Mấy ý kiến về tập thơ Thân phận (*) của Lê Tuấn L
Lê Xuân Đức
Thân phận là tập thơ thứ 7 của Lê Tuấn Lộc tiếp nối các tập thơ Với quê hương, Hát lúc trăng lên, Đường xa, Dưới bóng cây đa Tân Trào, Thợ mỏ gặp nhau, Như thuở ban đầu. Đọc Thân phận càng thêm khẳng định: Thơ Lê Tuấn Lộc đằm thắm, đôn hậu, trầm tư. Con người tác giả và tác phẩm thơ ca là một.
Cái quý nhất, đáng trân trọng nhất ở Lê Tuấn Lộc là tâm sáng; chính cái tâm sáng này là gốc của thơ anh, làm nên hồn thơ đôn hậu, đằm thắm, trầm tư. Đọc Thân phận ta thấy nhà thơ trăn trở, day dứt và cảm nhận với những số phận không may mắn của cuộc đời. Đời của một con người có cái may, cái rủi, có mặt tối, mặt sáng. Thân phận là sự sẻ chia, cảm thông với phần mặt tối, với cái không may, cái rủi ro, cái khổ đau. Đọc Thân phận ta bắt gặp những kiếp Lỡ làng, những Nỗi buồn chị tôi, những Lời ru trong đêm; số phận của những Bà ảm, Ông Khoai; những day dứt khôn nguôi Viết bên mộ cậu tôi. Một thời, Tiễn bạn về quê. Những suy tư Người ăn mày dưới chân cầu vượt; Kẻ tật nguyền bên thác đa tala; Điều có thể đến. Những vấn đề lớn lao dai dẳng Thương tật đời sau và cả tình thương đối với con vật: Con chó vàng chết rồi… vân vân và vân vân… Quả là Thân phận chạm đến chiều sâu của tính nhân bản.
Không chỉ ở tập thơ Thân phận này chúng ta mới gặp những thân phận mà những tập thơ trước đây của Lê Tuấn Lộc đã xuất hiện khá nhiều, nhất là tập thơ Thợ mỏ gặp nhau. Nhà thơ lặng lẽ đến với những thân phận và để lại trong thơ mình những thân phận.
Thơ Lê Tuấn Lộc thường thiên về những con người bé nhỏ trong xã hội (chữ dùng của Biêlinxki). Khai thác loại đề tài này vừa có lợi thế là không phải đi tìm kiếm đâu xa mà nó là chuyện đời thường diễn ra hàng ngày, ở ngay xung quanh. Nhiều cảnh đời tự bản thân nó đã gây chấn động, nhất là những chuyện thương tâm. Nhưng nó chỉ thành thơ, thành văn hay khi nhà thơ, nhà văn xúc động mãnh liệt, cảm xúc trào dâng cao độ và một tài năng thực sự.
Tập thơ Thân phận nói nhiều về cái chết: Với người; Khóc bạn; Người láng giềng; Ba người chết điện; Bà ảm; Ông Khoai; Thăm người Nùng bị nạn; Viết bên mộ cậu tôi; Thân phận; Cái chết của người Cao Lan; Vẫn chưa về. Về cái đau của đời: Điều có thể, Người năm ấy, Lỡ làng, Dì tôi về Sông Bé, Nỗi buồn chị tôi, Lời ru trong đêm, Bên trong song sắt, Người ở làng phong, Anh đấy à… Cái chết và cái đau đời đều là nỗi đau. Đau trong Thân phận là cái đau nghĩa tình nhưng cũng rất rạch ròi. Nhìn bạn Bên trong song sắt thương thì thương mà giận thì cũng đáng giận lắm. Thật đau xót ngậm ngùi cho bạn:
Anh bạn tôi vào tù
Trông thật là tội nghiệp
Ngày trước quyền thế thế
Quyết liệt thế
Phương phi thế.
Bây giờ tàn tạ vậy
Đen đủi vậy
Thế thì đến thế thôi
Tôi ngậm ngùi cho anh
Không ai nắm tay từ sáng đến tối
Thơ như lời nói thường mà thành thơ bởi cái tình người trong thơ. Thơ hay ở cái tứ. Những bài thơ trong Thân phận đều trên nền của cái tứ và tứ thơ được triển khai tùy thuộc vào độ cảm xúc và suy tư của tác giả. Có tứ hay nhưng cũng cần có những câu thơ găm vào lòng người đọc. Về cái điểm này, có lẽ nhà thơ cần gia công hơn nữa. Thể lục bát trong Thân phận và trong các tập thơ khác của Lê Tuấn Lộc khá nhuyễn, có nhiều câu hay. Trên thi đàn hiện nay, một số nhà thơ quyết liệt đổi mới, hiện đại thi ca, đó cũng là tất nhiên của sự phát triển bởi cuộc sống hiện tại đòi hỏi hiện đại thơ ca. Nhưng chắc chắn đổi mới, hiện đại phải xuất phát từ truyền thống, tôn trọng và phát huy truyền thống. Vấn đề truyền thống và cách tân bao giờ cũng là vấn đề thời sự của văn học nghệ thuật. Nói như vậy là góp bàn thêm với nhà thơ Lê Tuấn Lộc.
Thơ Lê Tuấn Lộc không ồn ào, cứ lặng lẽ cho ra thơ với những bài thơ, lời thơ ôn tồn, nhỏ nhẹ, đằm thắm. Sự bốc đồng, lên gân không có trong thơ anh. ở đâu, bao giờ, bài thơ nào cũng bộc lộ cái thật của mình:
Tôi người Kinh ở xa
Phong tục Nùng không biết
Cảm thương người đã khuất
Cắm hương thơm khắp nhà
(Thăm người Nùng bị nạn)
Nhưng thơ cũng cần một sự hoá thân để tạo ra cái kỳ diệu, cái huyền ảo của thơ. Cái sự thật hơn cả sự thật. Những cá thể, những thân phận chỉ thực sự có tác dụng lớn thanh lọc tâm hồn, nâng cao tâm hồn con người khi nó mang nặng ý nghĩa nhân sinh mà điều này thì hoàn toàn phụ thuộc vào cảm xúc, nhận thức và cách thức biểu hiện của nhà thơ. Tôi có một cảm nhận, muốn được nhà thơ lưu tâm, ở một số bài thơ trong Thân phận, hình như cái sẽ tới chưa tới. Hy vọng rằng, với những gì đã có, chất thơ và sức lay động thơ như những bài Người láng giềng, Tiễn bạn về quê, Thương tật đời sau sẽ có nhiều trong thơ Lê Tuấn Lộc.
Và điều xin được nói thêm: ở tập thơ Thân phận và những tập thơ khác của anh, đó đây, những khi có dịp, Lê Tuấn Lộc cũng đã thổ lộ những suy nghĩ của mình về thơ. Thường thì mỗi nhà thơ có con đường và cách thức đến với thơ riêng. Lê Tuấn Lộc cũng thế. Anh làm thơ theo tiếng gọi của chính tâm hồn mình. Anh đam mê thơ, đam mê đến si mê. Và thơ cũng si mê theo đuổi anh:
Đam mê là cái gì gì
Một đời nghiêng ngửa cũng vì đam mê
Câu thơ quỷ ám ma chê
Vẫn theo đuổi đến si mê cuộc đời
(Đam mê)
Vui có thơ mà buồn lại càng làm thơ. Cái kiếp nợ đời mà. Anh ngồi nghe và Uống rượu với người đào huyệt. Người đào huyệt đã Quen rồi nỗi đau trần thế/ Quen rồi tiếng khóc thê lương nên vẫn nói cười như không. Cái nỗi buồn và công việc của người đào huyệt thật nghịch cảnh, ngược đời: Một ngày không nghe kèn hiếu/ Anh buồn như có đám ma/ Một ngày không đào huyệt/ Tay chân lóng ngóng vào ra. Nghe người đào huyệt nói, người đào huyệt tâm sự mà buồn cho cái sự đời.
Tôi ngồi nghe im như thóc
Lại buồn cho kiếp làm thơ
(Uống rượu với người đào huyệt)
Thơ đến với Lê Tuấn Lộc và anh làm thơ như vậy đấy. Mong rằng Lê Tuấn Lộc mãi mãi tôi chỉ là tôi. Bạn đọc chờ đợi thơ anh - nhà thơ của những thân phận, nhà thơ của truyền thống và… hiện đại nữa.
(*)Nhà xuất bản Hội Nhà văn.
(Báo Văn nghệ)
Lê Xuân Đức
Thân phận là tập thơ thứ 7 của Lê Tuấn Lộc tiếp nối các tập thơ Với quê hương, Hát lúc trăng lên, Đường xa, Dưới bóng cây đa Tân Trào, Thợ mỏ gặp nhau, Như thuở ban đầu. Đọc Thân phận càng thêm khẳng định: Thơ Lê Tuấn Lộc đằm thắm, đôn hậu, trầm tư. Con người tác giả và tác phẩm thơ ca là một.
Cái quý nhất, đáng trân trọng nhất ở Lê Tuấn Lộc là tâm sáng; chính cái tâm sáng này là gốc của thơ anh, làm nên hồn thơ đôn hậu, đằm thắm, trầm tư. Đọc Thân phận ta thấy nhà thơ trăn trở, day dứt và cảm nhận với những số phận không may mắn của cuộc đời. Đời của một con người có cái may, cái rủi, có mặt tối, mặt sáng. Thân phận là sự sẻ chia, cảm thông với phần mặt tối, với cái không may, cái rủi ro, cái khổ đau. Đọc Thân phận ta bắt gặp những kiếp Lỡ làng, những Nỗi buồn chị tôi, những Lời ru trong đêm; số phận của những Bà ảm, Ông Khoai; những day dứt khôn nguôi Viết bên mộ cậu tôi. Một thời, Tiễn bạn về quê. Những suy tư Người ăn mày dưới chân cầu vượt; Kẻ tật nguyền bên thác đa tala; Điều có thể đến. Những vấn đề lớn lao dai dẳng Thương tật đời sau và cả tình thương đối với con vật: Con chó vàng chết rồi… vân vân và vân vân… Quả là Thân phận chạm đến chiều sâu của tính nhân bản.
Không chỉ ở tập thơ Thân phận này chúng ta mới gặp những thân phận mà những tập thơ trước đây của Lê Tuấn Lộc đã xuất hiện khá nhiều, nhất là tập thơ Thợ mỏ gặp nhau. Nhà thơ lặng lẽ đến với những thân phận và để lại trong thơ mình những thân phận.
Thơ Lê Tuấn Lộc thường thiên về những con người bé nhỏ trong xã hội (chữ dùng của Biêlinxki). Khai thác loại đề tài này vừa có lợi thế là không phải đi tìm kiếm đâu xa mà nó là chuyện đời thường diễn ra hàng ngày, ở ngay xung quanh. Nhiều cảnh đời tự bản thân nó đã gây chấn động, nhất là những chuyện thương tâm. Nhưng nó chỉ thành thơ, thành văn hay khi nhà thơ, nhà văn xúc động mãnh liệt, cảm xúc trào dâng cao độ và một tài năng thực sự.
Tập thơ Thân phận nói nhiều về cái chết: Với người; Khóc bạn; Người láng giềng; Ba người chết điện; Bà ảm; Ông Khoai; Thăm người Nùng bị nạn; Viết bên mộ cậu tôi; Thân phận; Cái chết của người Cao Lan; Vẫn chưa về. Về cái đau của đời: Điều có thể, Người năm ấy, Lỡ làng, Dì tôi về Sông Bé, Nỗi buồn chị tôi, Lời ru trong đêm, Bên trong song sắt, Người ở làng phong, Anh đấy à… Cái chết và cái đau đời đều là nỗi đau. Đau trong Thân phận là cái đau nghĩa tình nhưng cũng rất rạch ròi. Nhìn bạn Bên trong song sắt thương thì thương mà giận thì cũng đáng giận lắm. Thật đau xót ngậm ngùi cho bạn:
Anh bạn tôi vào tù
Trông thật là tội nghiệp
Ngày trước quyền thế thế
Quyết liệt thế
Phương phi thế.
Bây giờ tàn tạ vậy
Đen đủi vậy
Thế thì đến thế thôi
Tôi ngậm ngùi cho anh
Không ai nắm tay từ sáng đến tối
Thơ như lời nói thường mà thành thơ bởi cái tình người trong thơ. Thơ hay ở cái tứ. Những bài thơ trong Thân phận đều trên nền của cái tứ và tứ thơ được triển khai tùy thuộc vào độ cảm xúc và suy tư của tác giả. Có tứ hay nhưng cũng cần có những câu thơ găm vào lòng người đọc. Về cái điểm này, có lẽ nhà thơ cần gia công hơn nữa. Thể lục bát trong Thân phận và trong các tập thơ khác của Lê Tuấn Lộc khá nhuyễn, có nhiều câu hay. Trên thi đàn hiện nay, một số nhà thơ quyết liệt đổi mới, hiện đại thi ca, đó cũng là tất nhiên của sự phát triển bởi cuộc sống hiện tại đòi hỏi hiện đại thơ ca. Nhưng chắc chắn đổi mới, hiện đại phải xuất phát từ truyền thống, tôn trọng và phát huy truyền thống. Vấn đề truyền thống và cách tân bao giờ cũng là vấn đề thời sự của văn học nghệ thuật. Nói như vậy là góp bàn thêm với nhà thơ Lê Tuấn Lộc.
Thơ Lê Tuấn Lộc không ồn ào, cứ lặng lẽ cho ra thơ với những bài thơ, lời thơ ôn tồn, nhỏ nhẹ, đằm thắm. Sự bốc đồng, lên gân không có trong thơ anh. ở đâu, bao giờ, bài thơ nào cũng bộc lộ cái thật của mình:
Tôi người Kinh ở xa
Phong tục Nùng không biết
Cảm thương người đã khuất
Cắm hương thơm khắp nhà
(Thăm người Nùng bị nạn)
Nhưng thơ cũng cần một sự hoá thân để tạo ra cái kỳ diệu, cái huyền ảo của thơ. Cái sự thật hơn cả sự thật. Những cá thể, những thân phận chỉ thực sự có tác dụng lớn thanh lọc tâm hồn, nâng cao tâm hồn con người khi nó mang nặng ý nghĩa nhân sinh mà điều này thì hoàn toàn phụ thuộc vào cảm xúc, nhận thức và cách thức biểu hiện của nhà thơ. Tôi có một cảm nhận, muốn được nhà thơ lưu tâm, ở một số bài thơ trong Thân phận, hình như cái sẽ tới chưa tới. Hy vọng rằng, với những gì đã có, chất thơ và sức lay động thơ như những bài Người láng giềng, Tiễn bạn về quê, Thương tật đời sau sẽ có nhiều trong thơ Lê Tuấn Lộc.
Và điều xin được nói thêm: ở tập thơ Thân phận và những tập thơ khác của anh, đó đây, những khi có dịp, Lê Tuấn Lộc cũng đã thổ lộ những suy nghĩ của mình về thơ. Thường thì mỗi nhà thơ có con đường và cách thức đến với thơ riêng. Lê Tuấn Lộc cũng thế. Anh làm thơ theo tiếng gọi của chính tâm hồn mình. Anh đam mê thơ, đam mê đến si mê. Và thơ cũng si mê theo đuổi anh:
Đam mê là cái gì gì
Một đời nghiêng ngửa cũng vì đam mê
Câu thơ quỷ ám ma chê
Vẫn theo đuổi đến si mê cuộc đời
(Đam mê)
Vui có thơ mà buồn lại càng làm thơ. Cái kiếp nợ đời mà. Anh ngồi nghe và Uống rượu với người đào huyệt. Người đào huyệt đã Quen rồi nỗi đau trần thế/ Quen rồi tiếng khóc thê lương nên vẫn nói cười như không. Cái nỗi buồn và công việc của người đào huyệt thật nghịch cảnh, ngược đời: Một ngày không nghe kèn hiếu/ Anh buồn như có đám ma/ Một ngày không đào huyệt/ Tay chân lóng ngóng vào ra. Nghe người đào huyệt nói, người đào huyệt tâm sự mà buồn cho cái sự đời.
Tôi ngồi nghe im như thóc
Lại buồn cho kiếp làm thơ
(Uống rượu với người đào huyệt)
Thơ đến với Lê Tuấn Lộc và anh làm thơ như vậy đấy. Mong rằng Lê Tuấn Lộc mãi mãi tôi chỉ là tôi. Bạn đọc chờ đợi thơ anh - nhà thơ của những thân phận, nhà thơ của truyền thống và… hiện đại nữa.
(*)Nhà xuất bản Hội Nhà văn.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,