Tiếng vọng của quá khứ
Minh Anh
Khi nghiên cứu hay nói đến những nền văn minh cổ đại chúng ta thường bị ám ảnh bởi hai điều: có phải tất cả những nền văn minh đều có chung nhiều đặc điểm và nền văn minh của đất nước mình khúc xạ những nền văn minh khác.
Câu trả lời cho câu hỏi đầu tiên vẫn là một cuộc tranh cãi mang tính lịch sử. Hình ảnh các thiết binh, thiết giáp đóng băng trong Thế chiến lần II gợi lại khung cảnh thất trận của Đại đế Arjuna trong trận chiến ở Bhagavad với những cỗ chiến mã bị chôn cứng trong tuyết? Phải chăng những gì đã chết trong cuộc sống này sẽ sống lại theo một cách khác ở một thời điểm khác.
Tuy nhiên điều thú vị nhất của những nền văn minh cổ đại là sự khác biệt. Và những hiểu biết về những nền văn hoá cổ chính là những tri thức về cuộc sống của con người với những đời sống sinh hoạt muôn sắc màu. Sự tổ chức xã hội Athens của Socrate - một xã hội mà những người đàn ông say sưa bàn luận, cãi lộn liên tu bất tận trong hội đồng lập pháp, trong những thánh đường- khác hoàn toàn với thế giới ngày nay được vây quanh với những phương tiện truyền thông hiện đại, hiếm khi người ta bớt chút thời gian đi nghe và bàn luận việc làng việc phố. Làm thế nào mà chúng ta hôm nay hiểu được tâm lý của hàng nghìn người lao động Ai Cập cần mẫn, mà thoạt nhìn ta nghĩ họ là những người mù quáng, tiêu tốn cả đời mình trong một công việc tẻ nhạt hàng ngày kéo những khối đá lớn lê trên cát nóng bỏng để dựng lên những toà kim tự tháp hùng vĩ lấy đi bao nhiêu mạng người và làm kinh ngạc hàng triệu triệu con người hàng nghìn năm sau? Những sự khác nhau đầy thú vị có thể giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ hơn - và hiểu - những giới hạn văn minh, ngôn ngữ, và giới hạn kinh nghiệm của nền văn hoá đã hình thành nên chính bản thân ta.
Câu trả lời cho câu hỏi thứ hai nằm trong sự biểu hiện của văn hoá. Và tóm lại thì văn hoá là gì? Phần lớn người ta gán cho nó một giá trị trừu tượng - là những sản phẩm: nghệ thuật đẹp đẽ, những áng văn thơ vĩ đại, những điều hay lẽ phải, xử sự đúng mực... Tiêu chuẩn chất lượng hầu như không mang tính quốc tế hay liên khu vực: sự sùng kính đàn Xita thượng đẳng độc lập so với sự tôn sùng bản giao hưởng của Mozart. Người ta hoàn toàn có thể tuyên bố rằng đó là những thành tựu văn hoá vĩ đại trong khung cảnh văn hoá nước nhà của họ. Hơn nữa, phải chăng văn hoá là những gì có sức tuyên truyền hoặc những thành tố cấu tạo của nó ảnh hưởng sâu rộng và sức lan tràn mạnh mẽ, nhanh hơn tất cả những điều được viết trong sách vở hay văn chương?
Nhiều nhà khoa học đánh giá lịch sử thế giới như một cuốn tiểu thuyêt văn hoá với những chuỗi thành tựu văn minh kế tiếp nhau trong mỗi giai đoạn hay những bước vận động diễn ra liên tục trong đời sống nhân loại. Đối với họ, thời kỳ Romatic là có thể định nghĩa, xác định được, những món quà của nó ảnh hưởng tới tâm hồn nhân loại có thể tính toán được. Tuy vậy, những nền văn hoá có thể thể hiện ra ở tất cả những người đang hưởng thụ nó như thế nào? Có phải tất cả mọi người chia sẻ với nhau một nền văn hoá mà họ đóng một phần trong đó một cách bình đẳng?
Đứng trước những nền văn minh, văn hoá cổ và nếu muốn tự mình vượt lên ý nghĩa giới hạn của chúng bạn hãy tự đặt lại những câu hỏi này và trả lời. Trong quá trình tìm hiểu đó, cố gắng đừng cân đong đo đếm, so sánh với chuẩn mực của nền văn hoá đã hình thành bạn và với sự hiểu biết của bạn về thế giới. Thay vào đó cố gắng dừng chân ngắm nhìn khung cảnh đấu trường tráng lệ bằng đôi mắt của Arjuna. Bạn sẽ hiểu những giá trị đích thực của lịch sử hơn. Từ cận Đông đến Babylone cổ đại tính bằng cuộc sống và cái chết của Gilgamesh, vị hoàng đế đã hợp nhất và thống trị một vùng vương quốc rộng lớn vĩ đại từ năm 2700 trước CN. Tính cách và những thành tích chói lọi in đậm trong những câu chuyện của ông lưu truyền qua nhiều năm sau khi ông chết. Một vài thiên truyện đã được sưu tầm và viết lại thành một thiên sử thi mà ngày nay chúng ta biết đến, đó là Bản thiên hùng ca về Gilgamesh (The Epic of Gilgamesh)...
Và Bản thiên anh hùng ca về Gilgamesh; hay Vườn địa đàng của Hebrews (người Do Thái) thời Sumer; Thuyết linh hồn trong Bhagavad - bài thơ Hindu giáo vĩ đại vẽ nên cuộc sống thời kỳ đầu của người ấn Độ. Những kim tự tháp hùng vĩ do 70.000 người bền bỉ kéo những khối đá tảng dựng nên triều đại Tutankhaton (hay còn gọi là Tutankhanmen) - vua Tut của nền văn minh Ai Cập; hay bước vào thế giới huyền bí của Lão giáo với những câu tuyên ngôn bất hủ “Chấp nhận đời thường, nghỉ ngơi khi xong việc, đó là đường đến với thiên đường” và từ bỏ việc cố gắng thoát khỏi những phiền muộn trắc trở của cuộc sống’’... vẫn là một đạo lý sống được xem là cách giải thoát nhất cho con người trong cuộc sống hiện đại... Tất cả không chỉ là những bức tranh tráng lệ, chói lọi của một nền văn hoá mà là của chung nhân loại, các thế hệ sau đều được chung nhau san xẻ sự khích động và giáo huấn mà nó đem lại. Mikhail Bakhtin nhìn nhận những nền văn minh như những nhóm người hỗn độn với những cuộc hội thoại của họ - thơ ca, những cuộc cãi lộn, tranh giành và những lời nói bập bùng - trở thành một bản hội thoại tiếp diễn trong một sự thay đổi liên miên không ngớt những ngôn ngữ thích ứng. Với cách nghĩ của ông ta thì văn hoá hoặc là có rất ít sự pha trộn hoặc là giữ nguyên hiện trạng vĩnh cửu. Một nền văn minh luôn luôn nhiều hơn rất nhiều so với những gì ngôn ngữ viết về nó, tất nhiên là nhiều hơn cả bất cứ biểu tượng nào đã được hình dung, miêu tả.
Gần đây những nhà dân tộc học đã đưa ra những kết quả sau một cuộc điều tra nghiên cứu văn hoá trong lĩnh vực phiên dịch những cuốn sách về nền văn minh. Và cảnh báo rằng sự phiên dịch đã không đảm bảo tính trung lập trong nghiên cứu những nền văn minh. Những dịch giả đã không chỉ đánh giá, bình luận nhận xét dựa trên những tri thức kinh nghiệm và theo con mắt của một nền văn hoá khác mà còn viết lại những tư liệu bằng chính sự hình dung, tưởng tượng của họ.
Chúng ta được hình thành bởi chính nền văn minh mà chúng ta làm chủ điều này đã tự động hoá khuynh hướng phản ứng đối kháng của chúng ta đối với những gì chúng ta thấy dị biệt của nền văn hoá khác bằng những gì chúng ta hiểu biết từ nền văn hoá của mình. Hơn nữa từ giới hạn tuyệt đối hoá sự hiểu biết của chúng ta với những tiêu chuẩn về sự tổ chức, cơ cấu xã hội - tự chúng làm những giới hạn vạch ra những đường biên giới văn hoá khi nghiên cứu tìm hiểu những nền văn hoá khác. Người phương Tây nghĩ theo kiểu của người phương Tây bởi vì kinh nghiệm của họ là ở trong và thuộc về trời Tây. Như giới cầm quyền Anh đối với thuộc địa ấn Độ, người Anh đã cố gắng phá bỏ: luật phụ nữ tự thiêu tỏ lòng thương nhớ khi chồng chết. Đối với người Anh những luật tục đó là vô lý, ngược đãi phụ nữ, là những luật tục không thể chấp nhận được. Người Anh khó lòng chấp nhận văn hoá của một nước có lịch sử lâu đời và sự nhận thức về quan hệ logic của một hệ thống thế giới khác với người Anh. Nhưng cũng phải nói rằng với sự náo nhiệt, nhiều thuộc địa và oai nghiêm, người Anh đã áp đặt và không chấp nhận những hình thức văn hoá khác bản địa của họ.
Nhưng hạnh phúc đến với những ai biết thưởng thức và yêu âm nhạc Sita đồng thời biết hưởng thụ và và say mê nhạc Mozart. Và cũng thật may mắn chúng ta đang sống trong thời đại này, nhìn lại những thăng trầm của lịch sử và thấy rằng không có cách sống nào tốt hơn là hãy bao dung độ lượng gấp bội với những người khác, nhân ái gấp bội với chính chúng ta, yêu gấp bội và chia sẻ với thế giới nhiều hơn. Sự hưng thịnh và tàn lụi dấu tích của những nền văn minh cổ đại đã dạy chúng ta điều đó.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Minh Anh
Khi nghiên cứu hay nói đến những nền văn minh cổ đại chúng ta thường bị ám ảnh bởi hai điều: có phải tất cả những nền văn minh đều có chung nhiều đặc điểm và nền văn minh của đất nước mình khúc xạ những nền văn minh khác.
Câu trả lời cho câu hỏi đầu tiên vẫn là một cuộc tranh cãi mang tính lịch sử. Hình ảnh các thiết binh, thiết giáp đóng băng trong Thế chiến lần II gợi lại khung cảnh thất trận của Đại đế Arjuna trong trận chiến ở Bhagavad với những cỗ chiến mã bị chôn cứng trong tuyết? Phải chăng những gì đã chết trong cuộc sống này sẽ sống lại theo một cách khác ở một thời điểm khác.
Tuy nhiên điều thú vị nhất của những nền văn minh cổ đại là sự khác biệt. Và những hiểu biết về những nền văn hoá cổ chính là những tri thức về cuộc sống của con người với những đời sống sinh hoạt muôn sắc màu. Sự tổ chức xã hội Athens của Socrate - một xã hội mà những người đàn ông say sưa bàn luận, cãi lộn liên tu bất tận trong hội đồng lập pháp, trong những thánh đường- khác hoàn toàn với thế giới ngày nay được vây quanh với những phương tiện truyền thông hiện đại, hiếm khi người ta bớt chút thời gian đi nghe và bàn luận việc làng việc phố. Làm thế nào mà chúng ta hôm nay hiểu được tâm lý của hàng nghìn người lao động Ai Cập cần mẫn, mà thoạt nhìn ta nghĩ họ là những người mù quáng, tiêu tốn cả đời mình trong một công việc tẻ nhạt hàng ngày kéo những khối đá lớn lê trên cát nóng bỏng để dựng lên những toà kim tự tháp hùng vĩ lấy đi bao nhiêu mạng người và làm kinh ngạc hàng triệu triệu con người hàng nghìn năm sau? Những sự khác nhau đầy thú vị có thể giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ hơn - và hiểu - những giới hạn văn minh, ngôn ngữ, và giới hạn kinh nghiệm của nền văn hoá đã hình thành nên chính bản thân ta.
Câu trả lời cho câu hỏi thứ hai nằm trong sự biểu hiện của văn hoá. Và tóm lại thì văn hoá là gì? Phần lớn người ta gán cho nó một giá trị trừu tượng - là những sản phẩm: nghệ thuật đẹp đẽ, những áng văn thơ vĩ đại, những điều hay lẽ phải, xử sự đúng mực... Tiêu chuẩn chất lượng hầu như không mang tính quốc tế hay liên khu vực: sự sùng kính đàn Xita thượng đẳng độc lập so với sự tôn sùng bản giao hưởng của Mozart. Người ta hoàn toàn có thể tuyên bố rằng đó là những thành tựu văn hoá vĩ đại trong khung cảnh văn hoá nước nhà của họ. Hơn nữa, phải chăng văn hoá là những gì có sức tuyên truyền hoặc những thành tố cấu tạo của nó ảnh hưởng sâu rộng và sức lan tràn mạnh mẽ, nhanh hơn tất cả những điều được viết trong sách vở hay văn chương?
Nhiều nhà khoa học đánh giá lịch sử thế giới như một cuốn tiểu thuyêt văn hoá với những chuỗi thành tựu văn minh kế tiếp nhau trong mỗi giai đoạn hay những bước vận động diễn ra liên tục trong đời sống nhân loại. Đối với họ, thời kỳ Romatic là có thể định nghĩa, xác định được, những món quà của nó ảnh hưởng tới tâm hồn nhân loại có thể tính toán được. Tuy vậy, những nền văn hoá có thể thể hiện ra ở tất cả những người đang hưởng thụ nó như thế nào? Có phải tất cả mọi người chia sẻ với nhau một nền văn hoá mà họ đóng một phần trong đó một cách bình đẳng?
Đứng trước những nền văn minh, văn hoá cổ và nếu muốn tự mình vượt lên ý nghĩa giới hạn của chúng bạn hãy tự đặt lại những câu hỏi này và trả lời. Trong quá trình tìm hiểu đó, cố gắng đừng cân đong đo đếm, so sánh với chuẩn mực của nền văn hoá đã hình thành bạn và với sự hiểu biết của bạn về thế giới. Thay vào đó cố gắng dừng chân ngắm nhìn khung cảnh đấu trường tráng lệ bằng đôi mắt của Arjuna. Bạn sẽ hiểu những giá trị đích thực của lịch sử hơn. Từ cận Đông đến Babylone cổ đại tính bằng cuộc sống và cái chết của Gilgamesh, vị hoàng đế đã hợp nhất và thống trị một vùng vương quốc rộng lớn vĩ đại từ năm 2700 trước CN. Tính cách và những thành tích chói lọi in đậm trong những câu chuyện của ông lưu truyền qua nhiều năm sau khi ông chết. Một vài thiên truyện đã được sưu tầm và viết lại thành một thiên sử thi mà ngày nay chúng ta biết đến, đó là Bản thiên hùng ca về Gilgamesh (The Epic of Gilgamesh)...
Và Bản thiên anh hùng ca về Gilgamesh; hay Vườn địa đàng của Hebrews (người Do Thái) thời Sumer; Thuyết linh hồn trong Bhagavad - bài thơ Hindu giáo vĩ đại vẽ nên cuộc sống thời kỳ đầu của người ấn Độ. Những kim tự tháp hùng vĩ do 70.000 người bền bỉ kéo những khối đá tảng dựng nên triều đại Tutankhaton (hay còn gọi là Tutankhanmen) - vua Tut của nền văn minh Ai Cập; hay bước vào thế giới huyền bí của Lão giáo với những câu tuyên ngôn bất hủ “Chấp nhận đời thường, nghỉ ngơi khi xong việc, đó là đường đến với thiên đường” và từ bỏ việc cố gắng thoát khỏi những phiền muộn trắc trở của cuộc sống’’... vẫn là một đạo lý sống được xem là cách giải thoát nhất cho con người trong cuộc sống hiện đại... Tất cả không chỉ là những bức tranh tráng lệ, chói lọi của một nền văn hoá mà là của chung nhân loại, các thế hệ sau đều được chung nhau san xẻ sự khích động và giáo huấn mà nó đem lại. Mikhail Bakhtin nhìn nhận những nền văn minh như những nhóm người hỗn độn với những cuộc hội thoại của họ - thơ ca, những cuộc cãi lộn, tranh giành và những lời nói bập bùng - trở thành một bản hội thoại tiếp diễn trong một sự thay đổi liên miên không ngớt những ngôn ngữ thích ứng. Với cách nghĩ của ông ta thì văn hoá hoặc là có rất ít sự pha trộn hoặc là giữ nguyên hiện trạng vĩnh cửu. Một nền văn minh luôn luôn nhiều hơn rất nhiều so với những gì ngôn ngữ viết về nó, tất nhiên là nhiều hơn cả bất cứ biểu tượng nào đã được hình dung, miêu tả.
Gần đây những nhà dân tộc học đã đưa ra những kết quả sau một cuộc điều tra nghiên cứu văn hoá trong lĩnh vực phiên dịch những cuốn sách về nền văn minh. Và cảnh báo rằng sự phiên dịch đã không đảm bảo tính trung lập trong nghiên cứu những nền văn minh. Những dịch giả đã không chỉ đánh giá, bình luận nhận xét dựa trên những tri thức kinh nghiệm và theo con mắt của một nền văn hoá khác mà còn viết lại những tư liệu bằng chính sự hình dung, tưởng tượng của họ.
Chúng ta được hình thành bởi chính nền văn minh mà chúng ta làm chủ điều này đã tự động hoá khuynh hướng phản ứng đối kháng của chúng ta đối với những gì chúng ta thấy dị biệt của nền văn hoá khác bằng những gì chúng ta hiểu biết từ nền văn hoá của mình. Hơn nữa từ giới hạn tuyệt đối hoá sự hiểu biết của chúng ta với những tiêu chuẩn về sự tổ chức, cơ cấu xã hội - tự chúng làm những giới hạn vạch ra những đường biên giới văn hoá khi nghiên cứu tìm hiểu những nền văn hoá khác. Người phương Tây nghĩ theo kiểu của người phương Tây bởi vì kinh nghiệm của họ là ở trong và thuộc về trời Tây. Như giới cầm quyền Anh đối với thuộc địa ấn Độ, người Anh đã cố gắng phá bỏ: luật phụ nữ tự thiêu tỏ lòng thương nhớ khi chồng chết. Đối với người Anh những luật tục đó là vô lý, ngược đãi phụ nữ, là những luật tục không thể chấp nhận được. Người Anh khó lòng chấp nhận văn hoá của một nước có lịch sử lâu đời và sự nhận thức về quan hệ logic của một hệ thống thế giới khác với người Anh. Nhưng cũng phải nói rằng với sự náo nhiệt, nhiều thuộc địa và oai nghiêm, người Anh đã áp đặt và không chấp nhận những hình thức văn hoá khác bản địa của họ.
Nhưng hạnh phúc đến với những ai biết thưởng thức và yêu âm nhạc Sita đồng thời biết hưởng thụ và và say mê nhạc Mozart. Và cũng thật may mắn chúng ta đang sống trong thời đại này, nhìn lại những thăng trầm của lịch sử và thấy rằng không có cách sống nào tốt hơn là hãy bao dung độ lượng gấp bội với những người khác, nhân ái gấp bội với chính chúng ta, yêu gấp bội và chia sẻ với thế giới nhiều hơn. Sự hưng thịnh và tàn lụi dấu tích của những nền văn minh cổ đại đã dạy chúng ta điều đó.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Love mickey,