Biết nói không biết… là rất biết
Chu Giang
Trong bài Phê phán sự phê phán có tính phê phán (Văn nghệ số 45 ngày 6-11-2004) ông Đỗ Ngọc Thống bộc lộ những sai lầm nghiêm trọng về nghiên cứu văn học mà chúng tôi thấy cần phải vạch ra.
1. Đối với mỗi cá nhân, quyền thưởng thức nghệ thuật là tự do, có giới hạn rộng rãi. Cá nhân ông có thể yêu thích và đề cao Nguyễn Huy Thiệp là tuyệt vời, trên tuyệt vời, thậm chí siêu tuyệt vời. Nhưng khi xã hội hoá tình cảm đó, phải có cơ sở, có sức thuyết phục. Và đưa vào sách giáo khoa lại là vấn đề của quốc gia, của dân tộc, quan hệ đến đời sống tinh thần hàng triệu người, (ít ra là hàng triệu học sinh), là một vấn đề hệ trọng, không thể nói không nên bàn sâu vì cách hiểu khác nhau. Càng khác nhau càng phải bàn sâu để đi đến thống nhất. Đây là yêu cầu, là đòi hỏi của sự nghiệp giáo dục, của đời sống tinh thần trong sự nghiệp xây dựng nền văn hoá Việt Nam hiện nay.
2. Ông Đỗ Ngọc Thống đã bình luận không trung thực. Sự đốn mạt là đề tài và Nguyễn Huy Thiệp đã viết như thế nào? Luận điểm của chúng tôi là: Nguyễn Huy Thiệp viết về sự đốn mạt nhưng không đứng cao hơn sự đốn mạt bao lăm! Đó là một mệnh đề rất rõ ràng, có hai phần, phần sau là quan trọng nhất. Chữ bao lăm (của Hoàng Tiến sỹ đấy) hay lắm ông ạ. Thế mà ông bỏ đi, làm cho sự bình luận chuyển sang hướng khác. Đã tranh luận phải chấp nhận luận điểm của đối phương. Ông bình luận như thế còn nói gì được nữa.
3. Nghiên cứu đánh giá một nhà văn đương nhiên phải căn cứ vào tác phẩm, vào văn bản. Nhưng chỉ tác phẩm thì chưa đủ. Cần phải xem xét cả tiểu sử, hành vi đời thường, những hoạt động xã hội khác… Những tư liệu ngoài tác phẩm, xung quanh tác phẩm sẽ giúp soi sáng, hiểu sâu tác phẩm, hiểu sâu nhà văn. Nếu không như thế thì bộ môn Tiểu sử văn học trong nghiên cứu văn học sinh ra làm gì cho phí giấy mực. Tôi nghĩ đây mới là những điều abc sơ đẳng, nhập môn nghiên cứu văn học, thưa ông! Có thể ông rất biết điều này nhưng ông cố lẩn tránh đi. Riêng tôi với ông thì không nói làm gì nhưng còn bạn đọc, còn chân lý học thuật, còn sự thực đời sống và tâm hồn hàng triệu con em chúng ta đang cắp sách tới trường? Muốn chọn tác phẩm của bất cứ nhà văn nào vào sách giáo khoa đều phải tập hợp đầy đủ tư liệu về họ: Văn bản tác phẩm, các hoạt động xã hội khác, kể cả hành vi đời thường. Đối với Nguyễn Huy Thiệp, không chỉ căn cứ trên văn bản tác phẩm gồm truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết, tiểu luận văn học đã được in như trên Sông Hương trước đây và trên Ngày nay vừa đây, kể cả tác phẩm tán phát (Tuổi hai mươi yêu dấu) hay tán phát tồn nghi (Mổ nhà văn); và những hoạt động khác như trong vai trò thành viên Đoàn nhà văn Việt Nam thăm Thụy Điển tháng 9 năm 2003, những hành vi đời thường khác có giá trị tham khảo, dư luận về Nguyễn Huy Thiệp v.v… nghĩa là tất cả những văn liệu có liên quan. Nếu ông bảo: “Hành vi đời thường của Nguyễn Huy Thiệp ra sao, tôi không rõ” là một điều không thể chấp nhận được đối với một nhà nghiên cứu văn học, biên soạn sách giáo khoa.
Về hành vi đời thường, tôi xin lưu ý: Có những hành vi thông thường không có giá trị biểu hiện nhân cách, quan niệm, tư tưởng, thái độ của nhà văn như việc soạn thực đơn giá cả, giao tiếp kinh doanh của ông chủ nhà hàng Hoa Ban. Và có những hành vi đời thường biểu lộ tập trung, sâu sắc mạnh mẽ nhân cách, quan điểm, thái độ, tình cảm của nhà văn. Và ở đây, dường như cuộc sống có những điều sâu xa mà chúng ta khó tưởng tượng, khó đoán định được. Vào buổi sáng một ngày cuối tháng Chín năm 2003, khi Nguyễn Huy Thiệp đối thoại với cố nhà văn Xaralípman tại Thụy Điển và tung ra câu nói “thế hệ chúng tôi lộn mửa vào cuộc chiến tranh giải phóng” không hiểu Nguyễn Huy Thiệp có biết, có nhớ người phụ nữ Thụy Điển đó, vào thời kỳ khó khăn, ác liệt nhất của cuộc chiến tranh chống Mỹ ở Việt Nam, đã nói: Tôi mơ ước sau một đêm ngủ dậy được trở thành người Việt Nam… Có thể Nguyễn Huy Thiệp không biết hay không nhớ tới hành vi đời thường đó của Xaralípman nhưng tôi chắc chắn Xara suy nghĩ lắm, trái tim già nua của bà thổn thức lắm. Việt Nam! Điều bà thương yêu ngưỡng mộ bấy nay, giờ lại chính là một người Việt Nam, một nhà văn Việt Nam lộn mửa vào… Tôi chắc Xara đau xót lắm, buồn lắm. Và bạn đọc kính mến, hãy tưởng nhớ đến Xara vì bà mới mất đầu năm nay!
Như thế đấy. Hành vi đời thường. Có cái là bình thường, thậm chí tầm thường, tan đi trong lớp bụi thời gian. Có cái bừng sáng, khắc sâu, những cái “đời thường đã cháy lên” (Xuân Cang) mà người đời không dễ gì quên. Ông Thống ơi! Những cái đời thường như thế làm sao lại không thể biết, không cần biết, đối với một nhà nghiên cứu. Có thể ông sẽ biện bác: Chỉ cho học mấy cái tuyệt vời thôi. Mấy cái tiểu luận kia không phải văn xuôi nghệ thuật, kể làm gì…
Không được đâu ông ạ! Khoa học phải trung thực, không thể láu cá như mấy anh trai cày đi ăn liên hoan, chỉ biết gắp nạc gạt xương!
Trong nghiên cứu văn học, gặp những tác giả đã có thể “cái quan định luận” thì tư liệu, văn liệu đời thường xung quanh tác phẩm là rất quan trọng. Với các tác giả đương đại, chưa “định luận” được, thì tư liệu xung quanh tác phẩm, hành vi đời thường v.v… càng quan trọng, vì tác giả đang sống, đang viết, đang vận động, phát triển. Những tác phẩm của họ tuy đã định hình nhưng con người nhà văn, con người văn hoá quan niệm, tư tưởng nghệ thuật của họ chưa định hình. Có thể vào năm tám mươi họ viết như thế nhưng đến năm hai ngàn họ lại viết như thế như thế. Có người từ đơn giản, sơ lược, ấu trĩ sai lầm đi đến đúng đắn, sâu sắc, và có người thì ngược lại… Thực tế đó chẳng phải là rất nhiều trong lịch sử văn học dân tộc và nhân loại, từ xưa tới nay, hôm nay, đó sao!
Cuối cùng, nếu ông bảo rằng: Cho dù Nguyễn Huy Thiệp đã phỉ báng Nguyễn Huệ - Quang Trung như thế như thế, cho dù Nguyễn Huy Thiệp đã tuyên bố ở Thụy Điển như thế, cho dù Nguyễn Huy Thiệp đã ứng xử với các nhà thơ như thế, đã tỏ thái độ với thơ Việt Nam hôm nay như thế… nhưng một số tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp là tuyệt vời, nên đưa vào sách giáo khoa… thì đành một nhẽ, chúng ta sẽ bàn tiếp. Nhưng ông bảo chỉ quan tâm, căn cứ vào tác phẩm, chỉ ở đấy mới đầy đủ, tin cậy mà không cần biết đến hành vi đời thường… thì lại là lẽ khác. Nó thuộc về quan điểm và phương pháp nghiên cứu mà chúng tôi buộc phải nói như trên.
Hà Nội, ngày 8-11-2004
(Báo Văn nghệ)
Chu Giang
Trong bài Phê phán sự phê phán có tính phê phán (Văn nghệ số 45 ngày 6-11-2004) ông Đỗ Ngọc Thống bộc lộ những sai lầm nghiêm trọng về nghiên cứu văn học mà chúng tôi thấy cần phải vạch ra.
1. Đối với mỗi cá nhân, quyền thưởng thức nghệ thuật là tự do, có giới hạn rộng rãi. Cá nhân ông có thể yêu thích và đề cao Nguyễn Huy Thiệp là tuyệt vời, trên tuyệt vời, thậm chí siêu tuyệt vời. Nhưng khi xã hội hoá tình cảm đó, phải có cơ sở, có sức thuyết phục. Và đưa vào sách giáo khoa lại là vấn đề của quốc gia, của dân tộc, quan hệ đến đời sống tinh thần hàng triệu người, (ít ra là hàng triệu học sinh), là một vấn đề hệ trọng, không thể nói không nên bàn sâu vì cách hiểu khác nhau. Càng khác nhau càng phải bàn sâu để đi đến thống nhất. Đây là yêu cầu, là đòi hỏi của sự nghiệp giáo dục, của đời sống tinh thần trong sự nghiệp xây dựng nền văn hoá Việt Nam hiện nay.
2. Ông Đỗ Ngọc Thống đã bình luận không trung thực. Sự đốn mạt là đề tài và Nguyễn Huy Thiệp đã viết như thế nào? Luận điểm của chúng tôi là: Nguyễn Huy Thiệp viết về sự đốn mạt nhưng không đứng cao hơn sự đốn mạt bao lăm! Đó là một mệnh đề rất rõ ràng, có hai phần, phần sau là quan trọng nhất. Chữ bao lăm (của Hoàng Tiến sỹ đấy) hay lắm ông ạ. Thế mà ông bỏ đi, làm cho sự bình luận chuyển sang hướng khác. Đã tranh luận phải chấp nhận luận điểm của đối phương. Ông bình luận như thế còn nói gì được nữa.
3. Nghiên cứu đánh giá một nhà văn đương nhiên phải căn cứ vào tác phẩm, vào văn bản. Nhưng chỉ tác phẩm thì chưa đủ. Cần phải xem xét cả tiểu sử, hành vi đời thường, những hoạt động xã hội khác… Những tư liệu ngoài tác phẩm, xung quanh tác phẩm sẽ giúp soi sáng, hiểu sâu tác phẩm, hiểu sâu nhà văn. Nếu không như thế thì bộ môn Tiểu sử văn học trong nghiên cứu văn học sinh ra làm gì cho phí giấy mực. Tôi nghĩ đây mới là những điều abc sơ đẳng, nhập môn nghiên cứu văn học, thưa ông! Có thể ông rất biết điều này nhưng ông cố lẩn tránh đi. Riêng tôi với ông thì không nói làm gì nhưng còn bạn đọc, còn chân lý học thuật, còn sự thực đời sống và tâm hồn hàng triệu con em chúng ta đang cắp sách tới trường? Muốn chọn tác phẩm của bất cứ nhà văn nào vào sách giáo khoa đều phải tập hợp đầy đủ tư liệu về họ: Văn bản tác phẩm, các hoạt động xã hội khác, kể cả hành vi đời thường. Đối với Nguyễn Huy Thiệp, không chỉ căn cứ trên văn bản tác phẩm gồm truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết, tiểu luận văn học đã được in như trên Sông Hương trước đây và trên Ngày nay vừa đây, kể cả tác phẩm tán phát (Tuổi hai mươi yêu dấu) hay tán phát tồn nghi (Mổ nhà văn); và những hoạt động khác như trong vai trò thành viên Đoàn nhà văn Việt Nam thăm Thụy Điển tháng 9 năm 2003, những hành vi đời thường khác có giá trị tham khảo, dư luận về Nguyễn Huy Thiệp v.v… nghĩa là tất cả những văn liệu có liên quan. Nếu ông bảo: “Hành vi đời thường của Nguyễn Huy Thiệp ra sao, tôi không rõ” là một điều không thể chấp nhận được đối với một nhà nghiên cứu văn học, biên soạn sách giáo khoa.
Về hành vi đời thường, tôi xin lưu ý: Có những hành vi thông thường không có giá trị biểu hiện nhân cách, quan niệm, tư tưởng, thái độ của nhà văn như việc soạn thực đơn giá cả, giao tiếp kinh doanh của ông chủ nhà hàng Hoa Ban. Và có những hành vi đời thường biểu lộ tập trung, sâu sắc mạnh mẽ nhân cách, quan điểm, thái độ, tình cảm của nhà văn. Và ở đây, dường như cuộc sống có những điều sâu xa mà chúng ta khó tưởng tượng, khó đoán định được. Vào buổi sáng một ngày cuối tháng Chín năm 2003, khi Nguyễn Huy Thiệp đối thoại với cố nhà văn Xaralípman tại Thụy Điển và tung ra câu nói “thế hệ chúng tôi lộn mửa vào cuộc chiến tranh giải phóng” không hiểu Nguyễn Huy Thiệp có biết, có nhớ người phụ nữ Thụy Điển đó, vào thời kỳ khó khăn, ác liệt nhất của cuộc chiến tranh chống Mỹ ở Việt Nam, đã nói: Tôi mơ ước sau một đêm ngủ dậy được trở thành người Việt Nam… Có thể Nguyễn Huy Thiệp không biết hay không nhớ tới hành vi đời thường đó của Xaralípman nhưng tôi chắc chắn Xara suy nghĩ lắm, trái tim già nua của bà thổn thức lắm. Việt Nam! Điều bà thương yêu ngưỡng mộ bấy nay, giờ lại chính là một người Việt Nam, một nhà văn Việt Nam lộn mửa vào… Tôi chắc Xara đau xót lắm, buồn lắm. Và bạn đọc kính mến, hãy tưởng nhớ đến Xara vì bà mới mất đầu năm nay!
Như thế đấy. Hành vi đời thường. Có cái là bình thường, thậm chí tầm thường, tan đi trong lớp bụi thời gian. Có cái bừng sáng, khắc sâu, những cái “đời thường đã cháy lên” (Xuân Cang) mà người đời không dễ gì quên. Ông Thống ơi! Những cái đời thường như thế làm sao lại không thể biết, không cần biết, đối với một nhà nghiên cứu. Có thể ông sẽ biện bác: Chỉ cho học mấy cái tuyệt vời thôi. Mấy cái tiểu luận kia không phải văn xuôi nghệ thuật, kể làm gì…
Không được đâu ông ạ! Khoa học phải trung thực, không thể láu cá như mấy anh trai cày đi ăn liên hoan, chỉ biết gắp nạc gạt xương!
Trong nghiên cứu văn học, gặp những tác giả đã có thể “cái quan định luận” thì tư liệu, văn liệu đời thường xung quanh tác phẩm là rất quan trọng. Với các tác giả đương đại, chưa “định luận” được, thì tư liệu xung quanh tác phẩm, hành vi đời thường v.v… càng quan trọng, vì tác giả đang sống, đang viết, đang vận động, phát triển. Những tác phẩm của họ tuy đã định hình nhưng con người nhà văn, con người văn hoá quan niệm, tư tưởng nghệ thuật của họ chưa định hình. Có thể vào năm tám mươi họ viết như thế nhưng đến năm hai ngàn họ lại viết như thế như thế. Có người từ đơn giản, sơ lược, ấu trĩ sai lầm đi đến đúng đắn, sâu sắc, và có người thì ngược lại… Thực tế đó chẳng phải là rất nhiều trong lịch sử văn học dân tộc và nhân loại, từ xưa tới nay, hôm nay, đó sao!
Cuối cùng, nếu ông bảo rằng: Cho dù Nguyễn Huy Thiệp đã phỉ báng Nguyễn Huệ - Quang Trung như thế như thế, cho dù Nguyễn Huy Thiệp đã tuyên bố ở Thụy Điển như thế, cho dù Nguyễn Huy Thiệp đã ứng xử với các nhà thơ như thế, đã tỏ thái độ với thơ Việt Nam hôm nay như thế… nhưng một số tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp là tuyệt vời, nên đưa vào sách giáo khoa… thì đành một nhẽ, chúng ta sẽ bàn tiếp. Nhưng ông bảo chỉ quan tâm, căn cứ vào tác phẩm, chỉ ở đấy mới đầy đủ, tin cậy mà không cần biết đến hành vi đời thường… thì lại là lẽ khác. Nó thuộc về quan điểm và phương pháp nghiên cứu mà chúng tôi buộc phải nói như trên.
Hà Nội, ngày 8-11-2004
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,