Đọc thơ Vi Thuỳ Linh
Văn Đắc
I. Thử mường tượng chân dung Thuỳ Linh:
Bỗng dưng có người hỏi: “Vi Thuỳ Linh còn hay chết rồi nhỉ”? Tôi chợt bàng hoàng bất thần trả lời: “Không, cô ấy vừa có bài bình luận trên báo mà. Ai nói với anh?”- Lâu rồi, tôi không theo dõi báo chí. Tôi được đọc tập Linh - Thơ Vi Thuỳ Linh - Nxb TN - năm 2000. Tôi cứ cảm giác cô ấy vắt kiệt mình vào thơ, chắt hết não và máu cho những bài thơ tình yêu, rồi mệt lả.
- Anh nhầm rồi. Vắt kiệt mình cho thơ, cho tình yêu, có nghĩa cô ta sống thêm một đời sống nữa. Hay nói cách khác cô ấy luyện một thứ “Thần dược” - Thơ đấy.
Vi Thuỳ Linh sinh năm 1980 - Tập thơ Linh ra đời lúc cô 20 tuổi. Bài thơ chân dung, không biết có phải tự hoạ mình hay là vẽ cái biểu tượng chân dung trong ý tưởng hoang mang, khát vọng cuồng nhiệt của nàng. Dù sao ta cũng có thể mường tượng một chân dung Vi Thuỳ Linh “cô độc” “bị đánh thuốc mê trong cơn cùng quẫn”, “gióng lên/ trống ngực”, “vượt những chóp núi”, “những câu thơ dồn nhau/ bật máu”, và từ một “cô gái - mang thành phố đi lang thang”, trở về “khoả thân trong chăn”, “thiếu phụ - 20 tuổi”. Thế đấy Vi Thuỳ Linh “lớn lên và sáng bằng nước mắt”, “đối mặt với mọi mặt cuộc đời”; thấy như mình “rơi/ xuống dòng sông đỏ đang chuyển dịch vào bóng những vì sao”. Nàng huyễn hoặc, mơ hoảng buông ra câu hỏi “Tại sao nước mặn chiếm 3/4 trái đất? Tại sao con người ít cười hơn khóc”? Câu hỏi của cô gái tuổi 20 chưa đủ độ bình tĩnh. Nhưng đấy là những dằn vặt cá nhân đòi phải tìm cách trả lời. Chân dung Vi Thuỳ Linh trong ký ức của hoạ sĩ Nguyễn Viện thật lạ lùng. Tôi mường tượng chân dung nàng trên bìa tập thơ, thấy như gió nắng răn reo trên mặt thời gian. Phía sau gương mặt đó là Linh đang trò chuyện.
“ở thế kỷ XXI, một bé trai hỏi mẹ:
- Mẹ ơi, trái đất rộng lớn bằng nào;
- Bằng ước mơ của mẹ về con
- Còn cha của con;
- Người là một thế giới”
Trong vô vàn bất trắc của “Thế giới hiện hữu”, tôi vẫn nghe Linh nói “Tôi vẫn tin/ Không gì đẹp bằng con người/ Khi tình yêu giúp họ vượt mọi ngăn trở”. Vậy là ta thấy thêm một Vi Thuỳ Linh tự tin. Tự tin đến chủ quan, rất dễ quá đà và bất cần lắm.
II. Hài đồng - thơ - Vi Thuỳ Linh mang trái tim “song mã”:
Không rõ bài thơ Song Mã nói gì. Chỉ cảm thấy như “Khúc hoan vũ của mùa nối âm - dương cuộn trời vào đất”, “Em thuộc về anh”, “Những đôi môi cuống quýt vội vã nồng nàn đau đớn”. Trái tim “Song Mã” quyết liệt và dũng mãnh sinh thành ra Hài đồng - Thơ - Vi Thuỳ Linh.
Không có trái tim với “chiếc sừng vĩ đại” như vậy thì làm sao có những bài thơ, câu thơ tự thú, bóc trần da thịt như thế. Hình như có một loại thơ Vi Thuỳ Linh từ một sự kiện, một ý nghĩ, một ám ảnh là nàng nói ra tuốt, nói ra như những lời xưng tội, tự thú, cầu nguyện, nói hết đến bao giờ thoả cơn thì dừng lại. Bút lực như máu chảy, cạn rồi, ngòi bút thở dốc ra giữa năm đầu ngón tay. Trên tờ giấy trắng có bài thơ mang hình của Linh. Những bài thơ nhón chân chạy theo bản năng, không nề hà, không ái ngại như là cuộc chạy vô thức. Những gót chân thơ in dấu vào ý nghĩ người đọc, ấn tượng, ám ảnh về cuộc giành, giữ hoan lạc, mơ khát, ngợi ca tình - yêu - Âm - Dương, gốc nguồn của vũ trụ là con người… Rồi bằng vô vàn những lời, những hình tượng lúc tỉnh táo thì bảo: “Em nhận ra/ Anh là bản đồ thế giới”, lúc cuồng lên thì gọi: “Hãy xiết em cắn em để hằn dấu vết/ Hãy nhập vào em hãy khoá và đánh mất chìa khoá trong em”. Lúc thì thầm thì ngửa mặt lên cầu khẩn: “Đi qua thời gian/ Đi qua không gian/ Phủ phục trước anh/ Hiến dâng trong hạnh phúc tuyệt đích của một nô lệ tình yêu không muốn được giải phóng”. Lúc thì nhắm mắt mơ ảo: “Hôn nhau tràn tràn/ Ta tu suốt đời dưới cây bồ đề - Anh/ Chúng ta siêu thoát”… Có thể nói Linh đã viết ra rất nhiều câu trong hoang mang khát vọng như cây. Có chỗ thật quá đến thô. Lắm lúc dài dòng quá đến ngại ngần. Nhiều khi mê cuồng quá đến sợ hãi. Nhưng thật may, Linh đã mở rất nhiều đường tấn công vào nhục giác, cảm giác, tình cảm, trí tuệ của chúng ta, làm ta đỏ tai và ngả lòng mà thương mến.
“Nhưng em vẫn nằm co một mình như quả dưa hấu trong ruộng dưa không bàn tay anh”
“Này mình ta hề! Lạnh lùng một kiếp!
Này hạnh phúc hề! Cố cười thành khóc!
Này mùa đông hề! Sống bằng hy vọng!
Này cách xa hề! Ngàn câu khản giọng!”
Làm sao lại cố chấp mà không cảm thông khi Linh viết những câu thơ giãi bày như vậy.
III. Lời bàn sau cùng hay là tiếng gõ mõ:
Tại sao Linh lại dám trần trụi mang trái tim trong ngực mình còn tươi rói phập phồng đặt vào thánh đường của tình yêu; Vì khát vọng bản thể chăng? Chưa chắc! Hay vì cảm thấy bức bối trước một bộ phận hiện thực đang trói buộc tình yêu, buộc tình yêu phải tung phá? Có lẽ!
Linh nói: “Trong chuyện tích lẫn huyền sử, con người chưa một lần xỏ được hai bàn tay vào hạnh phúc/ Họ đành phóng đại những điều không làm được, cách an ủi là trông chờ và thế hệ khác/ Và rồi/ Như con hà, nỗi buồn cứ bám chặt vào ta”.
Và một loạt câu Linh vạch ra cái mặt trái của hiện thực dưới con mắt của mình: “Cả loài người ngộ nhận tham vọng vật chất”; “Người ta không có thói quen công nhận người khác”! “Những âm mưu tà ý đe doạ sự bình yên”…
Như vậy thơ Vi Thuỳ Linh không chỉ là lời tự thú cá nhân mà cái tận cùng tâm tưởng cá nhân đã đồng vọng được với một số người, không ít. Thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ của thơ tình chăng? Có lẽ. Thế kỷ các nhà thơ nữ lên ngôi chăng? Có lẽ.
Lại nữa Vi Thuỳ Linh công bố sự thay đổi tư duy và hình thức thơ. Thơ không vần, không nệ câu chữ, không chăm chắm vào cấu tứ, không đẽo gọt ngôn từ, không dụng công tượng hình, tượng thanh, nghĩa đen, nghĩa bóng… Cứ tự thú và cá tính. Cái tôi là chủ thể lũng đoạn toàn bộ. Thơ ném ra cuộc đời như một thực thể sống động. Ai nhặt được, thích thì mang về nuôi. Tác giả và người đọc cùng nhau khai thưởng giá trị về nó.
Đổi mới cũng có nhiều cách đổi mới. Tôi ủng hộ sự đổi mới. Nhưng tôi cảm thấy các cây bút trẻ nghiêng về nhấm nháp bản thể hơn là đau đáu trước đời sống xã hội; Nói nỗi mình mà ít cảm thông nỗi người; Tìm cách nói lạ, chứ ít người học làm giản dị. Cho nên ai đó nói: “Cách viết siêu thực, phân tâm, nổi loạn… như thế, người ta đã đi qua rồi”, thì cũng là lời cảnh tỉnh vậy.
Lại có người cho như thế là mất gốc, mất tính dân tộc. Sao lại mất gốc được, thơ Vi Thuỳ Linh đích thực là của cô gái Việt Nam 20 tuổi. Ta nghe lời bộc bạch có thể còn “lớn tiếng”, “xa lạ”, nhưng là “tình thật”:
“Tiếng đàn một dây/ Ngả dọc Việt Nam/ Đất nước mang hình người đàn bà hơi khuỵu chân, ngửa mặt”.
“Con đường đê mang tên Âu Cơ xuống đường Lạc Long Quân giấc mơ trăm trứng/ Em âu Cơ một mình”.
Thôi, chúng ta hãy gõ mõ - Tôi gõ mõ chờ Vi Thuỳ Linh tụng kinh - Thơ của mình. Tôi tin nàng sẽ Thiền hơn.
(Phụ bản thơ - Báo Văn nghệ)
Văn Đắc
I. Thử mường tượng chân dung Thuỳ Linh:
Bỗng dưng có người hỏi: “Vi Thuỳ Linh còn hay chết rồi nhỉ”? Tôi chợt bàng hoàng bất thần trả lời: “Không, cô ấy vừa có bài bình luận trên báo mà. Ai nói với anh?”- Lâu rồi, tôi không theo dõi báo chí. Tôi được đọc tập Linh - Thơ Vi Thuỳ Linh - Nxb TN - năm 2000. Tôi cứ cảm giác cô ấy vắt kiệt mình vào thơ, chắt hết não và máu cho những bài thơ tình yêu, rồi mệt lả.
- Anh nhầm rồi. Vắt kiệt mình cho thơ, cho tình yêu, có nghĩa cô ta sống thêm một đời sống nữa. Hay nói cách khác cô ấy luyện một thứ “Thần dược” - Thơ đấy.
Vi Thuỳ Linh sinh năm 1980 - Tập thơ Linh ra đời lúc cô 20 tuổi. Bài thơ chân dung, không biết có phải tự hoạ mình hay là vẽ cái biểu tượng chân dung trong ý tưởng hoang mang, khát vọng cuồng nhiệt của nàng. Dù sao ta cũng có thể mường tượng một chân dung Vi Thuỳ Linh “cô độc” “bị đánh thuốc mê trong cơn cùng quẫn”, “gióng lên/ trống ngực”, “vượt những chóp núi”, “những câu thơ dồn nhau/ bật máu”, và từ một “cô gái - mang thành phố đi lang thang”, trở về “khoả thân trong chăn”, “thiếu phụ - 20 tuổi”. Thế đấy Vi Thuỳ Linh “lớn lên và sáng bằng nước mắt”, “đối mặt với mọi mặt cuộc đời”; thấy như mình “rơi/ xuống dòng sông đỏ đang chuyển dịch vào bóng những vì sao”. Nàng huyễn hoặc, mơ hoảng buông ra câu hỏi “Tại sao nước mặn chiếm 3/4 trái đất? Tại sao con người ít cười hơn khóc”? Câu hỏi của cô gái tuổi 20 chưa đủ độ bình tĩnh. Nhưng đấy là những dằn vặt cá nhân đòi phải tìm cách trả lời. Chân dung Vi Thuỳ Linh trong ký ức của hoạ sĩ Nguyễn Viện thật lạ lùng. Tôi mường tượng chân dung nàng trên bìa tập thơ, thấy như gió nắng răn reo trên mặt thời gian. Phía sau gương mặt đó là Linh đang trò chuyện.
“ở thế kỷ XXI, một bé trai hỏi mẹ:
- Mẹ ơi, trái đất rộng lớn bằng nào;
- Bằng ước mơ của mẹ về con
- Còn cha của con;
- Người là một thế giới”
Trong vô vàn bất trắc của “Thế giới hiện hữu”, tôi vẫn nghe Linh nói “Tôi vẫn tin/ Không gì đẹp bằng con người/ Khi tình yêu giúp họ vượt mọi ngăn trở”. Vậy là ta thấy thêm một Vi Thuỳ Linh tự tin. Tự tin đến chủ quan, rất dễ quá đà và bất cần lắm.
II. Hài đồng - thơ - Vi Thuỳ Linh mang trái tim “song mã”:
Không rõ bài thơ Song Mã nói gì. Chỉ cảm thấy như “Khúc hoan vũ của mùa nối âm - dương cuộn trời vào đất”, “Em thuộc về anh”, “Những đôi môi cuống quýt vội vã nồng nàn đau đớn”. Trái tim “Song Mã” quyết liệt và dũng mãnh sinh thành ra Hài đồng - Thơ - Vi Thuỳ Linh.
Không có trái tim với “chiếc sừng vĩ đại” như vậy thì làm sao có những bài thơ, câu thơ tự thú, bóc trần da thịt như thế. Hình như có một loại thơ Vi Thuỳ Linh từ một sự kiện, một ý nghĩ, một ám ảnh là nàng nói ra tuốt, nói ra như những lời xưng tội, tự thú, cầu nguyện, nói hết đến bao giờ thoả cơn thì dừng lại. Bút lực như máu chảy, cạn rồi, ngòi bút thở dốc ra giữa năm đầu ngón tay. Trên tờ giấy trắng có bài thơ mang hình của Linh. Những bài thơ nhón chân chạy theo bản năng, không nề hà, không ái ngại như là cuộc chạy vô thức. Những gót chân thơ in dấu vào ý nghĩ người đọc, ấn tượng, ám ảnh về cuộc giành, giữ hoan lạc, mơ khát, ngợi ca tình - yêu - Âm - Dương, gốc nguồn của vũ trụ là con người… Rồi bằng vô vàn những lời, những hình tượng lúc tỉnh táo thì bảo: “Em nhận ra/ Anh là bản đồ thế giới”, lúc cuồng lên thì gọi: “Hãy xiết em cắn em để hằn dấu vết/ Hãy nhập vào em hãy khoá và đánh mất chìa khoá trong em”. Lúc thì thầm thì ngửa mặt lên cầu khẩn: “Đi qua thời gian/ Đi qua không gian/ Phủ phục trước anh/ Hiến dâng trong hạnh phúc tuyệt đích của một nô lệ tình yêu không muốn được giải phóng”. Lúc thì nhắm mắt mơ ảo: “Hôn nhau tràn tràn/ Ta tu suốt đời dưới cây bồ đề - Anh/ Chúng ta siêu thoát”… Có thể nói Linh đã viết ra rất nhiều câu trong hoang mang khát vọng như cây. Có chỗ thật quá đến thô. Lắm lúc dài dòng quá đến ngại ngần. Nhiều khi mê cuồng quá đến sợ hãi. Nhưng thật may, Linh đã mở rất nhiều đường tấn công vào nhục giác, cảm giác, tình cảm, trí tuệ của chúng ta, làm ta đỏ tai và ngả lòng mà thương mến.
“Nhưng em vẫn nằm co một mình như quả dưa hấu trong ruộng dưa không bàn tay anh”
“Này mình ta hề! Lạnh lùng một kiếp!
Này hạnh phúc hề! Cố cười thành khóc!
Này mùa đông hề! Sống bằng hy vọng!
Này cách xa hề! Ngàn câu khản giọng!”
Làm sao lại cố chấp mà không cảm thông khi Linh viết những câu thơ giãi bày như vậy.
III. Lời bàn sau cùng hay là tiếng gõ mõ:
Tại sao Linh lại dám trần trụi mang trái tim trong ngực mình còn tươi rói phập phồng đặt vào thánh đường của tình yêu; Vì khát vọng bản thể chăng? Chưa chắc! Hay vì cảm thấy bức bối trước một bộ phận hiện thực đang trói buộc tình yêu, buộc tình yêu phải tung phá? Có lẽ!
Linh nói: “Trong chuyện tích lẫn huyền sử, con người chưa một lần xỏ được hai bàn tay vào hạnh phúc/ Họ đành phóng đại những điều không làm được, cách an ủi là trông chờ và thế hệ khác/ Và rồi/ Như con hà, nỗi buồn cứ bám chặt vào ta”.
Và một loạt câu Linh vạch ra cái mặt trái của hiện thực dưới con mắt của mình: “Cả loài người ngộ nhận tham vọng vật chất”; “Người ta không có thói quen công nhận người khác”! “Những âm mưu tà ý đe doạ sự bình yên”…
Như vậy thơ Vi Thuỳ Linh không chỉ là lời tự thú cá nhân mà cái tận cùng tâm tưởng cá nhân đã đồng vọng được với một số người, không ít. Thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ của thơ tình chăng? Có lẽ. Thế kỷ các nhà thơ nữ lên ngôi chăng? Có lẽ.
Lại nữa Vi Thuỳ Linh công bố sự thay đổi tư duy và hình thức thơ. Thơ không vần, không nệ câu chữ, không chăm chắm vào cấu tứ, không đẽo gọt ngôn từ, không dụng công tượng hình, tượng thanh, nghĩa đen, nghĩa bóng… Cứ tự thú và cá tính. Cái tôi là chủ thể lũng đoạn toàn bộ. Thơ ném ra cuộc đời như một thực thể sống động. Ai nhặt được, thích thì mang về nuôi. Tác giả và người đọc cùng nhau khai thưởng giá trị về nó.
Đổi mới cũng có nhiều cách đổi mới. Tôi ủng hộ sự đổi mới. Nhưng tôi cảm thấy các cây bút trẻ nghiêng về nhấm nháp bản thể hơn là đau đáu trước đời sống xã hội; Nói nỗi mình mà ít cảm thông nỗi người; Tìm cách nói lạ, chứ ít người học làm giản dị. Cho nên ai đó nói: “Cách viết siêu thực, phân tâm, nổi loạn… như thế, người ta đã đi qua rồi”, thì cũng là lời cảnh tỉnh vậy.
Lại có người cho như thế là mất gốc, mất tính dân tộc. Sao lại mất gốc được, thơ Vi Thuỳ Linh đích thực là của cô gái Việt Nam 20 tuổi. Ta nghe lời bộc bạch có thể còn “lớn tiếng”, “xa lạ”, nhưng là “tình thật”:
“Tiếng đàn một dây/ Ngả dọc Việt Nam/ Đất nước mang hình người đàn bà hơi khuỵu chân, ngửa mặt”.
“Con đường đê mang tên Âu Cơ xuống đường Lạc Long Quân giấc mơ trăm trứng/ Em âu Cơ một mình”.
Thôi, chúng ta hãy gõ mõ - Tôi gõ mõ chờ Vi Thuỳ Linh tụng kinh - Thơ của mình. Tôi tin nàng sẽ Thiền hơn.
(Phụ bản thơ - Báo Văn nghệ)
Love mickey,