Biết thêm về Cao Bá Quát
Nguyễn Huy Thuận
Ngày 16-12-2004, tại Hà Nội, Trung tâm Nghiên cứu Quốc học thuộc Hội Nhà văn đã tổ chức kỷ niệm 10 năm thành lập và Hội thảo khoa học về Cao Bá Quát. Đông đảo các nhà nghiên cứu văn học, các chuyên gia Hán, Nôm, các nhà văn và bạn đọc đã đến dự. Giáo sư tiến sĩ Mai Quốc Liên, Giám đốc Trung tâm đã ôn lại chặng đường 10 năm nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các di sản văn hoá của dân tộc, đặc biệt là các công trình lớn về thân thế sự nghiệp của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Ngô Thì Nhậm, Cao Bá Quát, về từ điển Tiếng Huế... Trong công việc thầm lặng vô cùng khó khăn này, với sự cộng tác tâm huyết của các học giả nổi tiếng trong và ngoài nước, Trung tâm đã sưu tầm, bổ sung nhiều tài liệu đặc biệt quý hiếm, chẳng những có giá trị về văn chương mà còn là những chứng tích rực rỡ về lịch sử, chính trị, dân tộc học, ngôn ngữ học... Vừa công phu lật tìm trong bụi phủ của quá khứ vừa chạy đua với thời gian, vì có nhiều chuyên gia lớn về Hán, Nôm đã trên dưới 100 tuổi, công phu, chuẩn xác, năng động, sáng tạo, chặng đường 10 năm của Trung tâm là một điển hình đẹp đẽ đầy tâm huyết với văn hoá dân tộc. Ngoài ra Trung tâm còn tiến hành xuất bản tập tiểu thuyết Sông Kôn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, các chuyên khảo về Chế Lan Viên, Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, các tập Hồn Việt được dư luận đánh giá cao.
Nhân dịp này, nhà thơ Hữu Thỉnh, Tổng Thư ký Hội Nhà văn Việt Nam đã trao tặng Trung tâm Nghiên cứu Quốc học Bằng khen của Hội Nhà văn Việt Nam. Sau phần lễ kỷ niệm, cuộc hội thảo về Cao Bá Quát đã được tổ chức với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu ở Trung ương và Hà Nội. Văn nghệ xin giới thiệu bài Biết thêm về Cao Bá Quát của tác giả Nguyễn Huy Thuận trong Ban quản lý di tích Phú Thị, quê hương Cao Bá Quát
Trong khoảng 10 năm trở lại đây đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, nhà báo, sinh viên đại học, cao học về Phú Thị (Gia Lâm, Hà Nội) tìm tư liệu về Cao Bá Quát và quê hương Phú Thị. Đặc biệt có giáo sư Đào Mộng Nam, nhà nghiên cứu Đông Phương ở hải ngoại về Phú Thị thăm và giới thiệu công trình của ông đã dịch trên 1.400 bài thơ chữ Nho của Cao Bá Quát ra quốc ngữ. Ông đã phát hiện ra "thần lực" trong thơ Cao Bá Quát và từ khởi điểm này ông đang xây dựng một công trình văn hoá: "Nét đặc trưng văn hoá Việt Nam và tiến bộ khoa học hiện đại". Ông đã đánh giá rất cao Cao Bá Quát:
- Nhà thơ vĩ đại nhất á Đông.
- Bậc thi bá duy nhất tập đại thành cả 3 nghìn năm tư tưởng thi ca Đông á.
- Thi sĩ, chiến sĩ cách mạng, thi sĩ tiên tri.
Ông có đọc cho nghe bài thơ Nguyên tiêu khóc Cao Bá Quát trong đó có 2 câu:
Vạn thuở văn chương còn chẳng nát
Muôn đời thần khí lẽ nào tan.
Được biết, nhiều nhà nghiên cứu cần có tư liệu về thân thế của Cao Bá Quát để góp phần làm sáng tỏ những vấn đề còn chưa được sáng tỏ trong khi nghiên cứu thơ văn Cao Bá Quát, ngoài 5 tài liệu: 2 bản dịch bia, 1 bút tích Cao Bá Quát, bài hịch của Cao Chu Thần trong cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương, bài viết về Phú Thị xưa và nay, tôi xin cung cấp thêm một số thông tin tư liệu sau đây hiện đang lưu giữ:
1- Về nguồn gốc họ Cao Bá (hay Cao Huy) ở Phú Thị:
- Gia phả họ Cao (chữ Hán và bản dịch).
- Mộ tổ họ Cao
- Nhà thờ họ Cao
- Mảnh đất xưa của gia đình cụ Quát, có cái ao và cây lộc vừng.
- Đôi câu đối cổ.
Theo gia phả Cao Dương: Gốc họ Cao từ Thanh Hoá mà đến, có thể từ một trong hai địa danh:
a/ Xã Đồng Đội, huyện Ngọc Sơn, sau rời ra xứ Kinh Bắc, xã Hoa Cầu, huyện Văn Giang rồi chuyển đến huyện Siêu Loại, rồi đến Phú Thị (Gia Lâm), đến bố ông Quát là 9 đời rồi.
b/ Xã Bút Sơn, huyện Hoàng Hoá. Gia phả ghi tiến sĩ Phạm Quý Thích thường dẫn cho Cao Xuân Nguyên (con Cao Huy Dự) là gốc từ Bút Sơn đến. Hiện nhà ông Cao Bá ấm (Phú Thị) còn đôi câu đối cổ ghi:
"Khoa bảng kim tòng chương lĩnh xuất
Thư hương trích tự Bút Sơn lai"
Các cụ truyền lại câu đối này có từ khi ông Quát đỗ cử nhân được tặng.
Ngoài ra, lại còn một tình tiết khác nữa là: ở thôn Ngọc Quỳnh (thị trấn Như Quỳnh ngày nay) có Lăng quan họ Sủi nên họ Cao Phú Thị hàng năm cứ ngày mồng 6 hay 7 tháng giêng đến thăm mộ ông tổ và lễ giỗ cụ này. Và làng này lại nhận đó là quê ngoại Cao Bá Quát, nên Cao Bá Quát mới tặng Ngọc Quỳnh đôi câu đối liên quan đến Nguyên phi ỷ Lan:
"Nhất bát thường tiên duyên trường kí
cổ hương tư kính tự
Bát lăng thành quá mộng bất tri hà xứ
thượng dương cung" .
2- Về cụ thân sinh ra Cao Bá Quát:
a- Nhiều sách ghi cụ Đồ Giảng (Cao Huy Giảng) là cụ thân sinh ra Cao Bá Quát, song trong gia phả họ Cao ở Phú Thị không thấy có tên đó, mà tên bố cụ Quát là Cao Huy Sâm sau được tiến sĩ Phạm Quý Thích, thầy dạy học, đổi cho thành Cao Huy Tham vì sợ đụng tên huý của Chúa Trịnh Sâm. Ông Tham đã đẻ 2 con trai là Bá Đạt, Bá Quát, 2 con gái là Thị Hàn, Thị ốc.
b- Có sách lại nói bố cụ Quát là Cao Cửu Chiếu là hoàn toàn sai. Cao Cửu Chiếu là tên tự của Cao Huy Diệu. Hay trong Trầm tinh văn của Cao Bá Nhạ đã nói rõ Cao Cửu Chiếu mở trường Gia Định:
- Ông tôi giữ đạo làm dân, ở nhà yên phận.
c- Xin lưu ý họ Cao ở Phú Thị thường dùng chữ Hiên trong tên hiệu:
- Cao Bái Hiên (Cao Dương Trạc, Thượng thư),
- Hồng Quế Hiên (Cao Huy Điện),
- Ngọ Hiên (Cao Huy Thự, ông nội Cao Bá Quát),
- Bô Hiên (Cao Huy Tham - bố Cao Bá Quát),
- Mẫn Hiên (Cao Bá Quát).
3- Bút tích Cao Bá Quát:
Ngoài 2 đôi câu đối:
"Thập tải luân giao cầu cổ kiếm
Nhất sinh đê thủ bái mai hoa"
"Chung thế hữu tài giai bách luyện
Thi thư vô tự bất thiên kim".
Còn có bức hoành phi ở Đình Hoàng Long (xã Đặng Xá, huyện Gia Lâm) ghi bốn chữ Sơn Hà Hạo Khí. Các cụ trên 80 tuổi biết chữ Hán ở Hoàng Long cho biết: Trước kia, dân làng tôi đã xuống xin cụ Quát viết cho 4 chữ Thánh Cung Vạn Tuế. Cụ Quát nói: 4 chữ này nhiều nơi có, các vị thần được thờ ở đây có công dẹp giặc Ân và làng sau này có các vị quan trong triều nên đề 4 chữ: Sơn Hà Hạo Khí. Cụ Quát đã viết cho 4 chữ đó.
4- Về Phú Thị quê hương Cao Bá Quát:
Nơi có dòng sông Thiên Đức chảy giáp luỹ tre sau làng; trước mặt làng, ở cánh đồng làng có núi Thọ Chương được Chúa Trịnh ban danh, cho nên cử nhân Nguyễn Huy Tượng, tác giả Phú tụng Tây Hồ, đã được phong tước hầu với danh tước Chương Lĩnh Hầu. Đất Phú Thị được coi là nơi sơn kì thuỷ tú, đã sản sinh nhiều danh nhân đất nước:
+ Có 10 tiến sĩ ghi tên trong bia Văn Miếu;
1 trong 21 làng của cả nước có 10 TS. Nho học
+ Có Tứ thượng thư đông triều (1735-1740);
Có nhất môn tam tiến sĩ (Họ Nguyễn Huy);
Có nhất môn tiết nghĩa (Nguyễn Xuân Hàn);
Có Tiến sĩ Nguyễn Huy Mãn thầy dạy tiến sĩ Nguyễn Nghiễm (cha đẻ Nguyễn Du) nên có Nguyễn Điều, con Nguyễn Nghiễm là con rể họ Nguyễn Huy, có Nguyễn Huy Đức (cụ Cử Vũ Thạch) được học trò là Lương Văn Can tặng đôi câu đối có vế:
"Phú Thị triệu tiên cô văn tiến sĩ võ quận công nhất môn khoa hoạn";
+ Có nhà thờ 167 vị tiên hiền từ tiến sĩ tới nho sinh được ghi trong bia "Từ vũ bi" năm 1736;
+ Làng được Vua ban biển vàng có 3 chữ Trung Nghĩa Lý. Bia ghi lại năm 1764, CH/25.
Nhân dây, chúng tôi xin đề nghị:
1- Nhà thờ phụng 167 vị tiên hiền đã không còn nữa, nay quê hương chúng tôi muốn xây nhà tưởng niệm danh nhân quê hương Sủi, đặc biệt là Cao Bá Quát. Xã đã cắm đất rồi. Rất mong các nhà nghiên cứu, các cơ quan có thẩm quyền ủng hộ và tạo điều kiện để thực hiện được ý tưởng này.
2- Có tư liệu gì về danh nhân quê hương Phú Thị xin cung cấp cho.
Hiện chúng tôi đã biên soạn xong và đang cho in cuốn tư liệu lịch sử quê hương Sủi, khoảng 300 trang sách khổ lớn, song cảm thấy còn thiếu nhiều. Rất mong quý vị cung cấp cho để các nhà nghiên cứu, các thế hệ sinh viên đại học, cao học hướng về Phú Thị sưu tầm làm các đề tài khoa học luận văn, cũng như để lưu truyền về sau, giáo dục truyền thống quê hương: Một vùng đất học, đất khoa bảng, nơi ngàn năm văn vật, điểm văn hoá có tiếng của Kinh Bắc, Thăng Long xưa.
(Báo Văn nghệ)
Nguyễn Huy Thuận
Ngày 16-12-2004, tại Hà Nội, Trung tâm Nghiên cứu Quốc học thuộc Hội Nhà văn đã tổ chức kỷ niệm 10 năm thành lập và Hội thảo khoa học về Cao Bá Quát. Đông đảo các nhà nghiên cứu văn học, các chuyên gia Hán, Nôm, các nhà văn và bạn đọc đã đến dự. Giáo sư tiến sĩ Mai Quốc Liên, Giám đốc Trung tâm đã ôn lại chặng đường 10 năm nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các di sản văn hoá của dân tộc, đặc biệt là các công trình lớn về thân thế sự nghiệp của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Ngô Thì Nhậm, Cao Bá Quát, về từ điển Tiếng Huế... Trong công việc thầm lặng vô cùng khó khăn này, với sự cộng tác tâm huyết của các học giả nổi tiếng trong và ngoài nước, Trung tâm đã sưu tầm, bổ sung nhiều tài liệu đặc biệt quý hiếm, chẳng những có giá trị về văn chương mà còn là những chứng tích rực rỡ về lịch sử, chính trị, dân tộc học, ngôn ngữ học... Vừa công phu lật tìm trong bụi phủ của quá khứ vừa chạy đua với thời gian, vì có nhiều chuyên gia lớn về Hán, Nôm đã trên dưới 100 tuổi, công phu, chuẩn xác, năng động, sáng tạo, chặng đường 10 năm của Trung tâm là một điển hình đẹp đẽ đầy tâm huyết với văn hoá dân tộc. Ngoài ra Trung tâm còn tiến hành xuất bản tập tiểu thuyết Sông Kôn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, các chuyên khảo về Chế Lan Viên, Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, các tập Hồn Việt được dư luận đánh giá cao.
Nhân dịp này, nhà thơ Hữu Thỉnh, Tổng Thư ký Hội Nhà văn Việt Nam đã trao tặng Trung tâm Nghiên cứu Quốc học Bằng khen của Hội Nhà văn Việt Nam. Sau phần lễ kỷ niệm, cuộc hội thảo về Cao Bá Quát đã được tổ chức với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu ở Trung ương và Hà Nội. Văn nghệ xin giới thiệu bài Biết thêm về Cao Bá Quát của tác giả Nguyễn Huy Thuận trong Ban quản lý di tích Phú Thị, quê hương Cao Bá Quát
Trong khoảng 10 năm trở lại đây đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, nhà báo, sinh viên đại học, cao học về Phú Thị (Gia Lâm, Hà Nội) tìm tư liệu về Cao Bá Quát và quê hương Phú Thị. Đặc biệt có giáo sư Đào Mộng Nam, nhà nghiên cứu Đông Phương ở hải ngoại về Phú Thị thăm và giới thiệu công trình của ông đã dịch trên 1.400 bài thơ chữ Nho của Cao Bá Quát ra quốc ngữ. Ông đã phát hiện ra "thần lực" trong thơ Cao Bá Quát và từ khởi điểm này ông đang xây dựng một công trình văn hoá: "Nét đặc trưng văn hoá Việt Nam và tiến bộ khoa học hiện đại". Ông đã đánh giá rất cao Cao Bá Quát:
- Nhà thơ vĩ đại nhất á Đông.
- Bậc thi bá duy nhất tập đại thành cả 3 nghìn năm tư tưởng thi ca Đông á.
- Thi sĩ, chiến sĩ cách mạng, thi sĩ tiên tri.
Ông có đọc cho nghe bài thơ Nguyên tiêu khóc Cao Bá Quát trong đó có 2 câu:
Vạn thuở văn chương còn chẳng nát
Muôn đời thần khí lẽ nào tan.
Được biết, nhiều nhà nghiên cứu cần có tư liệu về thân thế của Cao Bá Quát để góp phần làm sáng tỏ những vấn đề còn chưa được sáng tỏ trong khi nghiên cứu thơ văn Cao Bá Quát, ngoài 5 tài liệu: 2 bản dịch bia, 1 bút tích Cao Bá Quát, bài hịch của Cao Chu Thần trong cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương, bài viết về Phú Thị xưa và nay, tôi xin cung cấp thêm một số thông tin tư liệu sau đây hiện đang lưu giữ:
1- Về nguồn gốc họ Cao Bá (hay Cao Huy) ở Phú Thị:
- Gia phả họ Cao (chữ Hán và bản dịch).
- Mộ tổ họ Cao
- Nhà thờ họ Cao
- Mảnh đất xưa của gia đình cụ Quát, có cái ao và cây lộc vừng.
- Đôi câu đối cổ.
Theo gia phả Cao Dương: Gốc họ Cao từ Thanh Hoá mà đến, có thể từ một trong hai địa danh:
a/ Xã Đồng Đội, huyện Ngọc Sơn, sau rời ra xứ Kinh Bắc, xã Hoa Cầu, huyện Văn Giang rồi chuyển đến huyện Siêu Loại, rồi đến Phú Thị (Gia Lâm), đến bố ông Quát là 9 đời rồi.
b/ Xã Bút Sơn, huyện Hoàng Hoá. Gia phả ghi tiến sĩ Phạm Quý Thích thường dẫn cho Cao Xuân Nguyên (con Cao Huy Dự) là gốc từ Bút Sơn đến. Hiện nhà ông Cao Bá ấm (Phú Thị) còn đôi câu đối cổ ghi:
"Khoa bảng kim tòng chương lĩnh xuất
Thư hương trích tự Bút Sơn lai"
Các cụ truyền lại câu đối này có từ khi ông Quát đỗ cử nhân được tặng.
Ngoài ra, lại còn một tình tiết khác nữa là: ở thôn Ngọc Quỳnh (thị trấn Như Quỳnh ngày nay) có Lăng quan họ Sủi nên họ Cao Phú Thị hàng năm cứ ngày mồng 6 hay 7 tháng giêng đến thăm mộ ông tổ và lễ giỗ cụ này. Và làng này lại nhận đó là quê ngoại Cao Bá Quát, nên Cao Bá Quát mới tặng Ngọc Quỳnh đôi câu đối liên quan đến Nguyên phi ỷ Lan:
"Nhất bát thường tiên duyên trường kí
cổ hương tư kính tự
Bát lăng thành quá mộng bất tri hà xứ
thượng dương cung" .
2- Về cụ thân sinh ra Cao Bá Quát:
a- Nhiều sách ghi cụ Đồ Giảng (Cao Huy Giảng) là cụ thân sinh ra Cao Bá Quát, song trong gia phả họ Cao ở Phú Thị không thấy có tên đó, mà tên bố cụ Quát là Cao Huy Sâm sau được tiến sĩ Phạm Quý Thích, thầy dạy học, đổi cho thành Cao Huy Tham vì sợ đụng tên huý của Chúa Trịnh Sâm. Ông Tham đã đẻ 2 con trai là Bá Đạt, Bá Quát, 2 con gái là Thị Hàn, Thị ốc.
b- Có sách lại nói bố cụ Quát là Cao Cửu Chiếu là hoàn toàn sai. Cao Cửu Chiếu là tên tự của Cao Huy Diệu. Hay trong Trầm tinh văn của Cao Bá Nhạ đã nói rõ Cao Cửu Chiếu mở trường Gia Định:
- Ông tôi giữ đạo làm dân, ở nhà yên phận.
c- Xin lưu ý họ Cao ở Phú Thị thường dùng chữ Hiên trong tên hiệu:
- Cao Bái Hiên (Cao Dương Trạc, Thượng thư),
- Hồng Quế Hiên (Cao Huy Điện),
- Ngọ Hiên (Cao Huy Thự, ông nội Cao Bá Quát),
- Bô Hiên (Cao Huy Tham - bố Cao Bá Quát),
- Mẫn Hiên (Cao Bá Quát).
3- Bút tích Cao Bá Quát:
Ngoài 2 đôi câu đối:
"Thập tải luân giao cầu cổ kiếm
Nhất sinh đê thủ bái mai hoa"
"Chung thế hữu tài giai bách luyện
Thi thư vô tự bất thiên kim".
Còn có bức hoành phi ở Đình Hoàng Long (xã Đặng Xá, huyện Gia Lâm) ghi bốn chữ Sơn Hà Hạo Khí. Các cụ trên 80 tuổi biết chữ Hán ở Hoàng Long cho biết: Trước kia, dân làng tôi đã xuống xin cụ Quát viết cho 4 chữ Thánh Cung Vạn Tuế. Cụ Quát nói: 4 chữ này nhiều nơi có, các vị thần được thờ ở đây có công dẹp giặc Ân và làng sau này có các vị quan trong triều nên đề 4 chữ: Sơn Hà Hạo Khí. Cụ Quát đã viết cho 4 chữ đó.
4- Về Phú Thị quê hương Cao Bá Quát:
Nơi có dòng sông Thiên Đức chảy giáp luỹ tre sau làng; trước mặt làng, ở cánh đồng làng có núi Thọ Chương được Chúa Trịnh ban danh, cho nên cử nhân Nguyễn Huy Tượng, tác giả Phú tụng Tây Hồ, đã được phong tước hầu với danh tước Chương Lĩnh Hầu. Đất Phú Thị được coi là nơi sơn kì thuỷ tú, đã sản sinh nhiều danh nhân đất nước:
+ Có 10 tiến sĩ ghi tên trong bia Văn Miếu;
1 trong 21 làng của cả nước có 10 TS. Nho học
+ Có Tứ thượng thư đông triều (1735-1740);
Có nhất môn tam tiến sĩ (Họ Nguyễn Huy);
Có nhất môn tiết nghĩa (Nguyễn Xuân Hàn);
Có Tiến sĩ Nguyễn Huy Mãn thầy dạy tiến sĩ Nguyễn Nghiễm (cha đẻ Nguyễn Du) nên có Nguyễn Điều, con Nguyễn Nghiễm là con rể họ Nguyễn Huy, có Nguyễn Huy Đức (cụ Cử Vũ Thạch) được học trò là Lương Văn Can tặng đôi câu đối có vế:
"Phú Thị triệu tiên cô văn tiến sĩ võ quận công nhất môn khoa hoạn";
+ Có nhà thờ 167 vị tiên hiền từ tiến sĩ tới nho sinh được ghi trong bia "Từ vũ bi" năm 1736;
+ Làng được Vua ban biển vàng có 3 chữ Trung Nghĩa Lý. Bia ghi lại năm 1764, CH/25.
Nhân dây, chúng tôi xin đề nghị:
1- Nhà thờ phụng 167 vị tiên hiền đã không còn nữa, nay quê hương chúng tôi muốn xây nhà tưởng niệm danh nhân quê hương Sủi, đặc biệt là Cao Bá Quát. Xã đã cắm đất rồi. Rất mong các nhà nghiên cứu, các cơ quan có thẩm quyền ủng hộ và tạo điều kiện để thực hiện được ý tưởng này.
2- Có tư liệu gì về danh nhân quê hương Phú Thị xin cung cấp cho.
Hiện chúng tôi đã biên soạn xong và đang cho in cuốn tư liệu lịch sử quê hương Sủi, khoảng 300 trang sách khổ lớn, song cảm thấy còn thiếu nhiều. Rất mong quý vị cung cấp cho để các nhà nghiên cứu, các thế hệ sinh viên đại học, cao học hướng về Phú Thị sưu tầm làm các đề tài khoa học luận văn, cũng như để lưu truyền về sau, giáo dục truyền thống quê hương: Một vùng đất học, đất khoa bảng, nơi ngàn năm văn vật, điểm văn hoá có tiếng của Kinh Bắc, Thăng Long xưa.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,