Đọc lại một bài thơ của Huy Cận "Đi giữa đường thơm"
Nguyễn Xuân Nam
Huy Cận đã giúp cho chúng tôi hiểu hơn những tình cảm tinh tế, trong sạch của tuổi thanh xuân (Lửa thiêng) cũng như những tình cảm tin yêu trân trọng cuộc sống mới (Bài thơ cuộc đời, Hạt lại gieo... Thơ anh đã góp phần bồi dưỡng cuộc sống tinh thần của chúng tôi. Thơ anh đã nhập vào, làm phong phú thêm vốn văn hoá của dân tộc.
Hôm nay, để tưởng nhớ nhà thơ Huy Cận tôi xin bình chú bài Đi giữa đường thơm, một trong nhiều bài thơ hay của anh.
24-2-2005
Đi giữa đường thơm là bài thơ thứ chín trong tập Lửa thiêng của Huy Cận do Nhà xuất bản Đời nay ấn hành năm 1940. Bài này được dịch và giới thiệu trên tạp chí châu Âu (Europe) và chọn vào Hợp tuyển văn học Việt Nam - cuối thế kỷ XIX đến 1945 (bản tiếng Pháp và bản tiếng Anh) của Nhà xuất bản Ngoại văn, Hà Nội 1975 - Lời thơ sẽ xuất hiện đúng trình tự và trọn vẹn theo lời bình.
Đường trong làng: hoa dại với mùi rơm,/ Người cùng tôi đi dạo giữa đường thơm./ Lòng giắt sẵn ít hương hoa tưởng tượng.
Với ba câu mở đầu đề thơ Đi giữa đường thơm đã sáng rõ. Con đường này thơm vì rơm rạ phơi trải, vì hoa đồng cỏ nội phảng phất. Cùng với mùi hương vật chất ấy, con đường này còn thơm vì mùi hương trong tâm tưởng hương vị của văn hoá dân tộc, hương vị của những phác thảo về hạnh phúc tương lai... Sao lại gọi người bạn cùng đi dạo với mình là “người”. Có lẽ gọi là “em” thì thân mật quá (dễ gì gặp ai cũng gọi là em), gọi là nàng e cách vời văn vẻ. Tác giả dùng chữ người nghiêm túc, trang trọng. Qua cách xưng hô ta có thể hình dung thái độ và mối quan hệ giữa hai người: Tất cả đang ở giai đoạn ban đầu.
*
Năm câu tiếp sau nói về không gian của buổi đi
Đất thêu nắng bóng tre rồi bóng phượng,/ Lần lượt buông màn nhẹ vướng chân lâu:/ Lên bề cao hay đi xuống bề sâu?/ Không biết nữa - Có chút gì làm ngợp/ Trong không khí... hương với màu hoà hợp...
Người đi dạo này quan sát tỉ mỉ ngoại cảnh hưởng thụ vẻ đẹp của những chi tiết bình thường nhất, mà nhiều người bỏ qua. Ven đường làng có nhiều cây. ánh nắng rọi qua kẽ lá chiếu thành những đốm sáng lỗ chỗ như một giải đăng ten kéo lướt qua đôi chân đang bước chậm rãi (đi dạo mà) cảnh càng thú vị hơn nhiều khi ngắm trên bước chân của người bạn cùng đi.
Không chỉ lặng ngắm ngoại cảnh mà còn lắng nghe và phân tích cảm giác của mình. Dấu hai chấm (smile_image đặt ở cuối câu Lần lượt buông màn nhẹ vướng chân lâu giải thích mối liên quan giữa những bước đi chậm và cái cảm giác mơ hồ không xác định. Trong không gian thực tại còn một không gian trừu tượng trong tâm tưởng: Những bước chân này sẽ dẫn đến đỉnh cao (của hạnh phúc) hay vực sâu (của đau khổ). Ta chú ý có nhiều dấu (dấu : hai chấm để giải thích, dấu hỏi ? để nghi vấn, dấu ngang - để chú thích, dấu chấm lửng... dùng đến hai lần) cho thấy còn bao nhiêu điều chưa nói hết, chưa hiểu hết. Những điều đó phản ánh trạng thái của người vừa đi vừa quan sát cảnh vật, vừa trầm tư phân tích những cảm giác, những dự cảm của mình - Tất cả đan xen, phức tạp, chơi vơi.
*
Đoạn trên diễn đạt cái mơ hồ, mông lung, khó nắm bắt trong không gian. Đoạn tiếp theo nói đến cái mơ hồ, mông lung, khó nắm bắt trong thời gian.
Một buổi trưa không biết ở thời nào,/ Như buổi trưa nhè nhẹ trong ca dao,/ Có cu gáy, có bướm vàng nữa chứ,/ Mà đôi lứa đứng bên vườn tình tự./ Buổi trưa này xưa kia ta đã đi,/ Phải cùng chăng? Lòng nhớ rõ làm chi!
Đạo Phật cho rằng mỗi người sống hôm nay có tiền thân, tiền kiếp của mình. Và mỗi người có thể mang những “duyên nợ” dính líu từ kiếp trước. (Gặp hôm nay nhưng hò hẹn tự nghìn xưa). Đơn giản hơn đây là lý do đưa ra để giải thích những may mắn tình cờ phút chốc đã ràng buộc hai người. Có lẽ tác giả tự biết mình không phải là một nhà triết học, hay khoa học để đi sâu suy nghĩ, lý giải. Ông chỉ so sánh đối chiếu tình cảnh của mình hôm nay với tình cảnh của những tình nhân trong ca dao, trong truyện xưa. Dễ gì có được sự lẫn lộn giữa quá khứ và hiện tại, giữa người xưa và người này như thế! Chính sự thực thực hư hư đó đã làm cho những phút giây ta sống được “giãn nở, mở rộng hơn, cuộc sống phong phú, đầy đủ hơn”. Thật đúng với câu: Lòng giắt sẵn ít hương hoa tưởng tượng nói ở đoạn đầu.
*
Các đoạn trên ta thấy tâm trạng của người Đi giữa đường thơm. Đoạn thứ tư này mới thấy rõ hơn một chút người bạn đường:
Chân bên chân, hồn bên hồn, yên lặng/ Người cùng tôi đi giữa đường rải nắng,/ Trí vô tư cho da thở hương tình./ Người khẽ nắm tay, tôi khẽ nghiêng mình/ Như sắp nói - nhưng mà không - khóm trúc/ Vừa động lá, ta nhận vào một lúc/ Cả không gian hồn hậu rất thơm tho,/ Gió hương đưa mùi, dìu dịu phất phơ.
đưa mùi, dìu dịu phất phơ. Đây là những biểu hiện bề nổi ít ỏi của một bài thơ tình đi về chiều sâu tinh thần. Có một chút bồng bột nhưng đã lắng lại để ưu tiên tiếp nhận hương vị của thiên nhiên - cũng là cái im lặng đầy hàm ý mà chỉ những tâm hồn tình nhân mới cảm thấy được - Lời nói xuất hiện vào lúc này có thể trở thành lạc lõng vô duyên.
Như sắp nói - nhưng mà không - khóm trúc/ Vừa động lá,...
Như sắp nói - nhưng mà không - khóm trúc/ Vừa động lá,... tế đó.
*
Đoạn cuối cùng có năm câu nhưng đủ nói rõ một quan niệm, một thái độ.
Trong cảnh lặng, vẫn đưa mùi gió thoảng.../ Trí bâng quơ nghĩ thoáng nhưng buồn nhiều:/ “Chân hết đường thì lòng cũng hết yêu”/ Chân đang bước bỗng e dè đứng lại/ - ở giữa đường làng, mùi thơm, hoa dại.
Cái cảm giác mơ hồ thiếu xác định trong không gian (ở đoạn hai) cái cảm giác mông lung hư ảo trong thời gian (ở đoạn ba) cái ý hướng muốn chan hoà thụ hưởng hương vị của thiên nhiên tĩnh lặng (cũng là hương vị của tình yêu (ở đoạn bốn) cũng không làm mờ nỗi ám ảnh bao trùm cả thời đại: Hạnh phúc không có gì chắc chắn cả, chúng ta cũng không biết rõ tương lai ở cuối con đường. (Chân hết đường thì lòng cũng hết yêu). Rất tội nghiệp cái ý nghĩ rằng hạnh phúc sao mà mong manh dễ mất. Và càng tội nghiệp hơn cách bảo vệ.
Chân đang bước bỗng e dè đứng lại/ - ở giữa đường làng, mùi thơm, hoa dại...
Trước những bất trắc của cuộc đời, trước tương lai không có gì chắc chắn, hãy níu lấy giờ phút hiện tại, tận hưởng giờ phút hiện tại.
*
Màu sắc hiện đại của bài thơ này ở đâu? Đó là cung cách sống, cung cách cảm nghĩ của con người. Con người hiện đại sống với hiện thực chung quanh, và sống nhiều hơn với trí tưởng tượng, với những suy nghĩ với gia tài văn hoá - Các ý nghĩ cùng hiện lên song hành với nhau làm cho cuộc sống tinh thần thêm đa dạng phong phú.
Tác phẩm gợi cho ta sự đồng cảm vì thái độ trân trọng đối với hạnh phúc. Hạnh phúc là một cái gì khá mong manh, phải nâng niu gìn giữ, khéo léo thụ hưởng. Lạc quan ngây thơ, hay đơn giản vụng về có thể làm hỏng tất cả.
Thơ Việt Nam ngày nay đã tiến nhiều về độ tinh tế trong tình cảm, độ tinh vi trong nghệ thuật biểu đạt. Ta có thể lấy bài Đi giữa đường thơm này, ra đời cách đây hơn nửa thế kỷ, để đoán định bước tiến của chúng ta trên đoạn đường đổi mới thơ ngày nay.
(Báo Văn nghệ)
Nguyễn Xuân Nam
Huy Cận đã giúp cho chúng tôi hiểu hơn những tình cảm tinh tế, trong sạch của tuổi thanh xuân (Lửa thiêng) cũng như những tình cảm tin yêu trân trọng cuộc sống mới (Bài thơ cuộc đời, Hạt lại gieo... Thơ anh đã góp phần bồi dưỡng cuộc sống tinh thần của chúng tôi. Thơ anh đã nhập vào, làm phong phú thêm vốn văn hoá của dân tộc.
Hôm nay, để tưởng nhớ nhà thơ Huy Cận tôi xin bình chú bài Đi giữa đường thơm, một trong nhiều bài thơ hay của anh.
24-2-2005
Đi giữa đường thơm là bài thơ thứ chín trong tập Lửa thiêng của Huy Cận do Nhà xuất bản Đời nay ấn hành năm 1940. Bài này được dịch và giới thiệu trên tạp chí châu Âu (Europe) và chọn vào Hợp tuyển văn học Việt Nam - cuối thế kỷ XIX đến 1945 (bản tiếng Pháp và bản tiếng Anh) của Nhà xuất bản Ngoại văn, Hà Nội 1975 - Lời thơ sẽ xuất hiện đúng trình tự và trọn vẹn theo lời bình.
Đường trong làng: hoa dại với mùi rơm,/ Người cùng tôi đi dạo giữa đường thơm./ Lòng giắt sẵn ít hương hoa tưởng tượng.
Với ba câu mở đầu đề thơ Đi giữa đường thơm đã sáng rõ. Con đường này thơm vì rơm rạ phơi trải, vì hoa đồng cỏ nội phảng phất. Cùng với mùi hương vật chất ấy, con đường này còn thơm vì mùi hương trong tâm tưởng hương vị của văn hoá dân tộc, hương vị của những phác thảo về hạnh phúc tương lai... Sao lại gọi người bạn cùng đi dạo với mình là “người”. Có lẽ gọi là “em” thì thân mật quá (dễ gì gặp ai cũng gọi là em), gọi là nàng e cách vời văn vẻ. Tác giả dùng chữ người nghiêm túc, trang trọng. Qua cách xưng hô ta có thể hình dung thái độ và mối quan hệ giữa hai người: Tất cả đang ở giai đoạn ban đầu.
*
Năm câu tiếp sau nói về không gian của buổi đi
Đất thêu nắng bóng tre rồi bóng phượng,/ Lần lượt buông màn nhẹ vướng chân lâu:/ Lên bề cao hay đi xuống bề sâu?/ Không biết nữa - Có chút gì làm ngợp/ Trong không khí... hương với màu hoà hợp...
Người đi dạo này quan sát tỉ mỉ ngoại cảnh hưởng thụ vẻ đẹp của những chi tiết bình thường nhất, mà nhiều người bỏ qua. Ven đường làng có nhiều cây. ánh nắng rọi qua kẽ lá chiếu thành những đốm sáng lỗ chỗ như một giải đăng ten kéo lướt qua đôi chân đang bước chậm rãi (đi dạo mà) cảnh càng thú vị hơn nhiều khi ngắm trên bước chân của người bạn cùng đi.
Không chỉ lặng ngắm ngoại cảnh mà còn lắng nghe và phân tích cảm giác của mình. Dấu hai chấm (smile_image đặt ở cuối câu Lần lượt buông màn nhẹ vướng chân lâu giải thích mối liên quan giữa những bước đi chậm và cái cảm giác mơ hồ không xác định. Trong không gian thực tại còn một không gian trừu tượng trong tâm tưởng: Những bước chân này sẽ dẫn đến đỉnh cao (của hạnh phúc) hay vực sâu (của đau khổ). Ta chú ý có nhiều dấu (dấu : hai chấm để giải thích, dấu hỏi ? để nghi vấn, dấu ngang - để chú thích, dấu chấm lửng... dùng đến hai lần) cho thấy còn bao nhiêu điều chưa nói hết, chưa hiểu hết. Những điều đó phản ánh trạng thái của người vừa đi vừa quan sát cảnh vật, vừa trầm tư phân tích những cảm giác, những dự cảm của mình - Tất cả đan xen, phức tạp, chơi vơi.
*
Đoạn trên diễn đạt cái mơ hồ, mông lung, khó nắm bắt trong không gian. Đoạn tiếp theo nói đến cái mơ hồ, mông lung, khó nắm bắt trong thời gian.
Một buổi trưa không biết ở thời nào,/ Như buổi trưa nhè nhẹ trong ca dao,/ Có cu gáy, có bướm vàng nữa chứ,/ Mà đôi lứa đứng bên vườn tình tự./ Buổi trưa này xưa kia ta đã đi,/ Phải cùng chăng? Lòng nhớ rõ làm chi!
Đạo Phật cho rằng mỗi người sống hôm nay có tiền thân, tiền kiếp của mình. Và mỗi người có thể mang những “duyên nợ” dính líu từ kiếp trước. (Gặp hôm nay nhưng hò hẹn tự nghìn xưa). Đơn giản hơn đây là lý do đưa ra để giải thích những may mắn tình cờ phút chốc đã ràng buộc hai người. Có lẽ tác giả tự biết mình không phải là một nhà triết học, hay khoa học để đi sâu suy nghĩ, lý giải. Ông chỉ so sánh đối chiếu tình cảnh của mình hôm nay với tình cảnh của những tình nhân trong ca dao, trong truyện xưa. Dễ gì có được sự lẫn lộn giữa quá khứ và hiện tại, giữa người xưa và người này như thế! Chính sự thực thực hư hư đó đã làm cho những phút giây ta sống được “giãn nở, mở rộng hơn, cuộc sống phong phú, đầy đủ hơn”. Thật đúng với câu: Lòng giắt sẵn ít hương hoa tưởng tượng nói ở đoạn đầu.
*
Các đoạn trên ta thấy tâm trạng của người Đi giữa đường thơm. Đoạn thứ tư này mới thấy rõ hơn một chút người bạn đường:
Chân bên chân, hồn bên hồn, yên lặng/ Người cùng tôi đi giữa đường rải nắng,/ Trí vô tư cho da thở hương tình./ Người khẽ nắm tay, tôi khẽ nghiêng mình/ Như sắp nói - nhưng mà không - khóm trúc/ Vừa động lá, ta nhận vào một lúc/ Cả không gian hồn hậu rất thơm tho,/ Gió hương đưa mùi, dìu dịu phất phơ.
đưa mùi, dìu dịu phất phơ. Đây là những biểu hiện bề nổi ít ỏi của một bài thơ tình đi về chiều sâu tinh thần. Có một chút bồng bột nhưng đã lắng lại để ưu tiên tiếp nhận hương vị của thiên nhiên - cũng là cái im lặng đầy hàm ý mà chỉ những tâm hồn tình nhân mới cảm thấy được - Lời nói xuất hiện vào lúc này có thể trở thành lạc lõng vô duyên.
Như sắp nói - nhưng mà không - khóm trúc/ Vừa động lá,...
Như sắp nói - nhưng mà không - khóm trúc/ Vừa động lá,... tế đó.
*
Đoạn cuối cùng có năm câu nhưng đủ nói rõ một quan niệm, một thái độ.
Trong cảnh lặng, vẫn đưa mùi gió thoảng.../ Trí bâng quơ nghĩ thoáng nhưng buồn nhiều:/ “Chân hết đường thì lòng cũng hết yêu”/ Chân đang bước bỗng e dè đứng lại/ - ở giữa đường làng, mùi thơm, hoa dại.
Cái cảm giác mơ hồ thiếu xác định trong không gian (ở đoạn hai) cái cảm giác mông lung hư ảo trong thời gian (ở đoạn ba) cái ý hướng muốn chan hoà thụ hưởng hương vị của thiên nhiên tĩnh lặng (cũng là hương vị của tình yêu (ở đoạn bốn) cũng không làm mờ nỗi ám ảnh bao trùm cả thời đại: Hạnh phúc không có gì chắc chắn cả, chúng ta cũng không biết rõ tương lai ở cuối con đường. (Chân hết đường thì lòng cũng hết yêu). Rất tội nghiệp cái ý nghĩ rằng hạnh phúc sao mà mong manh dễ mất. Và càng tội nghiệp hơn cách bảo vệ.
Chân đang bước bỗng e dè đứng lại/ - ở giữa đường làng, mùi thơm, hoa dại...
Trước những bất trắc của cuộc đời, trước tương lai không có gì chắc chắn, hãy níu lấy giờ phút hiện tại, tận hưởng giờ phút hiện tại.
*
Màu sắc hiện đại của bài thơ này ở đâu? Đó là cung cách sống, cung cách cảm nghĩ của con người. Con người hiện đại sống với hiện thực chung quanh, và sống nhiều hơn với trí tưởng tượng, với những suy nghĩ với gia tài văn hoá - Các ý nghĩ cùng hiện lên song hành với nhau làm cho cuộc sống tinh thần thêm đa dạng phong phú.
Tác phẩm gợi cho ta sự đồng cảm vì thái độ trân trọng đối với hạnh phúc. Hạnh phúc là một cái gì khá mong manh, phải nâng niu gìn giữ, khéo léo thụ hưởng. Lạc quan ngây thơ, hay đơn giản vụng về có thể làm hỏng tất cả.
Thơ Việt Nam ngày nay đã tiến nhiều về độ tinh tế trong tình cảm, độ tinh vi trong nghệ thuật biểu đạt. Ta có thể lấy bài Đi giữa đường thơm này, ra đời cách đây hơn nửa thế kỷ, để đoán định bước tiến của chúng ta trên đoạn đường đổi mới thơ ngày nay.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,