Năm con gà và người Việt đất Việt
Có lẽ nhìn mười hai con giáp suốt mấy thế kỷ qua, năm Dậu là năm ghi nhiều kỷ niệm nhất với đất nước Việt Nam, và con người Việt Nam. Đa số những năm có những sự kiện lịch sử hào hùng, là những năm Dậu. Hãy cùng chúng tôi ôn lại những dấu ấn đáng ghi nhớ ấy.
Bao nhiêu kỷ niệm về đất nước con người
Năm Tân Dậu (541) là năm vua Lý Nam Đế (tức Lý Bôn) lên ngôi, lập ra nước Vạn Xuân. Sử đã chép đây là vua tiền Lý Nam Đế.
Năm Kỷ Dậu (1009) là năm Lý Công Uẩn lên ngôi, trở thành vua Lý Thái Tổ. Chúng ta thường nhắc đến ngàn năm Thăng Long, là để chỉ vào năm 1010, vua Lý dời đô, đặt tên cho thủ đô mới. Nhưng vua lên ngôi trước đó mấy tháng, vào năm Dậu, khi Lê Ngọa Triều qua đời.
Năm Ất Dậu (1225) là năm Lý Chiêu Hoàng đẹp duyên cùng Trần Cảnh, nhường ngôi cho chồng. Đúng vào tháng 12 năm Dậu, Trần Thái Tông lên ngự ngai vàng, lập triều đại mới.
Cũng năm Ất Dậu (1285), là năm đại thắng quân Nguyên Mông. Cả năm này không biết bao nhiêu là chiến công hiển hách: “Cửa Hàm Tử giết tươi Toa Đô, sông Bạch Đằng bắt sống Ô Mã”, để kết thúc với Vạn Kiếp lẫy lừng. “Vạn cổ thử giang san”, câu nói ấy của vua Trần vang lên vào năm này.
Lại đến năm Kỷ Dậu (1789) đại thắng Đống Đa để chứng tỏ là “Nam quốc anh hùng duy hữu chủ”. Người chủ này chính là vua Quang Trung Nguyễn Huệ “áo đỏ, cờ đào, giúp dân giữ nước xiết bao công trình”, người đã quét sạch 29 vạn quân xâm lược để cho đất Thăng Long ”đầy thành trai trẻ mặt như hoa”.
Có một sự kiện khá qua trọng xảy ra năm Dậu, nhiều người biết nhưng thường không hay nhớ đến. Đó là sự thành lập Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc địa ở Paris, nhưng lại do người Việt Nam chủ trì, người ấy là Nguyễn Ái Quốc. Và cũng trong năm này, năm Tân Dậu (1921), Nguyễn Ái Quốc được vinh dự là người sáng lập ra Đảng Cộng sản Pháp.
Cuối cùng là năm Ất Dậu 1945. Ai cũng nhớ rằng đây là năm Cách mạng tháng Tám thành công, là năm khai sinh nước Việt Nam dân chủ công hòa, năm của “độc lập đầy vơi ba cốc rượu, tự do vàng đỏ một chùm hoa”. Từ đó đến nay vừa sáu mươi năm, ta bước sang Ất Dậu 2005 với nhiều nguồn vui mới.
Tất nhiên không phải năm Dậu nào cũng đều là huy hoàng, rực rỡ. Vẫn có những năm như năm Ất Dậu (1885), nước Nam bị mất vào tay thực dân Pháp, sau khi chúng chiếm Nam Kỳ, Bắc Kỳ. Tôn Thất Thuyết tổ chức cuộc phản công Huế nhưng thất bại. Đêm 23 tháng 5, Kinh thành thất thủ, vua Hàm Nghi phải xuất bôn… Lại một năm Ất Dậu nữa (1945), dù có chiến thắng 19/8 và ngày độc lập 2/9 vĩ đại, thì ta cũng không quên nỗi đau: cả nước 2 triệu người chết đói!
… và với con người
Rất đáng chú ý là nhiều danh nhân Việt Nam đã được sinh vào đúng năm Dậu.
Vua Đinh Tiên Hoàng, tức Đinh Bộ Lĩnh, sinh vào năm Ất Dậu (925), là người mở đầu cho nền độc lập Việt Nam. Vua Quang Trung Nguyễn Huệ sinh vào năm Quý Dậu (1753). Các nhà văn hóa, nhà thơ cũng có nhiều người sinh vào năm Dậu. Chẳng hạn, nữ sĩ Đoàn Thị Điểm sinh năm Ất Dậu (1705), nhà bác học Trương Vĩnh Ký sinh năm Đinh Dậu (1837), nhà khoa học Lương Đình Của sinh năm Tân Dậu (1921). Hai vị đại khoa là trạng nguyên Nguyễn Trực sinh năm Đinh Dậu (1417) và thám hoa Giang Văn Minh sinh năm Quý Dậu (1573). Gần đây nữa là nhà phê bình Hoài Thanh cũng tuổi Kỷ Dậu (1909).
Có một điều ít người chú ý là ngày sinh của đại thi hào Nguyễn Du. Ông sinh ngày 3/1/1766, nếu đối chiếu âm lịch phải là năm Bính Tuất. Nhưng thật ra tháng Giêng 1766 (ngày mồng ba) thì còn ứng với năm âm. Do đó, theo âm lịch, thật ra Nguyễn Du tuổi Ất Dậu, phải tính từ 1765.
Một vài trường hợp khác, cũng có những năm Dậu quan hệ với cuộc đời của con người. Chẳng hạn như năm Kỷ Dậu (1069) là năm vua Lý Thánh Tông vào Nam đánh quân Chiêm bắt được vua nước ấy là Chế Cù. Năm này cũng là năm mà người phụ nữ đầu tiên lên cầm quyền trị nước. Bà không có chiến công như Bà Trưng, Bà Triệu, nhưng đã cai trị đất nước một cách tài tình do lòng nhân hậu bao la. Đó là Nhiếp chính Ỷ Lan, ngay năm ấy dân đã tôn vinh bà như là đức Phật. Ta cũng không quên một năm Kỷ Dậu mới đây thôi, là năm cụ Hồ từ biệt chúng ta để đi vào thế giới người hiền (1969).
Không biết các dân tộc khác trên thế giới đã quan niệm về con gà, ứng xử với con gà ra sao, chứ riêng dân tộc Việt này thì gà và đời sống người Việt là vô cùng gắn bó. Gà không to lớn, đắt đỏ, quý hiếm như bao con vật khác, có lẽ chính vì thế mà càng đáng quý, càng gần gũi hơn…
Nguồn: Ý tưởng Sản phẩm (Số 40)
Tác giả: Giáo sư Vũ Ngọc Khán
Có lẽ nhìn mười hai con giáp suốt mấy thế kỷ qua, năm Dậu là năm ghi nhiều kỷ niệm nhất với đất nước Việt Nam, và con người Việt Nam. Đa số những năm có những sự kiện lịch sử hào hùng, là những năm Dậu. Hãy cùng chúng tôi ôn lại những dấu ấn đáng ghi nhớ ấy.
Bao nhiêu kỷ niệm về đất nước con người
Năm Tân Dậu (541) là năm vua Lý Nam Đế (tức Lý Bôn) lên ngôi, lập ra nước Vạn Xuân. Sử đã chép đây là vua tiền Lý Nam Đế.
Năm Kỷ Dậu (1009) là năm Lý Công Uẩn lên ngôi, trở thành vua Lý Thái Tổ. Chúng ta thường nhắc đến ngàn năm Thăng Long, là để chỉ vào năm 1010, vua Lý dời đô, đặt tên cho thủ đô mới. Nhưng vua lên ngôi trước đó mấy tháng, vào năm Dậu, khi Lê Ngọa Triều qua đời.
Năm Ất Dậu (1225) là năm Lý Chiêu Hoàng đẹp duyên cùng Trần Cảnh, nhường ngôi cho chồng. Đúng vào tháng 12 năm Dậu, Trần Thái Tông lên ngự ngai vàng, lập triều đại mới.
Cũng năm Ất Dậu (1285), là năm đại thắng quân Nguyên Mông. Cả năm này không biết bao nhiêu là chiến công hiển hách: “Cửa Hàm Tử giết tươi Toa Đô, sông Bạch Đằng bắt sống Ô Mã”, để kết thúc với Vạn Kiếp lẫy lừng. “Vạn cổ thử giang san”, câu nói ấy của vua Trần vang lên vào năm này.
Lại đến năm Kỷ Dậu (1789) đại thắng Đống Đa để chứng tỏ là “Nam quốc anh hùng duy hữu chủ”. Người chủ này chính là vua Quang Trung Nguyễn Huệ “áo đỏ, cờ đào, giúp dân giữ nước xiết bao công trình”, người đã quét sạch 29 vạn quân xâm lược để cho đất Thăng Long ”đầy thành trai trẻ mặt như hoa”.
Có một sự kiện khá qua trọng xảy ra năm Dậu, nhiều người biết nhưng thường không hay nhớ đến. Đó là sự thành lập Hội Liên hiệp các dân tộc thuộc địa ở Paris, nhưng lại do người Việt Nam chủ trì, người ấy là Nguyễn Ái Quốc. Và cũng trong năm này, năm Tân Dậu (1921), Nguyễn Ái Quốc được vinh dự là người sáng lập ra Đảng Cộng sản Pháp.
Cuối cùng là năm Ất Dậu 1945. Ai cũng nhớ rằng đây là năm Cách mạng tháng Tám thành công, là năm khai sinh nước Việt Nam dân chủ công hòa, năm của “độc lập đầy vơi ba cốc rượu, tự do vàng đỏ một chùm hoa”. Từ đó đến nay vừa sáu mươi năm, ta bước sang Ất Dậu 2005 với nhiều nguồn vui mới.
Tất nhiên không phải năm Dậu nào cũng đều là huy hoàng, rực rỡ. Vẫn có những năm như năm Ất Dậu (1885), nước Nam bị mất vào tay thực dân Pháp, sau khi chúng chiếm Nam Kỳ, Bắc Kỳ. Tôn Thất Thuyết tổ chức cuộc phản công Huế nhưng thất bại. Đêm 23 tháng 5, Kinh thành thất thủ, vua Hàm Nghi phải xuất bôn… Lại một năm Ất Dậu nữa (1945), dù có chiến thắng 19/8 và ngày độc lập 2/9 vĩ đại, thì ta cũng không quên nỗi đau: cả nước 2 triệu người chết đói!
… và với con người
Rất đáng chú ý là nhiều danh nhân Việt Nam đã được sinh vào đúng năm Dậu.
Vua Đinh Tiên Hoàng, tức Đinh Bộ Lĩnh, sinh vào năm Ất Dậu (925), là người mở đầu cho nền độc lập Việt Nam. Vua Quang Trung Nguyễn Huệ sinh vào năm Quý Dậu (1753). Các nhà văn hóa, nhà thơ cũng có nhiều người sinh vào năm Dậu. Chẳng hạn, nữ sĩ Đoàn Thị Điểm sinh năm Ất Dậu (1705), nhà bác học Trương Vĩnh Ký sinh năm Đinh Dậu (1837), nhà khoa học Lương Đình Của sinh năm Tân Dậu (1921). Hai vị đại khoa là trạng nguyên Nguyễn Trực sinh năm Đinh Dậu (1417) và thám hoa Giang Văn Minh sinh năm Quý Dậu (1573). Gần đây nữa là nhà phê bình Hoài Thanh cũng tuổi Kỷ Dậu (1909).
Có một điều ít người chú ý là ngày sinh của đại thi hào Nguyễn Du. Ông sinh ngày 3/1/1766, nếu đối chiếu âm lịch phải là năm Bính Tuất. Nhưng thật ra tháng Giêng 1766 (ngày mồng ba) thì còn ứng với năm âm. Do đó, theo âm lịch, thật ra Nguyễn Du tuổi Ất Dậu, phải tính từ 1765.
Một vài trường hợp khác, cũng có những năm Dậu quan hệ với cuộc đời của con người. Chẳng hạn như năm Kỷ Dậu (1069) là năm vua Lý Thánh Tông vào Nam đánh quân Chiêm bắt được vua nước ấy là Chế Cù. Năm này cũng là năm mà người phụ nữ đầu tiên lên cầm quyền trị nước. Bà không có chiến công như Bà Trưng, Bà Triệu, nhưng đã cai trị đất nước một cách tài tình do lòng nhân hậu bao la. Đó là Nhiếp chính Ỷ Lan, ngay năm ấy dân đã tôn vinh bà như là đức Phật. Ta cũng không quên một năm Kỷ Dậu mới đây thôi, là năm cụ Hồ từ biệt chúng ta để đi vào thế giới người hiền (1969).
Không biết các dân tộc khác trên thế giới đã quan niệm về con gà, ứng xử với con gà ra sao, chứ riêng dân tộc Việt này thì gà và đời sống người Việt là vô cùng gắn bó. Gà không to lớn, đắt đỏ, quý hiếm như bao con vật khác, có lẽ chính vì thế mà càng đáng quý, càng gần gũi hơn…
Nguồn: Ý tưởng Sản phẩm (Số 40)
Tác giả: Giáo sư Vũ Ngọc Khán