Năm Dậu nói chuyện Gà






Văn học Việt Nam tiếp nhận hình tượng gà bên thảm rau xanh và hành hẹ trong vườn: Con gà cục tác lá chanh... Một loạt chữ "gà" theo tiếng Việt sinh ra. Phụ nữ đông con, mắn đẻ, người ta bảo đẻ như gà, nửa thức nửa ngủ người ta bảo ngủ gà ngủ gật; sợ hãi nổi da gà; thấy mặt ai đó không ưa thì ớn da gà; mắt mờ lúc chập choạng tối gọi là quáng gà; không lanh lợi thuộc loại gà mờ, gà chết, gà rù...

Hàng hàng lớp lớp các loại gà như: gà trống, gà mái, gà tơ, gà thiến, gà gô, gà giò, gà cồ, gà ri, gà ác, gà nòi, gà tây, gà tồ, gà xiêm, và đầy dẫy bóng gà trong đời sống quanh ta, như: tiếng chuông Thiên Mụ, canh gà Thọ Xương, chó ăn đá - gà ăn sỏi, cõng rắn cắn gà nhà; gà hiện diện trong tranh Đông Hồ qua những "nét tươi trong". Gà trống lông ngũ sắc, tô điểm ngày xuân. Gà mái và đàn con thành biểu tượng của sum họp, an lạc. An ủi người nghèo khó bằng giấc mơ "gà đẻ trứng vàng". Đem lại cho người giàu sang hình ảnh yên bình, thịnh vượng, tín hiệu của "mặt trời lên".

Theo cuốn 12 con giáp (nhiều tác giả) của NXB Hội Nhà Văn trước đây: Tuổi Dậu (cầm tinh con gà) là tuổi của nhiều danh nhân, như vua Đinh Tiên Hoàng (sinh năm Ất Dậu 925), hoàng đế Quang Trung (sinh năm Quý Dậu 1753), trạng nguyên Nguyễn Trực (Đinh Dậu 1417), học giả Trương Vĩnh Ký (Đinh Dậu 1837). Nếu tính theo tuổi ta thì năm sinh đại thi hào Nguyễn Du theo dương lịch là 3/1/1766, chuyển sang năm âm lịch là Ất Dậu 1765. Năm Ất Dậu cũng là năm sinh của một số văn nhân, thi sĩ như: Đoàn Thị Điểm (1705), Trịnh Hoài Đức (1765), Đặng Huy Trứ (1865), Hoài Thanh (1909)... Vậy đó, gà đã đi vào ca dao - tục ngữ, hội họa, điêu khắc, tem thư, có mặt trên đồ gốm, chén - đĩa - bình xưa, sáng tác thơ văn và cả thần thoại, truyền thuyết như chuyện Sơn Tinh - Thủy Tinh với lễ cưới "gà chín cựa, ngựa chín hồng mao". Chân gà để xem điềm cát hung, tốt xấu nhân ngày Tết. Loại gà giò mới nhổ sào cao cao khỏi mặt đất được chọn để bói đầu năm. Vớt khỏi nước sôi sùng sục, chân gà phải có màu láng mượt như màu mỡ gà mới là điềm hay, báo trước những điều may mắn. Mấy cái móng nhọn hoắt của gà phải chụm vào nhau và nằm sát sao thì gia đạo sẽ an vui, vợ chồng con cái sum vầy, năm ấy lộc tài hưng vượng. Người ta còn đem cả ngũ hành bát quái, hay gò âm dương sáng tối để đối chiếu phương vị và xem xét chân gà. Bây giờ nói tới cánh gà. Nếu trên thực tế đôi cánh nhỏ bé không giúp gà vươn tới trời xanh thì trong hoạt động tinh thần, tâm thức, gà đã bay vào mộng của người. Cứ theo đó đoán lấy điềm hay điềm dở, điềm lành điềm dữ và sẽ hớn hở tin chắc mình sẽ có một tin vui bất ngờ nếu mơ thấy gà đang ấp trứng (kê bảo noãn hữu đại hỷ). Hoặc sẽ được một món tiền do sinh lợi trong kinh doanh hằng ngày, do người thân từ xa gửi về chẳng hạn, nếu mộng thấy gà đậu trên ngọn cây cao (kê đại thụ thượng đắc tài). Hoặc sẽ gặp lại bạn bè xưa, người yêu cũ, những điều tốt đẹp nếu mơ thấy ăn thịt gà, thịt vịt (thực kê áo đẳng nhục, cát).

Đó là nói về cái ăn trong mộng. Còn ngoài đời, gà là con vật sớm phụng hiến toàn thân cho những cuộc chè chén của người. Hàng trăm triệu con gà bị giết thịt đồng loạt trong các ngày Tết Nguyên đán ở phương Đông. Chẳng có một thứ gì của con vật yếu đuối hiền lành kia bị vứt bỏ. Máu gà làm tiết, thịt thì hầm - luộc - kho, xương - lòng nấu cháo, gan - mề xào, đầu - cánh - phao câu nhắm rượu... Tàn cuộc, cái đuôi màu tia tía hồng hồng của gà được dùng làm chổi lông gà. Mào gà được đặt tên cho một loài hoa đỏ thắm. Cả phân gà cũng không bỏ, dùng để bón cho ớt thêm cay. Phụng sự xả thân từ lúc còn trong trứng nước, gà không hề oán giận như sự tích sau đây (sự tích này giải thích vì sao gà trống lại cất tiếng gáy vào mỗi bình minh): Xưa có hai vợ chồng sống với nhau êm ấm. Người vợ sinh được một trai. Đứa bé lên ba tuổi thì người chồng bỗng qua đời. Do thương nhớ vợ con, ông đã cầu xin với Diêm Vương cho trở về dương thế. Lúc đầu Diêm Vương không cho, nhưng sau thấy ông van xin tha thiết quá Diêm Vương mới nói: "Bây giờ ông muốn về lại nhà xưa à ? Xét công đức của ông, tình nghĩa của ông, ta có thể giúp được. Hiềm một nỗi, ông trở về nhà với vợ con nhưng không phải với một thân người mà với thân hình của một con vật, ông có đồng ý không ?". Hồn người chồng không chút do dự, đáp rằng: "Thưa ngài, dù trở thành chim, rắn, nai, ngựa để được nhìn thấy hình bóng vợ con lần nữa, tôi cũng cam lòng". Nghe thế, Diêm Vương liền đưa cho ông một bát cháo. Ăn cháo xong, ông quên mất mình là người, rùng mình và hóa thành một con gà trống, băng băng trong chớp mắt về lại vườn xưa. Tới nơi, ông không biến thành gà trống ngay mà phải chui vào một quả trứng. Sau khi mổ vỏ ra đời, ông sung sướng nghe tiếng vợ con nói vọng từ trong nhà ra sân. Đến khi làm tuần 100 ngày mất của ông, ông đã trở thành một con gà trống hẳn hoi. Vợ ông không biết đó là chồng mình đầu thai, mới bảo người nhà bắt đem ra làm thịt để cúng. Ông lấy làm đau xót lắm, nhưng chợt nghĩ lại, mình đã hứa với Diêm Vương chỉ cần được nhìn thấy mặt vợ con là sẵn sàng... chết lại. Nay đã 100 ngày rồi, còn gì luyến tiếc nữa đâu. Ông im lặng để người nhà túm chân, cắt tiết, vặt lông. Khi thịt ông bưng lên bàn thờ để cúng chính vong hồn của ông thì vị thần cai quản vùng ấy đi ngang qua hiện ra nói với vợ ông: “Các ngươi phải biết rằng đây không phải là con vật mà là con người, vì nó có trái tim nhân hậu bên trong. Nó sẵn sàng vì các ngươi mà hoán thai đổi cốt. Ta sẽ cho nó cất tiếng gáy vào mỗi sáng". Từ đó, loài gà mới bắt đầu biết gáy. Tiếng gáy gọi mặt trời lên và chơn tâm hằng sáng...


Hồng Hạc