Với Bàn Tài Đoàn thơ là cuộc đời
Dương Thuấn
Kể từ khi xuất hiện Bàn Tài Đoàn, người Dao mới có nhà thơ của dân tộc mình và văn chương bác học. Cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã đem lại vinh dự này cho dân tộc Dao, cho mảnh đất Nguyên Bình (Cao Bằng) và cho cả núi rừng Việt Bắc cũng như người dân tộc thiểu số trên cả nước. Ông đã trưởng thành từ vùng núi Slam Coóc mà giờ đây người ta quen gọi là rừng Trần Hưng Đạo của quê ông. ở đó Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân với ba mươi tư chiến sĩ, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam đã ra đời. Chính người chỉ huy Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân là đại tướng Võ Nguyên Giáp đã dìu dắt ông đến với Cách mạng, đến với thơ.
Trong dịp kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam năm 1994, tôi may mắn được Uỷ ban nhân dân tỉnh Cao Bằng mời về dự lễ khánh thành khu di tích rừng Trần Hưng Đạo. Bữa đó trời mưa rất to, con đường mới mở còn nguyên đất đỏ từ huyện lỵ thị trấn Nguyên Bình vào khu di tích có nhiều đoạn rất trơn và lầy lội, ô tô trượt bánh không leo nổi, công nhân vác cây rải lên mặt đường cho xe đi. Có đoạn phải xuống đi bộ nhưng vị đại tướng già vẫn cầm gậy bấm từng bước một để đến thăm nơi rừng xưa chốn cũ một thời ông từng gắn bó. Mặc dù trời mưa nhưng bà con người Tày, người Dao vẫn đứng chật kín cả khu rừng để đón Bác Văn (cách gọi thân mật đại tướng Võ Nguyên Giáp của người dân địa phương). Trong số hàng trăm người dưới mưa hôm ấy, tôi nhìn thấy nhà thơ Bàn Tài Đoàn đứng ở phía sau mọi người, ông ló mặt ra giữa hai cái chạc cây to, thấp thoáng dưới làn sương mờ ảo. Thế mà khi đại tướng Võ Nguyên Giáp đi đến nơi, ông nhìn quanh và nhận ra ngay người bạn cũ của mình rồi phăm phăm thẳng bước đến chỗ Bàn Tài Đoàn giơ tay qua hai cái chạc cây bắt tay nhà thơ dân tộc Dao đầu tiên. ông bắt tay một lần, rồi lại bắt tay lần nữa, mắt rưng rưng cảm động nhìn nhà thơ đứng kẹt giữa đông người. Qua đó tôi càng hiểu hơn tại sao Bàn Tài Đoàn có một số bài thơ viết về anh Văn, người đồng chí rất thân thiết của mình. Bài Gặp đồng chí Văn sáng tác năm 1969, ông viết: Đồng chí tình thân như ruột thịt / Dìu dắt tôi đi bước đường thơ / Giấy bằng lá chuối, dao làm bút / Ngày nay nên người nhớ lại xưa.
Một lần đến thăm ông ở thị trấn Nguyên Bình tôi đã nghe ông kể rất nhiều về anh Văn đã gợi ý ông làm thơ. Những bài thơ đầu tiên ông lấy mũi dao nhọn viết lên lá chuối xanh, sau đó đem phơi khô chữ sẽ hiện lên và đem cho mọi người cùng đọc. Thơ ông đã được người Dao ở Nguyên Bình lúc đó đón nhận, người Dao chưa biết chữ thì ông đọc cho họ nghe. Những bài thơ đầu tiên của ông đã cổ vũ mạnh mẽ người Dao đi theo cách mạng. Bài Đồng chí vẫn nhớ đường rừng núi sáng tác năm 1989 ông viết “Đồng chí không quên đường rừng núi / Xuống xe chân vẫn bước như xưa / Tiếng Dao đồng chí vẫn còn nói / Kể chuyện Việt Minh, chuyện Bác Hồ.”
Một người bắt đầu làm thơ từ viết trên lá chuối, rồi trở thành nhà thơ như Bàn Tài Đoàn, phải nói rằng ông đã yêu thơ và yêu sự nghiệp Cách mạng đến hết lòng. Có cách mạng mới có nhà thơ Bàn Tài Đoàn và có nhà thơ Bàn Tài Đoàn mới có thơ cách mạng của người Dao. Cho đến tận hôm nay, mỗi bài thơ viết ra với ông đều là một phàn máu thịt của cuộc đời. Cách mạng và cuộc đời luôn luôn là cảm hứng chủ đạo trong thơ ông. Cảm hứng này xuyên qua các thời kỳ lịch sử đổi thay của đất nước cũng như trong cuộc đời ông. Trường ca Kể chuyện đời kể về bố ông đã bị khổ vì làm thơ “Bố tôi nghĩ đến phận nghèo khổ / Viết một bài thơ tự thán thân / Người tốt bụng nghe, không muốn bỏ / Kẻ xấu bụng, nghe đem đi tố.” Còn Bàn Tài Đoàn, dòng thơ cách mạng của ông luôn không ngừng tuôn chảy như nước suối, càng ngày lại càng thêm dào dạt vỗ bờ không gì ngăn cản: Con nhập Việt Minh, con nhập Đảng / Làm thơ phục vụ đến ngày nay”, “ý đẹp lời hay ai cũng nhớ / Thơ soi nghìn mắt, động nghìn tay (Báo tin mừng cho mẹ).
Trong kháng chiến ông làm thơ ca ngợi tình đồng chí, đồng bào, tinh thần vượt khó khăn gian khổ, giành cuộc sống độc lập tự do cho đất nước. Trong hoàn cảnh đất nước hoà bình ông lại làm thơ ca ngợi cuộc sống mới, xưa là bóng đêm nay là ngày, xưa là tăm tối nay là tươi sáng, xưa là nô lệ nay là độc lập tự do... Mô típ này thường lặp đi lặp lai trong thơ ông. Đường lên Đồng Văn là bài thơ tiêu biểu cho cách nghĩ luôn luôn khắc sâu công ơn của Đảng và Bác Hồ. Xưa là: Khát nước kiếm đâu ra một giọt / Lã chã mồ hôi nghỉ mấy hồi... / Về đến Đồng Văn chưa thấy chết / Mới biết ta còn sống đấy thôi. Nay là: Có ai muốn lên Đồng Văn chơi / Ra đường lên xe đi nghe thấy / Còn muốn ngồi thêm đã tới nơi... / Đường này Chính phủ Cụ Hồ mở / Mở thành đường tốt cho người dân...
Bên cạnh cảm hứng lớn về cách mạng và đổi thay, một nguồn cảm hứng khác về cuộc sống gia đình, cụ thể là người vợ cũng khơi mạch không cùng trong thơ ông “Được làm chồng một người mẹ trẻ / Từ đấy phải chăng tôi thích thơ.” (Mình ơi). Người vợ đã có chồng có con rồi mới lấy ông, chia ngọt xẻ bùi cùng ông từ những ngày đầu đi theo cách mạng “Khi yêu chẳng muốn rời một bước / Lúc giận nặng lời chẳng muốn trông / Nhưng làm cỏ nương mong trời tối !” (Mình ơi).
Sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội luôn gây hào hứng cho ông nhưng đâu phải dễ dàng như việc trồng cây thuốc lá mà ông và bao người vẫn tưởng “Từ hạt thành cây thuốc lá thơm / Người ta nhả khói theo giây phút / Tôi sẽ thu lấy tiền đầy hòm” (Xuân đến sớm). Phải trải qua bao thăng trầm, mới có được thành công. Cuộc sống khó khăn trong thời bình làm ông phải suy tư nhiều hơn, dằn vặt hơn “Tôi nghĩ Việt Nam đất nước mình / Cảnh đẹp mà nghèo trăm vạn bản.” (Bước đường tôi đi). Dù trong hoàn cảnh nào thì Bàn Tài Đoàn vẫn yêu cuộc sống, vì yêu cuộc sống mà ông lên tiếng phê phán những thói hư tật xấu ở đời “ Hãy bớt ba hoa nhìn cuộc sống”. Cuộc sống đang đầy bất trắc, đầy những tệ nạn rình rập. Ông nói về sự tệ hại của việc hút thuốc phiện, những câu thơ đơn giản
mà mang ý nghĩa rất sâu “Nay trâu, ruộng chui vào ống tre ngủ / Ngọn đèn nướng hết bao đầu trâu.” (Ngọn đèn thiêu hết cơ nghiệp).
Bàn Tài Đoàn luôn mang một điều canh cánh bên lòng, mỗi khi ông nghĩ đến sự nghiệp làm thơ. Ông luôn trăn trở về thế hệ sẽ bước tiếp con đường thơ của dân tộc Dao “Ngày nay tôi đã nhiều tuổi tác / Như mặt trời sắp xế về tây / Con đường làm thơ dài dằng dặc / Nghĩ ai sẽ nối bước đi này” (Muốn tìm bạn). Thơ ca có quy luật riêng, đâu phải muốn có nhà thơ là được, đâu phải ai làm thơ cũng đều làm được thơ hay. Đọc những câu thơ nặng nỗi niềm ưu tư này ta càng cảm thấy quý trọng ông hơn. Với Bàn Tài Đoàn, thơ chính là cuộc đời. Ông đã lấy thơ để giãi bày tâm sự và ghi lại từng mỗi bước đi của cuộc đời mình. Từ việc lấy vợ thế nào, đi theo cách mạng ra sao, tình đồng chí, đồng bào, về hưu với bao trăn trở... tất cả ông đều thể hiện bằng thơ.
Điều rất đáng quý đối với một nhà thơ dân tộc thiểu số như Bàn Tài Đoàn là sáng tác của ông hầu hết đều viết bằng tiếng Dao. Xem qua những trang bản thảo ông viết mới biết ông là người đã khổ công thế nào với thơ. Một bài thơ mà có khi ông phải dùng mấy thứ chữ để diễn đạt, thể hiện: nôm Dao, chữ Dao phiên quốc ngữ, tiếng phổ thông. Để có một bản thảo hoàn hảo gửi đến độc giả, với ông rất vất vả và công phu.
Có thể nói Bàn Tài Đoàn có một vị trí đặc biệt trong đời sống văn hoá và xã hội người Dao hôm nay. Nhờ ông mà người Dao có nhà thơ dân tộc Dao nổi tiếng, cũng nhờ ông mà ngôn ngữ Dao đã phát triển lên một bước. Ngày nay đến các làng bản người Dao dẫu là người ở đó không biết nói tiếng phổ thông nhưng họ lại rất nhớ và thuộc thơ Bàn Tài Đoàn. Trước kia và cả bây giờ, có không ít người Dao khi ra chợ phiên ở thị trấn Nguyên Bình vẫn thường hay đến xin thơ Bàn Tài Đoàn, ông thường nói đó chính là điều hạnh phúc nhất.
Chàng thanh niên Bàn Tài Đoàn hôm nào hăm hở đi theo cách mạng làm thơ giờ đây đã 91 tuổi. Ông từng chứng kiến bao cảnh đổi thay của đất nước và miền núi quê hương ông. Hôm nay trên mảnh đất Cao Bằng lịch sử, chúng ta cùng nhau thảo luận về thơ Bàn Tài Đoàn, nhằm phát huy hơn nữa thơ ông trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và cuộc sống mới ở vùng cao. Với mong mỏi của toàn Đảng toàn dân là để góp phần vào việc phát triển toàn diện văn hoá, kinh tế, chính trị như Hội nghị Trung ương X (Khoá IX) mà Đảng ta đã xác định.
Xin kính chúc ông trường thọ, lạc quan trong cuộc sống, tiếp tục sáng tác nhiều bài thơ cho người Dao và bạn đọc cả nước.
Dương Thuấn
Kể từ khi xuất hiện Bàn Tài Đoàn, người Dao mới có nhà thơ của dân tộc mình và văn chương bác học. Cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã đem lại vinh dự này cho dân tộc Dao, cho mảnh đất Nguyên Bình (Cao Bằng) và cho cả núi rừng Việt Bắc cũng như người dân tộc thiểu số trên cả nước. Ông đã trưởng thành từ vùng núi Slam Coóc mà giờ đây người ta quen gọi là rừng Trần Hưng Đạo của quê ông. ở đó Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân với ba mươi tư chiến sĩ, tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam đã ra đời. Chính người chỉ huy Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân là đại tướng Võ Nguyên Giáp đã dìu dắt ông đến với Cách mạng, đến với thơ.
Trong dịp kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam năm 1994, tôi may mắn được Uỷ ban nhân dân tỉnh Cao Bằng mời về dự lễ khánh thành khu di tích rừng Trần Hưng Đạo. Bữa đó trời mưa rất to, con đường mới mở còn nguyên đất đỏ từ huyện lỵ thị trấn Nguyên Bình vào khu di tích có nhiều đoạn rất trơn và lầy lội, ô tô trượt bánh không leo nổi, công nhân vác cây rải lên mặt đường cho xe đi. Có đoạn phải xuống đi bộ nhưng vị đại tướng già vẫn cầm gậy bấm từng bước một để đến thăm nơi rừng xưa chốn cũ một thời ông từng gắn bó. Mặc dù trời mưa nhưng bà con người Tày, người Dao vẫn đứng chật kín cả khu rừng để đón Bác Văn (cách gọi thân mật đại tướng Võ Nguyên Giáp của người dân địa phương). Trong số hàng trăm người dưới mưa hôm ấy, tôi nhìn thấy nhà thơ Bàn Tài Đoàn đứng ở phía sau mọi người, ông ló mặt ra giữa hai cái chạc cây to, thấp thoáng dưới làn sương mờ ảo. Thế mà khi đại tướng Võ Nguyên Giáp đi đến nơi, ông nhìn quanh và nhận ra ngay người bạn cũ của mình rồi phăm phăm thẳng bước đến chỗ Bàn Tài Đoàn giơ tay qua hai cái chạc cây bắt tay nhà thơ dân tộc Dao đầu tiên. ông bắt tay một lần, rồi lại bắt tay lần nữa, mắt rưng rưng cảm động nhìn nhà thơ đứng kẹt giữa đông người. Qua đó tôi càng hiểu hơn tại sao Bàn Tài Đoàn có một số bài thơ viết về anh Văn, người đồng chí rất thân thiết của mình. Bài Gặp đồng chí Văn sáng tác năm 1969, ông viết: Đồng chí tình thân như ruột thịt / Dìu dắt tôi đi bước đường thơ / Giấy bằng lá chuối, dao làm bút / Ngày nay nên người nhớ lại xưa.
Một lần đến thăm ông ở thị trấn Nguyên Bình tôi đã nghe ông kể rất nhiều về anh Văn đã gợi ý ông làm thơ. Những bài thơ đầu tiên ông lấy mũi dao nhọn viết lên lá chuối xanh, sau đó đem phơi khô chữ sẽ hiện lên và đem cho mọi người cùng đọc. Thơ ông đã được người Dao ở Nguyên Bình lúc đó đón nhận, người Dao chưa biết chữ thì ông đọc cho họ nghe. Những bài thơ đầu tiên của ông đã cổ vũ mạnh mẽ người Dao đi theo cách mạng. Bài Đồng chí vẫn nhớ đường rừng núi sáng tác năm 1989 ông viết “Đồng chí không quên đường rừng núi / Xuống xe chân vẫn bước như xưa / Tiếng Dao đồng chí vẫn còn nói / Kể chuyện Việt Minh, chuyện Bác Hồ.”
Một người bắt đầu làm thơ từ viết trên lá chuối, rồi trở thành nhà thơ như Bàn Tài Đoàn, phải nói rằng ông đã yêu thơ và yêu sự nghiệp Cách mạng đến hết lòng. Có cách mạng mới có nhà thơ Bàn Tài Đoàn và có nhà thơ Bàn Tài Đoàn mới có thơ cách mạng của người Dao. Cho đến tận hôm nay, mỗi bài thơ viết ra với ông đều là một phàn máu thịt của cuộc đời. Cách mạng và cuộc đời luôn luôn là cảm hứng chủ đạo trong thơ ông. Cảm hứng này xuyên qua các thời kỳ lịch sử đổi thay của đất nước cũng như trong cuộc đời ông. Trường ca Kể chuyện đời kể về bố ông đã bị khổ vì làm thơ “Bố tôi nghĩ đến phận nghèo khổ / Viết một bài thơ tự thán thân / Người tốt bụng nghe, không muốn bỏ / Kẻ xấu bụng, nghe đem đi tố.” Còn Bàn Tài Đoàn, dòng thơ cách mạng của ông luôn không ngừng tuôn chảy như nước suối, càng ngày lại càng thêm dào dạt vỗ bờ không gì ngăn cản: Con nhập Việt Minh, con nhập Đảng / Làm thơ phục vụ đến ngày nay”, “ý đẹp lời hay ai cũng nhớ / Thơ soi nghìn mắt, động nghìn tay (Báo tin mừng cho mẹ).
Trong kháng chiến ông làm thơ ca ngợi tình đồng chí, đồng bào, tinh thần vượt khó khăn gian khổ, giành cuộc sống độc lập tự do cho đất nước. Trong hoàn cảnh đất nước hoà bình ông lại làm thơ ca ngợi cuộc sống mới, xưa là bóng đêm nay là ngày, xưa là tăm tối nay là tươi sáng, xưa là nô lệ nay là độc lập tự do... Mô típ này thường lặp đi lặp lai trong thơ ông. Đường lên Đồng Văn là bài thơ tiêu biểu cho cách nghĩ luôn luôn khắc sâu công ơn của Đảng và Bác Hồ. Xưa là: Khát nước kiếm đâu ra một giọt / Lã chã mồ hôi nghỉ mấy hồi... / Về đến Đồng Văn chưa thấy chết / Mới biết ta còn sống đấy thôi. Nay là: Có ai muốn lên Đồng Văn chơi / Ra đường lên xe đi nghe thấy / Còn muốn ngồi thêm đã tới nơi... / Đường này Chính phủ Cụ Hồ mở / Mở thành đường tốt cho người dân...
Bên cạnh cảm hứng lớn về cách mạng và đổi thay, một nguồn cảm hứng khác về cuộc sống gia đình, cụ thể là người vợ cũng khơi mạch không cùng trong thơ ông “Được làm chồng một người mẹ trẻ / Từ đấy phải chăng tôi thích thơ.” (Mình ơi). Người vợ đã có chồng có con rồi mới lấy ông, chia ngọt xẻ bùi cùng ông từ những ngày đầu đi theo cách mạng “Khi yêu chẳng muốn rời một bước / Lúc giận nặng lời chẳng muốn trông / Nhưng làm cỏ nương mong trời tối !” (Mình ơi).
Sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội luôn gây hào hứng cho ông nhưng đâu phải dễ dàng như việc trồng cây thuốc lá mà ông và bao người vẫn tưởng “Từ hạt thành cây thuốc lá thơm / Người ta nhả khói theo giây phút / Tôi sẽ thu lấy tiền đầy hòm” (Xuân đến sớm). Phải trải qua bao thăng trầm, mới có được thành công. Cuộc sống khó khăn trong thời bình làm ông phải suy tư nhiều hơn, dằn vặt hơn “Tôi nghĩ Việt Nam đất nước mình / Cảnh đẹp mà nghèo trăm vạn bản.” (Bước đường tôi đi). Dù trong hoàn cảnh nào thì Bàn Tài Đoàn vẫn yêu cuộc sống, vì yêu cuộc sống mà ông lên tiếng phê phán những thói hư tật xấu ở đời “ Hãy bớt ba hoa nhìn cuộc sống”. Cuộc sống đang đầy bất trắc, đầy những tệ nạn rình rập. Ông nói về sự tệ hại của việc hút thuốc phiện, những câu thơ đơn giản
mà mang ý nghĩa rất sâu “Nay trâu, ruộng chui vào ống tre ngủ / Ngọn đèn nướng hết bao đầu trâu.” (Ngọn đèn thiêu hết cơ nghiệp).
Bàn Tài Đoàn luôn mang một điều canh cánh bên lòng, mỗi khi ông nghĩ đến sự nghiệp làm thơ. Ông luôn trăn trở về thế hệ sẽ bước tiếp con đường thơ của dân tộc Dao “Ngày nay tôi đã nhiều tuổi tác / Như mặt trời sắp xế về tây / Con đường làm thơ dài dằng dặc / Nghĩ ai sẽ nối bước đi này” (Muốn tìm bạn). Thơ ca có quy luật riêng, đâu phải muốn có nhà thơ là được, đâu phải ai làm thơ cũng đều làm được thơ hay. Đọc những câu thơ nặng nỗi niềm ưu tư này ta càng cảm thấy quý trọng ông hơn. Với Bàn Tài Đoàn, thơ chính là cuộc đời. Ông đã lấy thơ để giãi bày tâm sự và ghi lại từng mỗi bước đi của cuộc đời mình. Từ việc lấy vợ thế nào, đi theo cách mạng ra sao, tình đồng chí, đồng bào, về hưu với bao trăn trở... tất cả ông đều thể hiện bằng thơ.
Điều rất đáng quý đối với một nhà thơ dân tộc thiểu số như Bàn Tài Đoàn là sáng tác của ông hầu hết đều viết bằng tiếng Dao. Xem qua những trang bản thảo ông viết mới biết ông là người đã khổ công thế nào với thơ. Một bài thơ mà có khi ông phải dùng mấy thứ chữ để diễn đạt, thể hiện: nôm Dao, chữ Dao phiên quốc ngữ, tiếng phổ thông. Để có một bản thảo hoàn hảo gửi đến độc giả, với ông rất vất vả và công phu.
Có thể nói Bàn Tài Đoàn có một vị trí đặc biệt trong đời sống văn hoá và xã hội người Dao hôm nay. Nhờ ông mà người Dao có nhà thơ dân tộc Dao nổi tiếng, cũng nhờ ông mà ngôn ngữ Dao đã phát triển lên một bước. Ngày nay đến các làng bản người Dao dẫu là người ở đó không biết nói tiếng phổ thông nhưng họ lại rất nhớ và thuộc thơ Bàn Tài Đoàn. Trước kia và cả bây giờ, có không ít người Dao khi ra chợ phiên ở thị trấn Nguyên Bình vẫn thường hay đến xin thơ Bàn Tài Đoàn, ông thường nói đó chính là điều hạnh phúc nhất.
Chàng thanh niên Bàn Tài Đoàn hôm nào hăm hở đi theo cách mạng làm thơ giờ đây đã 91 tuổi. Ông từng chứng kiến bao cảnh đổi thay của đất nước và miền núi quê hương ông. Hôm nay trên mảnh đất Cao Bằng lịch sử, chúng ta cùng nhau thảo luận về thơ Bàn Tài Đoàn, nhằm phát huy hơn nữa thơ ông trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và cuộc sống mới ở vùng cao. Với mong mỏi của toàn Đảng toàn dân là để góp phần vào việc phát triển toàn diện văn hoá, kinh tế, chính trị như Hội nghị Trung ương X (Khoá IX) mà Đảng ta đã xác định.
Xin kính chúc ông trường thọ, lạc quan trong cuộc sống, tiếp tục sáng tác nhiều bài thơ cho người Dao và bạn đọc cả nước.
Love mickey,