Những bước đi lặng lẽ
Sương Nguyệt Minh
(Nhân đọc tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão của Đoàn Hữu Nam, Nhà xuất bản QĐND - 2004
Hận thù. Máu chảy. Lửa cháy ngút trời. Và tàn sát: Mũi tên tẩm thuốc độc, dao đâm, đạn bắn, lá ngón…, hình như tôi đã bắt gặp đâu đó ở ngoài đời, ở trang sách rồi. Bây giờ tôi lại thấy trong tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão của Đoàn Hữu Nam, nhưng sự khốc liệt ấy, chỉ phần nào diễn tả được cuộc xung đột đẫm máu giữa hai dòng họ. Còn các bóng ma ẩn hiện, còn lời đồn theo lối rỉ tai nhau, còn hai phần tối sáng trong những con người và các đợt sóng ngầm ở lòng chảo Mường Tiên… thì câu chuyện không dừng lại ở số phận con người, của hai dòng họ nữa mà là bi kịch của tộc người Giáy, của cộng đồng.
Đọc Trên đỉnh đèo dông bão, người đọc sẽ bắt gặp: Một chân dung gã Hồ Hằm chạy trốn sự truy lùng của bọn cường hào, chức dịch miền xuôi, dạt lên vùng cao giả làm người buôn đồ chơi; với các thủ đoạn gian xảo nhập cư, thâm hiểm, dùng mẹo tiểu nhân đẩy Sần Đạt nhẹ dạ cả tin vào tù, và trở thành lý trưởng, thành “chúa đất” xứ Mường Tiên giàu có. Một thằng con - tên Chẩu Pho hung hãn, tàn ác còn hơn Hồ Hằm. Một Sần Đạt âm thầm nén chịu đau đớn, nuốt hận thù.
Tôi cho rằng cái được nhất của tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão lại không phải là hận thù và sát phạt triền miên giữa hai dòng họ Sần - Hồ. Bởi vì viết về mâu thuẫn cá nhân, gia đình, dòng họ là những điều không mới. Viết không khéo sẽ dẫm lên các lối mòn chằng chịt, sẽ lặp lại người đã đi trước mình. Người đi sau phải trả lời được câu hỏi viết như thế nào? Đoàn Hữu Nam chưa bằng, chưa vượt qua những người đi trước, anh đã tự làm cũ mình đi khi viết về xung đột gia tộc. Bù đắp cho khuyết mòn này, anh lại gây ấn tượng bằng việc tái tạo hiện thực cuộc cách mạng xứ Mường Tiên - Suối Hoa. Đoàn Hữu Nam đã dành nhiều trang tiểu thuyết cắt nghĩa sự kiện có thật này bằng con mắt của người hôm nay với độ lùi thời gian nửa thế kỉ. ở đây, đại đội trưởng Lê Hoà quyết liệt, cá tính, triệt để bao nhiêu thì Sần Lay, chủ tịch xã lại mờ nhạt, nhân đạo chung chung bấy nhiêu. Lẽ ra, phải quét sạch bọn chức dịch, tay sai nợ máu, tội ác như núi, thì lại: để yên lòng và tranh thủ bọn thổ ti, ta phải bãi bỏ chế độ quân quản, rút phần lớn bộ đội… thay vào đó là chế độ đặc phái viên chính trị. Rồi lấy lòng bằng được các thổ ti. Tính thoả hiệp, trung dung lúc đó là không phù hợp với diễn biến cách mạng trong vùng, cộng với tiểu sảo, mẹo vặt mỹ nhân của Tài, một cán bộ cách mạng mới thay Lê Hoà chỉ làm cho vây cánh bọn thổ ti lớn mạnh thêm, hung hãn, xảo quyệt hơn. Cách mạng mất dân, tổn thất lớn từ đây. Đọc những trang tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão này, người đọc sẽ hiểu cái thuở ban đầu cách mạng Suối Hoa - Mường Tiên của người Giáy mới non nớt, ấu trĩ làm sao! Nhưng cũng thật đáng tiếc, tác giả mải mê chạy theo sự kiện, bị sự kiện bỏ bùa, mê hoặc, và anh đã lãng quên việc xây dựng tính cách nhân vật. Nhân vật phải được bộc lộ tính cách trong hoàn cảnh chọn lọc “đắc địa” bao giờ cũng sinh động hơn qua lời kể của tác giả. Tác giả đã đi làm cách mạng thay cho nhân vật của mình. Cũng trong tiểu thuyết này, chuyện dùng kế mĩ nhân của Tài chưa đủ sức thuyết phục, người đọc có quyền nghi ngờ tính chân thực của chi tiết này.
Đọc tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão của Đoàn Hữu Nam, ta còn hình dung được bức tranh xã hội người Giáy rộng lớn, khoảng hai mươi năm giữa thế kỉ XX hiện lên rất sinh động. Đó là một dân tộc ít người sống heo hút khép kín, lạc hậu, và có phần nào mặc cảm tự ti. “ở nơi này đất đóng kín bằng vòng vây núi non” hoặc: “Nhà nào nhà nấy, họ nào, họ nấy thường khép kín buồn vui, lo ngại vào căn nhà như cái lô cốt của mình… Muốn mua bán, trao đổi phải leo núi nửa ngày mới chạm đường lớn”…
Con người trong tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão vừa hoang sơ, hồn nhiên vừa lãng mạn. Đoàn Hữu Nam tỏ ra khá am hiểu văn hoá, con người dân tộc Giáy, anh đã thổi vào trang viết cái không khí hoang dã nguyên thuỷ của núi rừng, cái sức nén căng cứng âm ỉ rồi ngùn ngụt của xung đột người. Văn của Đoàn Hữu Nam khá hoạt, lúc nhanh, lúc nhẩn nha, tạo được nhịp điệu như con đường miền núi có bằng phẳng, gập ghềnh lên đèo, xuống dốc, thậm chí chênh vênh trên sườn đồi. Tác giả sử dụng nhiều thành ngữ, lối ví von, đặc biệt là so sánh của người dân thiểu số. Hiện thực vẫn là âm hưởng chủ đạo, đó đây trong tiểu thuyết đan xen chút ít huyền thoại và những trang trữ tình trình bày có chủ định được thể hiện với lòng nhiệt thành của người viết tạo nên sự cuốn hút. Thủ pháp hư ảo: Linh hồn vạ vật nương tựa vào nhau, cái chết của người nhà này đầu thai vào người nhà kia,… cộng với cách nhìn của người miền xuôi viết về miền núi, Đoàn Hữu Nam đã tránh được kiểu viết văn thật thà, giản đơn đến ngây ngô của một số người cố tình bắt chước giọng điệu người dân tộc thiểu số.
Lặng lẽ viết, lặng lẽ in, không mạ kền đánh bóng; khiêm nhường, vụng về cả đến khi tặng sách, Đoàn Hữu Nam: Từ thô mộc đến tinh xảo, từ đậm dấu bản năng đến ý thức nghề nghiệp, từ khô khan đến tươi mới văn chương, đi chầm chậm từng bước vững chắc, rồi bây giờ cũng đến đích. Thật mừng cho anh. Sau hai tiểu thuyết, hai tập truyện ngắn, một tập thơ, đã đạt Giải thưởng của ủy ban liên hiệp VHNT, thì Trên đỉnh đèo dông bão là tiểu thuyết mới nhất của anh. Bỏ qua các khiếm khuyết về xây dựng tính cách, về sự lơ đãng kiểm soát nhân vật và kết cấu lỏng thì Trên đỉnh đèo dông bão vẫn là một bước tiến mới nhảy vọt của Đoàn Hữu Nam.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Sương Nguyệt Minh
(Nhân đọc tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão của Đoàn Hữu Nam, Nhà xuất bản QĐND - 2004
Hận thù. Máu chảy. Lửa cháy ngút trời. Và tàn sát: Mũi tên tẩm thuốc độc, dao đâm, đạn bắn, lá ngón…, hình như tôi đã bắt gặp đâu đó ở ngoài đời, ở trang sách rồi. Bây giờ tôi lại thấy trong tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão của Đoàn Hữu Nam, nhưng sự khốc liệt ấy, chỉ phần nào diễn tả được cuộc xung đột đẫm máu giữa hai dòng họ. Còn các bóng ma ẩn hiện, còn lời đồn theo lối rỉ tai nhau, còn hai phần tối sáng trong những con người và các đợt sóng ngầm ở lòng chảo Mường Tiên… thì câu chuyện không dừng lại ở số phận con người, của hai dòng họ nữa mà là bi kịch của tộc người Giáy, của cộng đồng.
Đọc Trên đỉnh đèo dông bão, người đọc sẽ bắt gặp: Một chân dung gã Hồ Hằm chạy trốn sự truy lùng của bọn cường hào, chức dịch miền xuôi, dạt lên vùng cao giả làm người buôn đồ chơi; với các thủ đoạn gian xảo nhập cư, thâm hiểm, dùng mẹo tiểu nhân đẩy Sần Đạt nhẹ dạ cả tin vào tù, và trở thành lý trưởng, thành “chúa đất” xứ Mường Tiên giàu có. Một thằng con - tên Chẩu Pho hung hãn, tàn ác còn hơn Hồ Hằm. Một Sần Đạt âm thầm nén chịu đau đớn, nuốt hận thù.
Tôi cho rằng cái được nhất của tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão lại không phải là hận thù và sát phạt triền miên giữa hai dòng họ Sần - Hồ. Bởi vì viết về mâu thuẫn cá nhân, gia đình, dòng họ là những điều không mới. Viết không khéo sẽ dẫm lên các lối mòn chằng chịt, sẽ lặp lại người đã đi trước mình. Người đi sau phải trả lời được câu hỏi viết như thế nào? Đoàn Hữu Nam chưa bằng, chưa vượt qua những người đi trước, anh đã tự làm cũ mình đi khi viết về xung đột gia tộc. Bù đắp cho khuyết mòn này, anh lại gây ấn tượng bằng việc tái tạo hiện thực cuộc cách mạng xứ Mường Tiên - Suối Hoa. Đoàn Hữu Nam đã dành nhiều trang tiểu thuyết cắt nghĩa sự kiện có thật này bằng con mắt của người hôm nay với độ lùi thời gian nửa thế kỉ. ở đây, đại đội trưởng Lê Hoà quyết liệt, cá tính, triệt để bao nhiêu thì Sần Lay, chủ tịch xã lại mờ nhạt, nhân đạo chung chung bấy nhiêu. Lẽ ra, phải quét sạch bọn chức dịch, tay sai nợ máu, tội ác như núi, thì lại: để yên lòng và tranh thủ bọn thổ ti, ta phải bãi bỏ chế độ quân quản, rút phần lớn bộ đội… thay vào đó là chế độ đặc phái viên chính trị. Rồi lấy lòng bằng được các thổ ti. Tính thoả hiệp, trung dung lúc đó là không phù hợp với diễn biến cách mạng trong vùng, cộng với tiểu sảo, mẹo vặt mỹ nhân của Tài, một cán bộ cách mạng mới thay Lê Hoà chỉ làm cho vây cánh bọn thổ ti lớn mạnh thêm, hung hãn, xảo quyệt hơn. Cách mạng mất dân, tổn thất lớn từ đây. Đọc những trang tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão này, người đọc sẽ hiểu cái thuở ban đầu cách mạng Suối Hoa - Mường Tiên của người Giáy mới non nớt, ấu trĩ làm sao! Nhưng cũng thật đáng tiếc, tác giả mải mê chạy theo sự kiện, bị sự kiện bỏ bùa, mê hoặc, và anh đã lãng quên việc xây dựng tính cách nhân vật. Nhân vật phải được bộc lộ tính cách trong hoàn cảnh chọn lọc “đắc địa” bao giờ cũng sinh động hơn qua lời kể của tác giả. Tác giả đã đi làm cách mạng thay cho nhân vật của mình. Cũng trong tiểu thuyết này, chuyện dùng kế mĩ nhân của Tài chưa đủ sức thuyết phục, người đọc có quyền nghi ngờ tính chân thực của chi tiết này.
Đọc tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão của Đoàn Hữu Nam, ta còn hình dung được bức tranh xã hội người Giáy rộng lớn, khoảng hai mươi năm giữa thế kỉ XX hiện lên rất sinh động. Đó là một dân tộc ít người sống heo hút khép kín, lạc hậu, và có phần nào mặc cảm tự ti. “ở nơi này đất đóng kín bằng vòng vây núi non” hoặc: “Nhà nào nhà nấy, họ nào, họ nấy thường khép kín buồn vui, lo ngại vào căn nhà như cái lô cốt của mình… Muốn mua bán, trao đổi phải leo núi nửa ngày mới chạm đường lớn”…
Con người trong tiểu thuyết Trên đỉnh đèo dông bão vừa hoang sơ, hồn nhiên vừa lãng mạn. Đoàn Hữu Nam tỏ ra khá am hiểu văn hoá, con người dân tộc Giáy, anh đã thổi vào trang viết cái không khí hoang dã nguyên thuỷ của núi rừng, cái sức nén căng cứng âm ỉ rồi ngùn ngụt của xung đột người. Văn của Đoàn Hữu Nam khá hoạt, lúc nhanh, lúc nhẩn nha, tạo được nhịp điệu như con đường miền núi có bằng phẳng, gập ghềnh lên đèo, xuống dốc, thậm chí chênh vênh trên sườn đồi. Tác giả sử dụng nhiều thành ngữ, lối ví von, đặc biệt là so sánh của người dân thiểu số. Hiện thực vẫn là âm hưởng chủ đạo, đó đây trong tiểu thuyết đan xen chút ít huyền thoại và những trang trữ tình trình bày có chủ định được thể hiện với lòng nhiệt thành của người viết tạo nên sự cuốn hút. Thủ pháp hư ảo: Linh hồn vạ vật nương tựa vào nhau, cái chết của người nhà này đầu thai vào người nhà kia,… cộng với cách nhìn của người miền xuôi viết về miền núi, Đoàn Hữu Nam đã tránh được kiểu viết văn thật thà, giản đơn đến ngây ngô của một số người cố tình bắt chước giọng điệu người dân tộc thiểu số.
Lặng lẽ viết, lặng lẽ in, không mạ kền đánh bóng; khiêm nhường, vụng về cả đến khi tặng sách, Đoàn Hữu Nam: Từ thô mộc đến tinh xảo, từ đậm dấu bản năng đến ý thức nghề nghiệp, từ khô khan đến tươi mới văn chương, đi chầm chậm từng bước vững chắc, rồi bây giờ cũng đến đích. Thật mừng cho anh. Sau hai tiểu thuyết, hai tập truyện ngắn, một tập thơ, đã đạt Giải thưởng của ủy ban liên hiệp VHNT, thì Trên đỉnh đèo dông bão là tiểu thuyết mới nhất của anh. Bỏ qua các khiếm khuyết về xây dựng tính cách, về sự lơ đãng kiểm soát nhân vật và kết cấu lỏng thì Trên đỉnh đèo dông bão vẫn là một bước tiến mới nhảy vọt của Đoàn Hữu Nam.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Love mickey,