắp xếp lại theo thứ niên đại để tiện sử dụng.
- Khanh làm việc đó từ bao giờ?
- Muôn tâu, từ thuở mới theo đòi việc nghiên bút, nhân học Bắc sử thần muốn hiểu biết về nam sử nên đã bắt đầu tập tành ghi chép dần dần...
Nghe đến đây, Thượng hoàng đứng dậy cười lớn:
- Thế là khanh đã làm sử rồi đó! Thử hỏi, nếu giao việc này cho người khác, thì kẻ đó tất phải mất bấy nhiêu năm để đi xem xét, nghe ngóng, ghi chép lại, mà đã chắc gì hiểu biết hơn khanh. Aáy là chưa nói còn phải biết kê cứu, đối chiếu, phải xét đoán kỹ càng, chọn lọc phẩm bình tinh tường mới hạ bút chép thành bộ Quốc sử được chứ! Ta đã nghĩ kỹ, việc đó phải giao cho khanh!
Sau buổi chầu hôm ấy, theo lệnh của Thượng hoàng Trần Thái Tông, chức Chưởng sử quan đầu tiên của nước Đại Việt được triều đình gia phong cho hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu.
Đã sang canh ba, thư phòng của Hàn Lâm viện học sĩ kiêm Chưởng sử quan còn le lói ánh đèn. Khu Quốc học viện ở phía nam kinh thành vốn đã vắng lặng, về khuya lại càng tịch mịch.
Một mình bên ngọn bạch lạp, Lê văn Hưu đang tu chỉnh lại bản thảo. Sau nhiều năm chép soạn, đến nay ông đã có dưới tay một tập Quốc sử tạm như ý muốn. Nhớ lại, sau khi nhận lệnh của Thượng hoàng, Lê Văn Hưu cũng đã biết đây là một việc khó. Đến khi bắt tay vào việc ông mới thấy rằng mình chưa lường hết được khó khăn đến chừng nào! Trước quá khứ lịch sử xa xăm của đất nước, đã có lúc ông cảm thấy bất lực trong việc biên soạn quốc sử. Những bộ Bắc sử lớn như xuân thu của Khổng Tử, sử ký củ tư Mã Thiên, Hán Thư của Ban Cố, Tam quốc chí của Trần Thọ... Cho đến quyển sử gần đây như thông giám cương mục của Chu Hi, ông đều tham khảo kỹ. Các bộ sách ấy viết theo nhiều thể loại: Biên niên, kỷ sự... đều giúp cho ông nhìn ra cách viết! Còn sử liệu để viết mới thật nan giải. Bắc sử, ngoài các quyển trên còn có những bộ riêng về từng triều như: Hậu Hán thư, Tống Thư, Lương thư, Tùy thư, Đường thư... Tất cả đều có ghi chép ít nhiều sự việc có quan hệ với phương Nam, nhưng không tránh khỏi chắp vá sai lạc. Cuối cùng bảo bối của ông vẫn không ngoài những điều ghi chép được từ trước đã chất đầy giá.
Lần gởi từng mẩu chuyện cũ, những điềm son sáng ngời trong sự nghiệp của tiền nhân đã cổ vũ, thúc đẩy ông gắng gỏi làm việc.
Đọc lại chuyện kể dân gian về sự tích Lạc Long quân lấy nàng Âu Cơ sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành một trăm con trai, con trường là Hùng Vương làm vua đầu tiên của nước Văn Lang, ông nhớ đến miền đất tổ Phong Châu mà ông đã từng đặt chân đến. Đối chiếu so sánh niên đại, ông thấy thời Hùng Vương ngang với thời Phục Hi, Thần Nông của Bắc sử, cách đây đã vài bốn ngàn năm. Rồi chuyện Thục An Dương vương xây thành Cổ Loa, vết cũ hãy còn chỉ cách Thăng Long mấy dặm đường. Ông rất tiếc, những điều ghi chép về thời này còn quá ít ỏi, không dựa vào đâu để khảo cứu cho tường tận được. Ông đành phải tạm gác lại, chờ một dịp khác. Và đành bắt đầu chép từ Triều Vũ đế đến Lý Chiêu Hoàng.
Từ đó, ròng rã hơn mười năm trời lục tìm văn bản của các triều trước còn lưu ở thư các hoặc tản mạn trong dân gian, tìm kiếm thêm sự tích thần từ phật tự, nghe ngóng truyện kể lưu truyền, đối chiếu với Bắc sử, cuối cùng ông biên soạn lại thành tập bản thảo như bây giờ.
Đã nhiều lần đọc lại, ông vẫn còn băn khoăn. Ngay từ khi mới chấp bút, ông đã nghĩ rằng chép sử không chỉ là kê cứu là liệt sự việc diễn biến của các triều đại nối tiếp. Người chép sử không phải chỉ làm có thế, và bộ Quốc sử cũng không phải là để thỏa chí tò mò cho những người muốn biết chuyện xưa. Theo ông, người chép sử phải đánh thức lịch sử dậy để quá khứ trối trăn những điều dạy bảo cho mai sau. Sử bút phải biết rung lên tiếng nói hào hùng của các sự kiện oanh liệt, phải gợi bùng lên hào quang rực rỡ của những tấm gương chói lọi, nhưng cũng có khi phải làm búa rìu đối với những việc không hay để trước hết, cho các bậc vua chúa thay trời chăn dân lấy đó làm gương. Ấy thế mà mỗi khi đọc lại chồng bản thảo, ông vẫn thấy chưa làm được như điều mình mong muốn.
Đọc lại đoạn viết bàn về Hài Bà trưng: "Trưng Trắc, Trưng Nhị là đàn bà, hô một tiếng mà các quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố và sáu mươi lăm thành ở lĩnh ngoại đều hưởng ứng, việc dựng nước xưng vương dễ như trở bàn tay, đủ biết hình thể đất Việt ta có thể dựng được cơ đồ đất nước tự nghìn xưa, nhưng lại thấy thế vẫn chưa đủ. Ngót một ngàn năm lệ thuộc các triều đại phương bắc đã làm ông đau lòng. Thế mà bây giờ nguy cơ giặc Nguyên Mông thôn tính lại nổi lên. Muốn nhân đây cổ vũ lòng người xả thân vì nước, nhất là đối với những kẻ vẫn vỗ ngực tự xưng là bậc tu mi nam tử mà lại nhiều phen tỏ ra quá đớn hèn, ông hạ bút viết thêm: "Tiếc rằng nội sau họ Triệu cho đến họ Ngô, trong khoảng hơn ngàn năm, bọn đàn ông chỉ cúi đầu bó tay, làm thần bộc cho người phương Bắc, há chẳng xấu hổ với hai chị em họ Trưng là đàn bà ư! Ôi! Có thể gọi là tự bỏ mình vậy".
Ông vừa lòng với lời bàn về Ngô Quyền: Tiền Ngô Vương có thể lấy quân mới họp của đất Việt ta mà phá được trăm vạn quân của Lưu Hoằng Tháo, mở nước xưng vương, làm cho người phương Bắc không dám lại sang nữa. Có thể bảo là một cơn giận mà yên được dân, mưu giỏi mà đánh cũng giỏi vậy.
Ông đã khen Lê Đại Hành đánh giặc Tống: "Lê Đại Hành giết Đinh Điền, Bắt Nguyễn Bặc, bắt Quân Biện, Phụng Huân dễ như lùa trẻ con, như sai nô lệ, chưa đầy vài năm mà bờ cởi yên tĩnh, cái công đánh ấy tuy nhà Hán nhà Đường cũng không hơn được..."
Nhưng nghĩ đến khi con Lê Đại Hành đánh giết lẫn nhau giành ngôi vua thì ông ngần ngại hạ bút thêm: "Ngọa triều giết anh tự lập làm vua, bạo ngược với dân chúng để thỏa lòng hung ác, đến nổi mất ngôi mất nước, không phải là sự bất hạnh của nhà Lê, là lỗi ở Đại Hành không sớm đặt thái tử và trung tôn, không biết phòng giữ từ khi mới chớm nên đến nỗi thế".
Xem lại phần chép về nhà Lý, thấy việc Lý Thái Tổ tiêu phí sức dân quá nhiều để xây dựng chùa chiền, cung điện đài tạ, ông bóp đầu suy nghĩ một hồi, rồi viết:
"Lý Thái Tổ lên ngôi được hai năm, tôn miếu chưa dựng, xã tắc chưa lập, mà trước đã dựng tám chùa ở phủ Thiên Đức, lại sửa chữa chùa quán ở các lộ, và cấp độ diệp cho hơn ngàn người ở kinh sư làm tăng, thế thì tiêu phí của sức dân, ông lại viết thêm: "Của không phải là trời mưa xuống, sức không phải là thần làm hộ, há chẳng phải là vét máu mỡ của dân chăng? " Ngẫm đến di hại sau việc làm của Lý Thái Tổ, ông để cho ngọn bút của mình lên tiếng: "Bậc vua sáng nghiệp, tự mình cần kiệm còn lo cho con cháu ngày sau xa xỉ, mà Thái Tổ để phép cho con cháu như thế, cho nên đời sau mới xây tường cao ngất trời, tạc cột chùa bằng đá, làm chùa thờ phật lộng lẫy hơn cung điện nhà vua. Rồi người dưới bắt chước, có kẻ hủy thân thể, đổi lối mặc, bỏ sản nghiệp, trốn thân thích, nhân dân quá nửa làm sãi, trong nước chỗ nào cũng có chùa, nguồn gốc há không phải là đấy? "
Chép đến việc Lý Thần Tông vừa lên ngôi ba năm đã hạ lệnh cho con gái các quan không được gả chồng trước, đợi sau khi chọn xong vào hậu cung, người nào không trúng mới cho đi lấy chồng, Lê Văn Hưu bực bội đến không kìm được chữ viết: "Trời sinh ra dân mà đặt vua chúa để chăn nuôi, không phải để cho vua tự phụng. Lòng cha mẹ ai chẳng muốn con cái có vợ có chồng, thánh nhân thể lòng ấy, chỉ sợ đàn ông đàn bà không được chốn thôi... Thần Tông xuống chiếu cho con gái các quan phải đợi khi tuyển vàp cung không trúng rồi mới được lấy chồng thì là tự phụng cho mình, có phải là lòng làm cha mẹ dân đâu?
Đã hay chép sử theo ông là chép việc làm của các bậc vua chúa. Nhưng vua chúa cũng phải chăm sóc muôn dân mới hợp đạo trời và thuận lòng người. Ông dựa vào điều đó để ca ngợi hay bài bác. Ý nghĩ ấy, lôi cuốn ngọn bút trong tay, ông đọc đi đọc lại, thêm bớt nhiều chỗ, say sưa làm việc đến quên cả trời gần sáng.
Tiếng chuông cảnh tỉnh của chùa Ngọc Hồ đã vọng vào Quốc học viện. Lê Văn Hưu đứng dậy, bước ra ngoài. Sương sớm mát dịu. Ông cảm thất mệt mỏi và thầm nhủ: Còn phải thức nhiều đêm nữa để tu chỉnh lại bản thảo mới kịp đem dâng nhà vua.
Kinh thành Thăng Long còn đậm đà phong vị Tết, tuy tháng giêng năm Nhâm Thân đã bước vào hạ tuần. Riêng điện vào loại lớn nhất hoàng cung, dựng từ thời Lý, lại được trang hoàng lộng lẫy hơn. Hàng cờ đuôi nheo cắm dọc lối đi từ cổng vào thềm điện. Trên hành lang, những chiếc đèn lồng bằng lụa điều đu đưa lơ lửng. Điện Tập Hiền lung linh, ánh lên mầu sắc lộng lẫy. Và đội quân cấm vệ nón dấu, bao vàng, cắp gươm chia nhau đứng canh giữ dưới thềm điện.
Hôm nay, nhân bộ quốc sử đã biên soạn xong, để khích lệ động viên quần thần phải gắng gỏi công việc văn học, nhà vua sai Tướng quốc Thái úy Trần Quang Khải học trò của Chưởng sử quan Lê Văn Hưu, triệu quần thần về điện Tập Hiền dự lễ hiến dâng quốc sử và cùng vui nhân dịp đầu xuân.
Chiêng trống khai trào dóng dả vang lên tường tiếng một, rồi đổ hồi, rung chuyển cả tòa điện. Bá quan văn võ phục trên thảm gấm bái mạng. Tiếp theo là những tiếng hô vang: "Vạn Tuế! Vạn tuế!" chúc tụng thượng hoàng Trần Thái Tông và hoàng đế Trần Nhân Tông đang ngự trên ngôi cao vòi vọi.
Khi mọi người đã yên vị, tay chấp ngang đai lưng, đứng yên lặng như những pho tượng theo nghi lễ triều hội, Thượng hoàng Trần thái tông từ trên cao đưa mắt nhìn khắp lượt quần thần rồi bước xuống nền điện phán bảo:
- Từ khi ta lập Viện Quốc học, mở cửa đón học trò trong nước vào học, đến nay đã gần hai mươi năm. Theo đó, người có tài năng văn học xuất hiện ngày một triều. Từ năm Đinh Mão ta lại bắt đầu kén chọn được người văn học giao cho quyền binh ở quán, các sảnh, viện. Như vậy, việc học đã mở mang thịnh đạt hơn so với các tiên triều. Các ngươi được triều đình ban cho tước vị bổng lộc trọng hậu, phải gắn công vun đắp cho nền học thuật nước nhà để thỏa lòng mong mỏi của ta.
Tiếng "Dạ" ran đồng thanh vang lên trong tòa điện. Thượng hoàng phán tiếp:
- Ta vui mừng truyền bào cho các ngươi biết từ ngày giữ ngôi ta đã nghĩ đến bộ Quốc sử. Cách đây mười năm ta giao cho Hàn Lâm việc học sĩ học sĩ Lê Văn Hưu soạn thảo. Đến nay quốc sử đã làm xong, lấy tên là Đại Việt sử ký. Đây là bộ sử đầu tiên của nước Đại Việt biên soạn dưới triều ta.
Thượng hoàng nói dứt lời, từ hàng quan văn, Lê Văn Hưu nâng cao bộ Quốc sử gồm ba mươi quyển, tiến lên quỳ dâng trước ngai rồng. Hàng trăm con mắt khâm phục dồn về vị văn quan mới ngoài bốn mươi tuổi đã làm nên việc trước nay chưa từng có, xứng đáng với vinh dự được Thượng hoàng nhắc đến tên. Bá quan văn võ lại càng kinh ngạc khi thấy vị tướng quốc Thái úy trẻ tuổi Trần Quang Khải vội vàng nghiêng mình trước Hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu và đỡ lấy bộ Quốc sử chuyển dâng nhà vua.
Thấy vậy, Thượng hoàng chỉ vào Trần Quang Khải nói với chủ nhà vua và quần thần:
- Thái úy Trần Quang Khải làm đến chức tướng quốc mà vẫn giữ đạo thầy trò. Còn Hàn lâm Viện học sĩ Lê Văn Hưu đã rèn dạy tướng quốc, lại theo lệnh ta biên soạn nên Quốc sử. Thầy ầy trò này, đều là bề tôi lương đống của triều đình.
Lê Văn Hưu nâng tay ngang trán quỳ trước mặt thượng hoàng:
- Muôn tâu, nhờ oai linh của Thượng hoàng, hạ thần mới có vinh dự như ngày nay. Biết mình học vấn nông cạn, nhưng vâng mệnh, thần mạo muội chấp bút e không tránh được sơ suốt. Thần cúi đầu xin Thượng hoàng, bệ hạ tha thứ cho.
Từ trên ngôi cao, vua Trần Nhân Tông cầm quyền sử đưa ra trước mặt quần thần:
- Việc học nước ta bắt đầu mở mang từ triều trước, nhưng sử học thì phải đến bản triều mới có người mở lối. Để làm nên bộ Quốc sử này là nhờ oai linh của Thượng hoàng, nhưng công sức của Hàm Lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu không phải là nhỏ.
Nhà vua phán bảo Trần Quang Khải:
- Thái úy tướng quốc phải giao cho Viện quốc học chép lại nhiều bản, ghi rõ năm Nhâm Thân, niên hiệu Thiệu Long thứ mười lăm và người chép sư là Hàn Lâm viện học sĩ kiêm Chưởng Sử quan Lê Văn Hưu. Sách làm xong sẽ lưu giữ ở Bộ thư các làm tin sử truyền lại cho đời sau.
Đứng cạnh Tướng quốc Thái úy Trần Quang Khải, Lê Văn Hưu nghe rõ từng lời phán bảo của nhà vua. Không chép sử đương đại, nhưng ông thầm nghĩ rằng sau này sẽ có người ghi chép, một đôi dòng về chuyện xảy ra trong ngày hôm nay ở điện Tập Hiền.
Lê Văn Hưu
Chiếc võng điều hai người khiêng và đoàn tùy tòng được lệnh dừng lại bên đường. Một ông già nho nhã, ngoài bảy mươi tuổi, râu tóc bạc trắng như cước khoan thai bước xuống. Trời nắng trong. Lúa mùa đang thì con gái mềm mại, lả lướt trải thành một vệt dài dọc trên cánh đồng mầu mở. Xa hơn, mặt đất nâng cao dần. Và ở phía chân trời, núi rừng lớp lớp xanh thẫm vây bọc, lọt vào giữa khoảng đồng ruộng bằng phẳng êm ải ấy là bốn ngọn núi xinh xắn giăng hàng, nhô lên như những hòn giả sơn đặt trong một chậu cảnh. Ông già chống gậy trúc đứng ngắm cảnh tượng thiên nhiên kỳ thú ấy dường như không chán mắt.
Từ khi được nhà vua cho nghỉ việc triều đình, về quê an dưỡng tuổi già, ông lại có dịp đi du sơn du thủy. Hôm nay, ông đem học trò đến thăm người bạn già ở huyện bên và cũng là dịp đi xem lại một vùng đất đẹp. Ông già đang có mường tượng lại quang cảnh ở đây hơn năm mươi năm trước, khi khúc sông Bà Mã chưa đổi dòng. Ngày ấy, ông còn là một nho sinh ở đất Phủ Lý huyện Đông Sơn, đang tuổi thanh xuân phơi phới...
Biết thói quen của ông già, học trò đi theo bảo nhau mở tay nải, lấy la kinh đem hầu thầy. Ông già đưa bàn tay gầy cầm la kinh xoay đi xoay lại. Chiếc kim hai đầu nhọn lúng liếng đung đưa rồi đứng dừng, trên mặt la kinh tròn vành vạnh. Ông cố đem hết thị lực của đôi mắt già đọc những hàng chữ nhỏ li ti quen thuộc, nổi lên chi chít trên mặt la kinh rồi gọi đem giấy mực. Ngọn bút lông đưa đi đưa lại theo những ngón tay thon nhỏ, móng dài của ông. Hết vẽ lại ghe chép hồi lâu, ông già ngừng tay bút, nói với học trò:
- Hơn năm mươi năm trước, đây còn thuộc đất Vĩnh Ninh. Ngày ấy, vào năm Mậu Thân, theo kế của Thái sư Trần Thủ Độ nhà vua sai các nhà phong thủy để xem khắp núi sông trong nước, chỗ nào có vương khí thì dùng phép thuật để trấn áp. Chẳng là thái sư Trần Thủ Độ có một thời cai quản Thanh Hóa, ngài biết vùng này là đất đẹp nên mới có chuyện.
Một người học trò vòng tay hỏi:
- Thưa thầy, chuyện ở đây ra sao, xin thầy truyền dạy các con hay.
Đưa giấy bút, la kinh cho học trò cất, ông già giảng giải;
- Ấy đấy, hậu sinh như các con, chỉ mới sau năm mươi năm mà đã không hay chuyện cũ. Nếu không có người ghi chép lại, thì mai sau còn ai biết gì lịch sử của tiền nhân. Ông già chỉ tay về phía xa rồi tiếp:
- Khúc sông Bà Mã ở đàng xa kia, bây giờ gọi là Tân Mã Giang. Các con có thấy không, giải đất mầu mỡ này chính là giòng sông cũ lâu ngày bị vùi lấp, gọi là Cựu Mã Giang. Vì chuyện nắn lại khúc sông nên đất này, nay đã cắt về Yên Định. Cảnh vật ở đây vẫn đẹp đẽ, hùng vĩ như xưa, tuy có ít nhiều thay đổi. Ta đã đi nhiều nơi, cảnh đep không ít, nhưng mỗi nơi một khác. Càng đi thấy giang sơn ta đẹp. Bình sinh ta chỉ thích đi khắp đó đây, mắt thấy tai nghe, ghi chép được nhiều chuyện hay điều lạ. Nếu ta chỉ có đọc sánh thôi rút cục vẫn là con mọt sách. Ta đã có lần nhắc lại các con nghe câu nói của người xưa: "Độc vạn quyển thư, hành thiên lý lộ". Đó là sở thích của ta mà cũng là điều các con phải nhớ kỹ.
Học trò kính cẩn chấp tay:
- Thưa thầy, chúng con xin ghi tạc lời thầy.
Dưới nắng thu, chiếc võng điều hai người khiêng lại tiếp tục hành trình về phía quê hương bạn cũ của ông già. Đoàn tùy tòng chia nhau khoác tay nải cắp tráp theo sau. Họ vừa đi vừa nói chuyện về lời dạy của thầy một ông già đáng kính, cả nước ai cũng biết tên.
Ông già ấy là Hàn lâm viện học sĩ, Binh bộ thượng thư khiêm Chưởng sử quan, Nhân uyên hầu Lê Văn Hưu. Đó cũng là người chép sử đầu tiên của dân tộc Người đã nổi tiếng thần đồng từ khi còn là cậu học trò ở giáp Phủ Lý, huyện Đông Sơn, phủ lộ Thanh Hóa.
Thường ngày, khi tiếng chuông sớm mai bắt đầu vang lên từ ngôi chùa Hưng Nghiêm thì Lê Văn Hưu đã dậy đốt đèn, ê a học bài. Nhưng hôm nay cậu vẫn nằm yên trên giường, cạnh ông bố ít ngủ. Tưởng con ngủ quên, ông bố gọi:
- Hưu!
- Dạ.
- Dậy học bài!
- Vâng.
Cái tuổi lên tám, ăn không biết no, ngủ không chán mắt của Lê Văn Hưu cũng đã quen lắm với cảnh thức khuya dậy sớm ở một gia đình nghèo, thanh bạch. Lê Văn Hưu thức giấc ngay từ khi tiếng chuông đầu tiên vọng vào từ đường của họ Lê mà bố Lê Văn Hưu là tộc trưởng. Ấy thế mà cậu không dậy học bài. Cậu đang lo không còn sách, còn thầy để cho mình học nữa!
Nguyên do là thầy học, chính là nhà sư trụ trì ở chùa Hưng Nghiêm, trong buổi vừa rồi đã nói với cậu bé: "Con học hết chữ của thầy rồi, mà thầy cũng không còn sách để dạy con nữa". Câu nói vui của nhà sư có ý khen đưa học trò sáng dạ và ham học, không ngờ lại làm cho Lê Văn Hưu băn khoăn: "Không còn thầy, không còn sách thì học sao được".
Trong đám trẻ theo học ở chùa, nhà sư yêu quý Lê Văn Hưu hơn cả. Ông quý Lê Văn Hưu không phải vì cậu thuộc dòng dõi quan tướng công tước Trấn quốc bộc xạ trong làng, mà vì cậu sáng dạ và ham học một cách lạ thường. Lê Văn Hưu học đâu nhớ đấy, lại hay hỏi những điều khiến nhà sư phải kinh ngạc.
Có hôm sau buổi học, Lê Văn Hưu rủ bạn ở lại chơi nghịch ngoài vườn chùa. Một chốc nhà sư thấy Lê Văn Hưu tìm đến hỏi:
- Thưa thầy, trước chùa làng ta có bia đá đề mấy chữ "Càn nê sơn, Hưng Nghiêm tự". Thưa thầy, ở đây không có núi, sao người ta lại viết là "Càn nê sơn" ạ?
Nhà sư cũng đã từng băn khoăn về điều này, nay bất chợt thấy học trò hỏi, đành phải trả lời gượng ép:
- Sơn là núi, đúng vậy. Ở đây không có núi, mà chỉ có cái gò không cao lắm, tên cũ vẫn gọi lạ Càn nê. Nhưng trong một vùng đất thấp thì gò cũng tạm gọi là núi được, do đó người làm bia mới viết là Càn nê Sơn.
Nghe ra chưa vừa ý lắm, Lê Văn Hưu vòng tay:
- Thưa thầy, gò là gò, núi là núi chứ ạ!
Nhà sư đành cười, căn dặn:
- Con cố học nhiều, học mãi rồi sẽ biết hết.
Tưởng học trò hết băn khuăn, không ngờ cậu ta lại hỏi tiếp:
- Thưa thầy con còn thấy trong bia có hàng chữ: "Giáp Tí Thuận Thiên thập ngũ niên" là bao giờ ạ?
- Giáp Tí à? Lâu lắm rồi cách đây hơn một trăm năm.
- Thưa thầy sao lại Thuận Thiên thập ngũ niên ạ?
Đến câu hỏi này thì nhà sư cũng lúng túng. Thường ngày chỉ quen đọc kinh Phật, ít để ý đến chuyện sử, nhà sư nhớ mường tượng Thuận Thiên là niên hiệu ông vua đầu thời Lý. Ông trả lời
- Thuận Thiên là niên hiệu của vua Lý Thái Tổ. Như vậy là bia dựng vào khi Lý Thái Tổ làm vua được mười lăm năm, đó là năm giáp tí, con rõ chưa?
Những tiếng: Lý Thái Tổ, Thuận Thiên gợi lên cho Lê Văn Hưu một cái gì hay hay, bí hiểm mà cậu còn muốn biết nhiều nữa. Nhưng sợ thầy, Lê Văn Hưu không dám hỏi tiếp, chỉ băn khoăn:
- Thưa thầy, biết những cái đó có khó lắm không ạ?
Nhà sư nhắc lại:
- Không khó đâu, con cố học nhiều, học mãi rồi sẽ biết hết.
Lê Văn Hưu cười, chạy về với các bạn. Và không quên vòng tay cúi đầu chào thầy.
Còn nhà sư tay lần tràng hạt, lại vào ngồi trước quyển kinh phật. Nghĩ đến đứa học trò ham học kỳ lạ của mình, ông phải bàn với bố Lê Văn Hưu cho con sang học bên làng Trầu, ở đấy xa hơn một chút, nhưng có thầy hay chữ, đủ sức dạy cậu ta.
Nắng chiều vàng rực trên dãy núi Nhồi. Những tảng đá hình người ngồi đứng chon von trên đỉnh núi trở nên đẹp đẽ hùng vĩ lạ thường. Hàng ngày cắp sách đến làng Trầu, Lê Văn Hưu vẫn ước ao sẽ có lúc được leo lên đỉnh núi cao, sờ tận tay những dáng hình kỳ lạ ấy, và đứng tại đó ngắm nghìn bốn phương thì thích thú biết chừng nào! Hôm nay ngọn núi ấy có sức hấp dẫn lạ thường đối với cậu. Nhưng vì tan học muộn, cậu đành đứng nhìn tượng đá và thơ thẩn trông sang cụm Sơn Viện nổi lên xanh um, sườn núi phía tây tắm trong nắng chiều vàng ửng.
Mãi ngắm cảnh thiên nhiên hùng vĩ, Lê Văn Hưu không để ý đến cơn giông bất ngờ đang kéo đến. Nắng chiều nhạt dần rồi tắt hẳn, nhường chỗ cho một mầu u ám. Gió thổi mạnh. Những tia chớp nhằng nhằng rạch ngang trời và tiếng sấm râm rang vang động cả một vùng núi. Lê Văn Hưu cắp sách chạy vội. Nhưng mưa đã nặng hạt, cậu đành tạt vào một quán nhỏ bên đường để trú mưa. Bước chân vào quán, Lê Văn Hưu nghe người ta đang kể chuyện ma quái trong núi Thần. Một người chỉ vào ngọn núi có hình người ngồi ngất ngường trên đỉnh mà nói;
- Thật đấy, nhiều người gặp lắm. Những ngày mưa gió như hôm nay, vào lúc chập choạng thì ma quái lại hiện hình đố chữ người qua lại.
Nghe chuyện lạ. Lê Văn Hưu tò mò hỏi:
- Thế ma quái có làm chết người ta không ạ?
- Cứ vào đấy thì biết!
Một người khác thấy Lê Văn Hưu cắp sách liền hỏi:
- Mày là học trò thầy làng Trầu à?
- Vâng, cháu là học trò.
- Thế thì chúng tao thách mày ra chân núi kia thi chữ với yêu quái xem ai giỏi.
Suy nghĩ một lát Lê Văn Hưu đáp:
- Được, cháu có làm gì mà ma quái hại cháu. Các bác chờ nhé, cháu đi đây!
Lê Văn Hưu bước vào chân núi.
Trời nhá nhem. Cả khối đá khổng lồ xám xịt đứng sừng sững làm cho cảnh vật thêm âm u. Sau cơn mưa, đường núi sạch nhẵn, màu bạc phếch. Cây dại lắc lư trong vách đá, đứng rũ rượi bên đường.
Vừa bước vào chân núi, thấy từ xa có một ông già đi lại, Lê Văn Hưu liền hỏi:
- Ông là ai?
- Ta là ta.
Lê Văn Hưu chột dạ, nhìn ông lão từ đầu đến chân. Trông ông hiền lành phúc hậu, không có dáng vẻ ma quỷ, có lẽ là khách qua đường. Nhưng sao ông ta lại ăn nói ngang ngạnh như vậy? Lê Văn Hưu hỏi lại:
- Ông là ai?
Ông lão trả lời:
- Đoán được ta là ai thì về, nếu không thì...
- Thưa ông thì sao ạ?
- Thì sẽ biết!
Lê Văn Hưu nhìn kỹ ông lão một lần nữa. Ông già đẹp lão, tướng mạo hiền lành, sao lại là ma quỷ được? Lê Văn Hưu suy nghĩ một lát rồi reo lên:
- Là ông tiên! Đúng là ông tiên rồi!
Ông lão cười, xoa đầu Lê Văn Hưu:
- Ta là người núi, cháu nói đúng. Cháu là học trò thầy làng Trầu phải không? Thôi, về đi, trời lại sắp đổ mưa to rồi đấy.
Vừa, về đến quán, mọi người xúm lại hỏi, Lê Văn Hưu đáp:
- Không có yêu ma gì cả, chỉ là một ông tiên!
- Sao mày lại biết ông tiên?
Lê Văn Hưu tròn mắt, xòe tay giảng giải cho mọi người:
- Một người đứng bên núi, chữ "Nhân" bên chữ "Sơn" chẳng phải là "Tiên" thì là gì? Ông tiên mà các bác lại bảo là ma quái làm cho người ta sợ!
Câu chuyện Lê Văn Hưu gặp tiên đến tai thầy làng Trầu. Một hôm, sau buổi học, thầy giữ riêng Lê Văn Hưu lại để hỏi. Nghe lời thuật, thầy đồ càng kinh ngạc vì lòng can đảm và trí thông minh của cậu học trò họ Lê. Nhìn khuôn mặt đầy đặn với cặp mắt tinh anh của đứa học trò chưa đầy mười tuổi, thầy đồ nói:
- Con chăm học lại có tư chất hơn người. Văn bài cử nghiệp thầy không chuyên lắm. Để cho con có chỗ dùi mài kinh sử, thầy gửi con đến Cổ Bôn học với thầy họ Nguyễn. Đó là sư huynh của thầy. Con tuy còn nhỏ tuổi, nhưng với sức và tài học này thì chẳng mấy chốc đã lều chõng đi thi được rồi đấy.
Làng Cổ Bôn cách Phủ Lý một quãng đường. Hàng ngày đi học Lê Văn Hưu thường dừng bên quán thợ rèn ở đầu làng để xem.
Nhìn chùm tia lửa sáng lòe bắn tung tóe như sao sa theo tiếng búa nhịp nhàng, Lê Văn Hưu rất thích thú. Nhưng thú nhất là được xem người ta rèn giũa những thanh sắt vô dụng thành con dao, lưỡi cuốc xinh đep và hữu ích. Khâm phục tài nghệ của bác thợ rèn, Lê Văn Hưu băn khoăn không biết tổ tiên ta, ai đã dạy nghề rèn này cho bác.
Một hôm, Lê Văn Hưu xách túi sách đứng xem bác rèn đùi xiên, tò mò hỏi:
- Bác này! Ông tổ nghề rèn của ta là ai đó?
Thấy thằng bé mới lên mười mà đã biết hỏi vặn vẹo, bác thợ rèn ngước mắt nhìn:
- Mày là học trò thầy họ Nguyễn ở Cổ Bôn à?
- Vâng ạ!
- Học được bao nhiêu chữ mà chưa biết điều đó?
Lê Văn Hưu trả lời đùa:
- Có bao nhiêu chữ thì cháu học hết cả ngần ấy.
Bác thợ ngạc nhiên vì câu nói táo bạo của đứa bé:
- A! Giỏi nhỉ, Được! Thế thì tạo ra một câu đối, đối được tao có thưởng. Nếu không, phải ở đây quai búa, khi nào đối được mới cho về!
Bác thợ rèn ngừng tay búa, chỉ vào lò rèn, đọc:
- "Than trong lò, sắt trong lò, lửa trong lò, thổi phì phò, rèn nên dùi sắc, đối đi!"
Lê Văn Hưu cười:
- Chả khó mấy! Rồi vỗ vào túi đối ngay:
- "Nghiên ở túi, bút ở túi, giấy ở túi, viết lúi húi, giật lấy khôi nguyên".
Bác thợ rèn tròn mắt, buông búa, chỉ vào Lê Văn Hưu:
- Mày là cháu bảy đời cụ Lê tướng công phải không?
Lê Văn Hưu không trả lời, Bác cười:
- Thảo nào! Tao xin thua rồi đó. Đây, phần thưởng!
Báo trao cho Lê Văn Hưu một cái dùi và ba mươi đồng tiền để mua bút giấy. Nhưng cậu bé vẫn chưa tha:
- Bác còn chưa nói được ông tổ nghề rèn là ai đấy nhé!
Bác thợ rèn cười xòa:
- Thằng này tinh quái thật! Thôi, đến trường đi, muộn học phải quỳ bây giờ!
Trường học thầy họ Nguyễn nổi tiếng vì có cậu học trò Lê Văn Hưu văn hay chữ tốt. Trong đám học trò, có người tóc đã hoa râm, có người còn trẻ măng, thầy họ Nguyễn đặt hi vọïng vào Lê Văn Hưu hơn cả. Nhà vua sắp mở khoa thi phen này cậu học trò họ Lê ấy có cơ sẽ làm rạng danh thầy. Tuy vậy thầy vẫn không ưa cái nết hay đi đây đó của cậu. Gần đến ngay thi rồi mà Lê Văn Hưu còn bỏ luôn mấy buổi bình văn!
Hôm nay, cảm thấy người khó ở, thầy họ Nguyễn cho học trò nghỉ. Thầy nàm khềnh ngả đầu trên gối xếp, đọc sách. Trong khi đó Lê Văn Hưu lại đang lững thững cắp sách đến trường.
Bước tới đầu làng Cổ Bôn, Lê Văn Hưu thấy bóng một người con gái đang đi phía trước. Hình như cô ta cố ý đi chậm để đợi ai. Cho đến khi nhận ra tào áo lụa quen thuộc, dáng người thon thả, bước đi mềm mãi của cô thì Lê Văn Hưu đã nhận ra là cô Cả con gái lớn của thầy đi chợ về.
Đợi Lê Văn Hưu đến gần, cô gái cười tinh nghịch:
- Anh Hưu! Phen này tha hồ mà quỳ.
Lê Văn Hưu giật mình thầm nghĩ: Có lẽ mình bỏ học đi chơi lâu ngày bị thầy quở mắng nên cô Cả mới dọa như vậy. Nhìn anh học trò đẹp trai nhưng lại độn khẩu trước con gái, cô Cả hỏi dồn:
- Anh đi đâu mười hôm nay?
- Tôi xin phép thầy rồi.
Cô Cả nguýt dài:
- Xin phép có ba hôm mà đi luôn mười ngày. Hôm nào thầy cũng tra hỏi, cáu gắt rầm cả trường vì anh bỏ học đi chơi đấy!
Đến trường, Lê Văn Hưu rón rén bước vào nhà học. Thấy phản, chiếu vắng tanh, chỉ có thầy nằm trên sập, Lê Văn Hưu chắp tay sợ hãi:
- Thưa thầy ạ.
Thầy đồ buông sách, nhổm dậy cười hỏi:
- Anh đi chơi về rồi à? Hôm nay thầy mệt, cho trường nghỉ. Nông Cống có chuyện gì vui không, vào đây kể ta nghe.
Thấy thầy không giận, Lê Văn Hưu mạnh dạn ngồi xuống chõng tre kế bên sập hầu chuyện:
- Thưa thầy, con vào Nông Cống thăm quê hương Bà Triệu và nhân tiện hỏi về đất Cự Phong ngày xưa.
- Anh lại sa vào chuyện đó, thảo nảo!
Thấy thầy có ý không vui, Lê Văn Hưu lựa lời nói rõ điều suy nghĩ của mình:
- Thưa thầy, nhân học Bắc sử, con thấy Nam sử cũng có nhiều chuyện hay, thế mà chưa có ai ghi chép cả. Chỉ nói riêng phủ lộ Thanh Hóa ta thôi, có tướng Đô Dương của Bà Trưng, có Bà Triệu, Dương Diên Nghệ, Lê Hoàn, đều là những người làm vẻ vang cho đất nước. Chuyện kể trong dân gan có nhiều, vết tích đều còn cả. Nếu không ghi chép lại thì lâu ngày đến mai một, sai lệch hết!
Thầy học Nguyễn gật đầu, cho lời nói của Lê Văn Hưu là phải. Nhưng theo thầy, việc ấy phải có tài như Khổng Tử chép sử nước Lỗ, như Tử Trường viết sử ký mới làm nổi. Thầy khuyên:
- Gần đến kỳ thi rồi, con cố tập văn bài, chuyên Nam sử con nghĩ là phải, nhưng sau này hãy hay.
Lê Văn Hưu vòng tay:
- Vâng, nhân tiện đi chơi, con hỏi thăm cho biết, ghi chép lại, sau này có khi cần dùng. Còn bây giờ con phải lo thỉ cử chứ ạ.
Sau khi chào thầy ra về, gặp cô Cả ở ngoài sân. Lê Văn Hưu trách:
- Thế mà dọa thầy bắt quỳ!
Cô Cả che miệng cười tinh nghịch:
- Khoa thi đến nơi rồi, không dọa thì còn trốn học đi chơi đến bao giờ!
... Mùa xuân đến. Vào năm Đinh Mùi nhà vua mở khoa Thái học sinh. Lần đầu tiên triều đình đặt ra lệ kén lâm khôi. Lê Văn Hưu trong kỳ thi ấy đã đoạt được "Bảng nhãn", vào lúc đúng mười bảy tuổi đời.
Trong căn phòng rộng rãi dành riêng cho vương tôn công tử học tập tại Quốc học viện, Hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu và hoàng tử Trần Quang Khải hai thầy trò hơn kém nhau vừa một kỷ đang ngồi đàm đạo.
Từ khi đỗ khoa thi Thái học sinh. Lê Văn Hưu được triều đình phong cho chức Hàn Lâm viện học sĩ, lại được nhà vua ủy thác cho viêc dạy dỗ hoàng tử. Sau gần mười năm học tập, đến tuổi trưởng thành, sắp ra ở phủ đệ riêng, học vấn của hoàng tử Trần Quang Khải cũng xứng đáng với công lao rèn dạy của thầy. Thể theo điều ủy thác của thượng hoàng Trần Thái Tông, Lê Văn Hưu còn phải giảng giải thêm cho hoàng tử những hiểu biết về nước Nam điều đó không có ở sách vở của thánh hiền. Do đó, trong mấy ngày gần đây, việc bình văn gảng sách được thay bằng những buổi đàm đạo. Tuy vậy, cũng không phải vì thế mà Trần Quang Khải không biết rằng mình đang được nghe rất nhiều điều truyền dạy bổ ích và thiết thực của thầy. Còn Lê Văn Hưu, ông cũng cảm thấy hứng thú được trở về với sự việc đã và đang diễn ra trên đất nước Đại Việt. Lê Văn Hưu muốn, bằng những buổi đàm đạo, dẫn dắt hoàng tử Trần Quang Khải vào đời, bắt tay xây dựng nền trị bình trong thiên hạ như điều mong mỏi của thượng hoàng và cũng là điều hi vọng của ông đối với vị hoàng tử mẫn tiệp này.
Hôm nay, Lê Văn Hưu nói với hoàng tử về việc bình giặc Nguyên mới xảy ra hồi cuối năm ngoái.
Đứng dậy lục tìm trên giá sách, Lê Văn Hưu rút ra một tập giấy mới ghi chép, rồi trở lại bên án thư, lật từng trang hỏi:
- Trong công cuộc chống giặc vừa qua, hoàng tử có nghe câu chuyện "Nhập tống" chứ?
Trần Quang Khải vòng tay:
- Thưa thầy, con có nghe điều này trong lúc cùng triều đình tạm lui về vùng Thiên Mạc. Nhưng từ bây đến nay không thấy ai nhắc lại nữa.
Lê Văn Hưu đứng dậy, bước lại gần hoàng tử, tay không rời tập giấy:
- Không đâu! Chuyện này người sau sẽ còn nhắc mãi. Nhân đây ta muốn nói với hoàng tử rằng, học sách của thánh hiền chưa phải là đủ. Khi hữu sự, biết đem cái sở học của mình ứng phó với tình thế mới là quan trọng. Hay dở, hiền ngu, chính là ở chỗ đó. Như khi giặc Nguyên tràn vào kinh thành, triều đình phải tạm lánh đi một nơi, thế nước chênh vênh, lòng người nao núng, ấy thế mà có người khuyên nhà vua nên "Nhập tống" để nương nhờ thì thật là lạ. Nếu theo lời người ấy, hẳn chúng ta không có ngày này và cơ đồ của tiền nhân rồi sẽ ra sao?
- Vâng, thưa thầy, phải chăng đó là lời bàn của thái úy Nhật Hiệu?
Lê Văn Hưu yên lặng, chần chừ, chưa muốn nhắc lại đích danh người ấy. Ông trả lời:
- Lúc bấy giờ ta là một văn quan, không được hầu cạnh Thượng hoàng nên chỉ nghe biết chuyện. Người đó là ai, có dịp, hoàng tử hỏi lại thượng hoàng thì sẽ rõ.
Một chuỗi ngày sóng gió phiêu bạt đã qua hiện ra trong óc vị hoàng tử trẻ tuổi. Đột nhiên Trần Quang Khải hỏi:
- Thưa thầy, con nghe Thượng hoàng thường nhắc nhiều về lời tâu của thái sư Trần Thủ Độ.
Nét mặt Lê Văn Hưu chợt sáng bừng lên với một nụ cười kín đáo:
- Hoàng tử thấy lời bàn của Trần Thái sư như thế nào?
- Thưa thầy, con thường nghe nói: "Nhất ngôn hưng bang", quả là những lời nói như vậy.
Lê Văn Hưu lật tìm trang giấy, đọc lại cho hoàng tử nghe lời nói của thái sư Trần Thủ Độ mà ông đã chép; "Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo", rồi giảng giải:
- Hoàng tử nói đúng. Lúc bấy giờ thế giặc mạnh, kinh thành đã mất, quân dân ta phải chịu lầm than phiêu dạt, nghĩ đến điều ấy, Thượng hoàng phân vân, bàn với các vương hầu là thành trì dinh lũy của triều đình: Nếu bấy giờ, ai cũng chỉ nghĩ đến mạng mình mà quên mất sơn hà xã tắc thì làm gì còn có người như Trần Thái sư với câu nói bất hủ đó. Lời tâu của Trần Thái sư đã làm cho Thượng hoàng yên tâm, quân dân bền lòng vững chí, ai nấy quyết tâm chống giặc giữ nước đến cùng.
Lê văn Hưu nhìn vào hoàng tử căn dặn:
- Người trong chuyện cũng không sống được mãi, nhưng hậu thế sẽ không quên với những lời bình phẩm xác đáng. Tuy là hậu thế chê bai, nếu người đó không biết lo trước vui sau thiên hạ, và khi cần, lại không biết quên mình vì sự mất còn của nòi giống. Việc bình giặc Nguyên năm ngoái là võ công lớn của triều ta. Tiếng thơm sẽ còn để lại đến muôn thuở cùng với tên tuổi của những người đã biết chọn con đường vì nước quên mình.
Lê Văn Hưu đưa cho hoàng tử Trần Quang Khải một tập sách do tay mình ghi chép rồi nói tiếp: Từ lâu, ta đã có ý định thu thập, ghi chép về Nam sử. Lần đánh giặc năm ngoái, tai nghe mắt thấy thêm được nhiều điều, mới càng thấy cần phải soạn ngay Quốc sử. Đây mới là những người, những việc còn ghi chép tản mạn. Nhưng hoàng tử cứ đọc trước, ta cho phép. Có chỗ nào không rõ, ta sẽ nói thêm.
Trần Quang Khải kính cẩn đưa hai tay đỡ tập sách của thầy rồi lùi về án thư. Từng trang sách như dẫn dắt vị hoàng tử trẻ tuổi trở về với quá khứ oanh liệt của dân tộc, của núi sông.
Trong khi đó Lê Văn Hưu lại cúi đầu trên trang sách mở rộng quyển Thông giám cương mục của Chu Tử mà ông mới tìm được.
Hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu xuống võng, sững bước trước thánh cung để sửa sang lại triều phục. Trước mặt ông là một tòa điện không kém phần nguy nga cạnh hoàng cung tráng lệ. Vua Trần Thái Tông, sau khi nhường ngôi cho thái tử Hoảng đã lui vè đây với cương vị Thượng hoàng. Lê Văn Hưu đến thánh cung chầu đức Thượng hoàng theo lệnh triệu của người.
Lê Văn Hưu vừa đặt chân vào điện đình thênh thang, thì hoàng tử Trần Quang Khải đã từ thềm thánh cung vòng sau ngọn giả sơn bước ra đón, Hoàng tử chắp tay vái chào:
- Kính thưa thầy, hôm nay đức thượng hoàng thác cớ bận việc không dự buổi thường triều ở điện Kiền Nguyên. Người truyền cho con phải có mặt ở đây để hầu thầy.
Lê Văn Hưu theo hoàng tử vượt qua đoàn lính cấm vệ đang cúi gập người trên thanh gươm cầm ngang, vào chầu Thượng hoàng:
- Hạ thần Lê Văn Hưu kính chúc Thượng hoàng vạn vạn an.
Từ trên ngai ngự, Trần Thái Tông bước xuống đỡ vị học sĩ đang sụp lại dưới long án:
- Khanh giữ lễ quân thần là phải chỉ vào hoàng tử đang chắp tay đứng hầu, Thượng hoàng nói tiếp ta sinh ra Quang Khải, còn khanh thay ra dạy dỗ hoàng tử, thế là khanh đã giữ trọng đạo thần tử rồi đó.
Thường thường các bậc đại thần, kể cả nhà vua, mỗi khi vào chầu Thượng hoàng đều phải phục lạy, cúi đầu đợi mệnh. Nhưng hôm nay, riêng với Hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu, Thượng hoàng có đặc ân cho miễn lễ, lại sai đặt kỷ ngồi cạnh long án cùng đàm đạo.
Từ sau khi nhường ngôi, Thượng hoàng Trần Thái Tông mới rảnh rang để nghĩ đến quốc sử. Trong số các quan ở quốc học việc, Lê Văn Hưu là người có học vấn sâu rộng, lại am hiểu nam sử. Thượng hoàng ra lệnh triệu Lê Văn Hưu vào chầu để truyền bảo. Giờ đây con người có thể được giao trọng trách đó đang đưa hai tay nâng chén ngự tửu do Thượng hoàng ban cho và kính cẩn lắng nghe từng lời truyền dạy của người:
- Nước ta từ lập quốc đến nay trải qua nhiều biến đổi. Đời nọ truyền nổi đời kia, đến bản triều đã mấy ngàn năn, ấy thế mà chưa có một bộ quốc sử để ghi chép lại. Khanh là người học rộng, am hiểu Nam sử, ta muốn giao cho đảm đương việc đó!
Lê Văn Hưu đứng dậy chắp tay tâu bày:
- Muôn tâu Thượng hoàng, thần trộm nghĩ một nước không có bộ quốc sử sao gọi là nước văn hiến được. Vì vậy việc biên soạn một bộ quốc sử là khẩn thiết. Huống chi, mối họa giặc ngoại xâm lấn vẫn đang còn đó. Việc làm rõ quốc thể bằng sử sách lại càng cần phải làm ngay. Thần được Thượng hoàng biết tên, lại có lòng tin giao việc, thật là điều vinh hạnh lớn. Nhưng nghĩ mình tài học nông cạn, kiến văn hẹp hòi, thần vẫn nơm nớp e sợ không làm tròn được điều sai bảo của Thượng hoàng.
Trần Thái Tông ngắt lời:
- Ta biết việc biên soạn Quốc sử là khó. Nếu dễ thì từ trước đã có người làm, không đợi đến bây giờ. Nhưng nếu vịn vào khó mà không làm thì để đến bao giờ? Chẳng lẽ một nước có mấy ngàn năm văn hiến lại không có lấy nổi một bộ quốc sử. Nếu để vậy, ta đắc tội với tiền nhân mà còn làm thiệt thòi cho hậu thế.
Ngừng lại một lát rồi Thượng hoàng hỏi Lê Văn Hưu:
- Ta nghe hoàng tử Quang Khải kể lại rằng khanh đã từng ghi chép được nhiều về Nam sử?
Thấy Thượng hoàng hỏi, Lê Văn Hưu dè dặt:
- Muôn tâu, trước đây nhân mỗi khi đi thăm danh lam thắng cảnh, hoặc có dịp xem xét sinh hoạt làm ăn của dân cư, thần có viết lại những điều mắt thấy tai nghe. Gần đây, vâng mệnh Thượng hoàng phải giảng giải thêm nam sử cho hoàng tử, thần có kê cứu, sắp xếp lại theo thứ niên đại để tiện sử dụng.
- Khanh làm việc đó từ bao giờ?
- Muôn tâu, từ thuở mới theo đòi việc nghiên bút, nhân học Bắc sử thần muốn hiểu biết về nam sử nên đã bắt đầu tập tành ghi chép dần dần...
Nghe đến đây, Thượng hoàng đứng dậy cười lớn:
- Thế là khanh đã làm sử rồi đó! Thử hỏi, nếu giao việc này cho người khác, thì kẻ đó tất phải mất bấy nhiêu năm để đi xem xét, nghe ngóng, ghi chép lại, mà đã chắc gì hiểu biết hơn khanh. Aáy là chưa nói còn phải biết kê cứu, đối chiếu, phải xét đoán kỹ càng, chọn lọc phẩm bình tinh tường mới hạ bút chép thành bộ Quốc sử được chứ! Ta đã nghĩ kỹ, việc đó phải giao cho khanh!
Sau buổi chầu hôm ấy, theo lệnh của Thượng hoàng Trần Thái Tông, chức Chưởng sử quan đầu tiên của nước Đại Việt được triều đình gia phong cho hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu.
Đã sang canh ba, thư phòng của Hàn Lâm viện học sĩ kiêm Chưởng sử quan còn le lói ánh đèn. Khu Quốc học viện ở phía nam kinh thành vốn đã vắng lặng, về khuya lại càng tịch mịch.
Một mình bên ngọn bạch lạp, Lê văn Hưu đang tu chỉnh lại bản thảo. Sau nhiều năm chép soạn, đến nay ông đã có dưới tay một tập Quốc sử tạm như ý muốn. Nhớ lại, sau khi nhận lệnh của Thượng hoàng, Lê Văn Hưu cũng đã biết đây là một việc khó. Đến khi bắt tay vào việc ông mới thấy rằng mình chưa lường hết được khó khăn đến chừng nào! Trước quá khứ lịch sử xa xăm của đất nước, đã có lúc ông cảm thấy bất lực trong việc biên soạn quốc sử. Những bộ Bắc sử lớn như xuân thu của Khổng Tử, sử ký củ tư Mã Thiên, Hán Thư của Ban Cố, Tam quốc chí của Trần Thọ... Cho đến quyển sử gần đây như thông giám cương mục của Chu Hi, ông đều tham khảo kỹ. Các bộ sách ấy viết theo nhiều thể loại: Biên niên, kỷ sự... đều giúp cho ông nhìn ra cách viết! Còn sử liệu để viết mới thật nan giải. Bắc sử, ngoài các quyển trên còn có những bộ riêng về từng triều như: Hậu Hán thư, Tống Thư, Lương thư, Tùy thư, Đường thư... Tất cả đều có ghi chép ít nhiều sự việc có quan hệ với phương Nam, nhưng không tránh khỏi chắp vá sai lạc. Cuối cùng bảo bối của ông vẫn không ngoài những điều ghi chép được từ trước đã chất đầy giá.
Lần gởi từng mẩu chuyện cũ, những điềm son sáng ngời trong sự nghiệp của tiền nhân đã cổ vũ, thúc đẩy ông gắng gỏi làm việc.
Đọc lại chuyện kể dân gian về sự tích Lạc Long quân lấy nàng Âu Cơ sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành một trăm con trai, con trường là Hùng Vương làm vua đầu tiên của nước Văn Lang, ông nhớ đến miền đất tổ Phong Châu mà ông đã từng đặt chân đến. Đối chiếu so sánh niên đại, ông thấy thời Hùng Vương ngang với thời Phục Hi, Thần Nông của Bắc sử, cách đây đã vài bốn ngàn năm. Rồi chuyện Thục An Dương vương xây thành Cổ Loa, vết cũ hãy còn chỉ cách Thăng Long mấy dặm đường. Ông rất tiếc, những điều ghi chép về thời này còn quá ít ỏi, không dựa vào đâu để khảo cứu cho tường tận được. Ông đành phải tạm gác lại, chờ một dịp khác. Và đành bắt đầu chép từ Triều Vũ đế đến Lý Chiêu Hoàng.
Từ đó, ròng rã hơn mười năm trời lục tìm văn bản của các triều trước còn lưu ở thư các hoặc tản mạn trong dân gian, tìm kiếm thêm sự tích thần từ phật tự, nghe ngóng truyện kể lưu truyền, đối chiếu với Bắc sử, cuối cùng ông biên soạn lại thành tập bản thảo như bây giờ.
Đã nhiều lần đọc lại, ông vẫn còn băn khoăn. Ngay từ khi mới chấp bút, ông đã nghĩ rằng chép sử không chỉ là kê cứu là liệt sự việc diễn biến của các triều đại nối tiếp. Người chép sử không phải chỉ làm có thế, và bộ Quốc sử cũng không phải là để thỏa chí tò mò cho những người muốn biết chuyện xưa. Theo ông, người chép sử phải đánh thức lịch sử dậy để quá khứ trối trăn những điều dạy bảo cho mai sau. Sử bút phải biết rung lên tiếng nói hào hùng của các sự kiện oanh liệt, phải gợi bùng lên hào quang rực rỡ của những tấm gương chói lọi, nhưng cũng có khi phải làm búa rìu đối với những việc không hay để trước hết, cho các bậc vua chúa thay trời chăn dân lấy đó làm gương. Ấy thế mà mỗi khi đọc lại chồng bản thảo, ông vẫn thấy chưa làm được như điều mình mong muốn.
Đọc lại đoạn viết bàn về Hài Bà trưng: "Trưng Trắc, Trưng Nhị là đàn bà, hô một tiếng mà các quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố và sáu mươi lăm thành ở lĩnh ngoại đều hưởng ứng, việc dựng nước xưng vương dễ như trở bàn tay, đủ biết hình thể đất Việt ta có thể dựng được cơ đồ đất nước tự nghìn xưa, nhưng lại thấy thế vẫn chưa đủ. Ngót một ngàn năm lệ thuộc các triều đại phương bắc đã làm ông đau lòng. Thế mà bây giờ nguy cơ giặc Nguyên Mông thôn tính lại nổi lên. Muốn nhân đây cổ vũ lòng người xả thân vì nước, nhất là đối với những kẻ vẫn vỗ ngực tự xưng là bậc tu mi nam tử mà lại nhiều phen tỏ ra quá đớn hèn, ông hạ bút viết thêm: "Tiếc rằng nội sau họ Triệu cho đến họ Ngô, trong khoảng hơn ngàn năm, bọn đàn ông chỉ cúi đầu bó tay, làm thần bộc cho người phương Bắc, há chẳng xấu hổ với hai chị em họ Trưng là đàn bà ư! Ôi! Có thể gọi là tự bỏ mình vậy".
Ông vừa lòng với lời bàn về Ngô Quyền: Tiền Ngô Vương có thể lấy quân mới họp của đất Việt ta mà phá được trăm vạn quân của Lưu Hoằng Tháo, mở nước xưng vương, làm cho người phương Bắc không dám lại sang nữa. Có thể bảo là một cơn giận mà yên được dân, mưu giỏi mà đánh cũng giỏi vậy.
Ông đã khen Lê Đại Hành đánh giặc Tống: "Lê Đại Hành giết Đinh Điền, Bắt Nguyễn Bặc, bắt Quân Biện, Phụng Huân dễ như lùa trẻ con, như sai nô lệ, chưa đầy vài năm mà bờ cởi yên tĩnh, cái công đánh ấy tuy nhà Hán nhà Đường cũng không hơn được..."
Nhưng nghĩ đến khi con Lê Đại Hành đánh giết lẫn nhau giành ngôi vua thì ông ngần ngại hạ bút thêm: "Ngọa triều giết anh tự lập làm vua, bạo ngược với dân chúng để thỏa lòng hung ác, đến nổi mất ngôi mất nước, không phải là sự bất hạnh của nhà Lê, là lỗi ở Đại Hành không sớm đặt thái tử và trung tôn, không biết phòng giữ từ khi mới chớm nên đến nỗi thế".
Xem lại phần chép về nhà Lý, thấy việc Lý Thái Tổ tiêu phí sức dân quá nhiều để xây dựng chùa chiền, cung điện đài tạ, ông bóp đầu suy nghĩ một hồi, rồi viết:
"Lý Thái Tổ lên ngôi được hai năm, tôn miếu chưa dựng, xã tắc chưa lập, mà trước đã dựng tám chùa ở phủ Thiên Đức, lại sửa chữa chùa quán ở các lộ, và cấp độ diệp cho hơn ngàn người ở kinh sư làm tăng, thế thì tiêu phí của sức dân, ông lại viết thêm: "Của không phải là trời mưa xuống, sức không phải là thần làm hộ, há chẳng phải là vét máu mỡ của dân chăng? " Ngẫm đến di hại sau việc làm của Lý Thái Tổ, ông để cho ngọn bút của mình lên tiếng: "Bậc vua sáng nghiệp, tự mình cần kiệm còn lo cho con cháu ngày sau xa xỉ, mà Thái Tổ để phép cho con cháu như thế, cho nên đời sau mới xây tường cao ngất trời, tạc cột chùa bằng đá, làm chùa thờ phật lộng lẫy hơn cung điện nhà vua. Rồi người dưới bắt chước, có kẻ hủy thân thể, đổi lối mặc, bỏ sản nghiệp, trốn thân thích, nhân dân quá nửa làm sãi, trong nước chỗ nào cũng có chùa, nguồn gốc há không phải là đấy? "
Chép đến việc Lý Thần Tông vừa lên ngôi ba năm đã hạ lệnh cho con gái các quan không được gả chồng trước, đợi sau khi chọn xong vào hậu cung, người nào không trúng mới cho đi lấy chồng, Lê Văn Hưu bực bội đến không kìm được chữ viết: "Trời sinh ra dân mà đặt vua chúa để chăn nuôi, không phải để cho vua tự phụng. Lòng cha mẹ ai chẳng muốn con cái có vợ có chồng, thánh nhân thể lòng ấy, chỉ sợ đàn ông đàn bà không được chốn thôi... Thần Tông xuống chiếu cho con gái các quan phải đợi khi tuyển vàp cung không trúng rồi mới được lấy chồng thì là tự phụng cho mình, có phải là lòng làm cha mẹ dân đâu?
Đã hay chép sử theo ông là chép việc làm của các bậc vua chúa. Nhưng vua chúa cũng phải chăm sóc muôn dân mới hợp đạo trời và thuận lòng người. Ông dựa vào điều đó để ca ngợi hay bài bác. Ý nghĩ ấy, lôi cuốn ngọn bút trong tay, ông đọc đi đọc lại, thêm bớt nhiều chỗ, say sưa làm việc đến quên cả trời gần sáng.
Tiếng chuông cảnh tỉnh của chùa Ngọc Hồ đã vọng vào Quốc học viện. Lê Văn Hưu đứng dậy, bước ra ngoài. Sương sớm mát dịu. Ông cảm thất mệt mỏi và thầm nhủ: Còn phải thức nhiều đêm nữa để tu chỉnh lại bản thảo mới kịp đem dâng nhà vua.
Kinh thành Thăng Long còn đậm đà phong vị Tết, tuy tháng giêng năm Nhâm Thân đã bước vào hạ tuần. Riêng điện vào loại lớn nhất hoàng cung, dựng từ thời Lý, lại được trang hoàng lộng lẫy hơn. Hàng cờ đuôi nheo cắm dọc lối đi từ cổng vào thềm điện. Trên hành lang, những chiếc đèn lồng bằng lụa điều đu đưa lơ lửng. Điện Tập Hiền lung linh, ánh lên mầu sắc lộng lẫy. Và đội quân cấm vệ nón dấu, bao vàng, cắp gươm chia nhau đứng canh giữ dưới thềm điện.
Hôm nay, nhân bộ quốc sử đã biên soạn xong, để khích lệ động viên quần thần phải gắng gỏi công việc văn học, nhà vua sai Tướng quốc Thái úy Trần Quang Khải học trò của Chưởng sử quan Lê Văn Hưu, triệu quần thần về điện Tập Hiền dự lễ hiến dâng quốc sử và cùng vui nhân dịp đầu xuân.
Chiêng trống khai trào dóng dả vang lên tường tiếng một, rồi đổ hồi, rung chuyển cả tòa điện. Bá quan văn võ phục trên thảm gấm bái mạng. Tiếp theo là những tiếng hô vang: "Vạn Tuế! Vạn tuế!" chúc tụng thượng hoàng Trần Thái Tông và hoàng đế Trần Nhân Tông đang ngự trên ngôi cao vòi vọi.
Khi mọi người đã yên vị, tay chấp ngang đai lưng, đứng yên lặng như những pho tượng theo nghi lễ triều hội, Thượng hoàng Trần thái tông từ trên cao đưa mắt nhìn khắp lượt quần thần rồi bước xuống nền điện phán bảo:
- Từ khi ta lập Viện Quốc học, mở cửa đón học trò trong nước vào học, đến nay đã gần hai mươi năm. Theo đó, người có tài năng văn học xuất hiện ngày một triều. Từ năm Đinh Mão ta lại bắt đầu kén chọn được người văn học giao cho quyền binh ở quán, các sảnh, viện. Như vậy, việc học đã mở mang thịnh đạt hơn so với các tiên triều. Các ngươi được triều đình ban cho tước vị bổng lộc trọng hậu, phải gắn công vun đắp cho nền học thuật nước nhà để thỏa lòng mong mỏi của ta.
Tiếng "Dạ" ran đồng thanh vang lên trong tòa điện. Thượng hoàng phán tiếp:
- Ta vui mừng truyền bào cho các ngươi biết từ ngày giữ ngôi ta đã nghĩ đến bộ Quốc sử. Cách đây mười năm ta giao cho Hàn Lâm việc học sĩ học sĩ Lê Văn Hưu soạn thảo. Đến nay quốc sử đã làm xong, lấy tên là Đại Việt sử ký. Đây là bộ sử đầu tiên của nước Đại Việt biên soạn dưới triều ta.
Thượng hoàng nói dứt lời, từ hàng quan văn, Lê Văn Hưu nâng cao bộ Quốc sử gồm ba mươi quyển, tiến lên quỳ dâng trước ngai rồng. Hàng trăm con mắt khâm phục dồn về vị văn quan mới ngoài bốn mươi tuổi đã làm nên việc trước nay chưa từng có, xứng đáng với vinh dự được Thượng hoàng nhắc đến tên. Bá quan văn võ lại càng kinh ngạc khi thấy vị tướng quốc Thái úy trẻ tuổi Trần Quang Khải vội vàng nghiêng mình trước Hàn lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu và đỡ lấy bộ Quốc sử chuyển dâng nhà vua.
Thấy vậy, Thượng hoàng chỉ vào Trần Quang Khải nói với chủ nhà vua và quần thần:
- Thái úy Trần Quang Khải làm đến chức tướng quốc mà vẫn giữ đạo thầy trò. Còn Hàn lâm Viện học sĩ Lê Văn Hưu đã rèn dạy tướng quốc, lại theo lệnh ta biên soạn nên Quốc sử. Thầy ầy trò này, đều là bề tôi lương đống của triều đình.
Lê Văn Hưu nâng tay ngang trán quỳ trước mặt thượng hoàng:
- Muôn tâu, nhờ oai linh của Thượng hoàng, hạ thần mới có vinh dự như ngày nay. Biết mình học vấn nông cạn, nhưng vâng mệnh, thần mạo muội chấp bút e không tránh được sơ suốt. Thần cúi đầu xin Thượng hoàng, bệ hạ tha thứ cho.
Từ trên ngôi cao, vua Trần Nhân Tông cầm quyền sử đưa ra trước mặt quần thần:
- Việc học nước ta bắt đầu mở mang từ triều trước, nhưng sử học thì phải đến bản triều mới có người mở lối. Để làm nên bộ Quốc sử này là nhờ oai linh của Thượng hoàng, nhưng công sức của Hàm Lâm viện học sĩ Lê Văn Hưu không phải là nhỏ.
Nhà vua phán bảo Trần Quang Khải:
- Thái úy tướng quốc phải giao cho Viện quốc học chép lại nhiều bản, ghi rõ năm Nhâm Thân, niên hiệu Thiệu Long thứ mười lăm và người chép sư là Hàn Lâm viện học sĩ kiêm Chưởng Sử quan Lê Văn Hưu. Sách làm xong sẽ lưu giữ ở Bộ thư các làm tin sử truyền lại cho đời sau.
Đứng cạnh Tướng quốc Thái úy Trần Quang Khải, Lê Văn Hưu nghe rõ từng lời phán bảo của nhà vua. Không chép sử đương đại, nhưng ông thầm nghĩ rằng sau này sẽ có người ghi chép, một đôi dòng về chuyện xảy ra trong ngày hôm nay ở điện Tập Hiền.
