Chế Lan Viên-Cõi ẩn mình của thơ cần được khám phá
Mai Quốc Liên
Suốt một đời tận tụy với Thơ, với cuộc đời và lý tưởng; Chế Lan Viên mất đi còn để lại hàng ngàn bài thơ “Di cảo” làm chấn động thi đàn. Suốt đời ông băn khoăn tìm tòi sáng tạo để đạt tới những đỉnh cao của thi ca. Tôi tiếp cận trang giấy lúc mười sáu tuổi. Bây giờ sáu ba... Cái trang mơ ước một đời chưa với tới. Dần xa... Ông đã đọc, nghiền ngẫm tất cả các nền thơ cổ kim đông tây của nhân loại: từ thơ Đường đến thơ Pháp, thơ Tây Ban Nha, Nga...; đọc kinh Phật, kinh Thánh, kinh Coran và dĩ nhiên thấm nhuần chủ nghĩa Mác và nhận vào mình phẩm chất Hồ Chí Minh..., và tất cả là để cho chiều sâu triết học của thơ. Nhưng chủ yếu không phải là sách vở, mà ông xông vào đời, đi suốt cuộc trường chinh gian khổ, hiểm nguy, thử thách... của dân tộc với một tâm huyết hiếm thấy. Ông sống mỗi ngày mỗi phút tin yêu, hi vọng, sẻ chia, đau đớn... với cuộc đời này. Trên lẽ sống mà ông đã chọn, ông đã nhìn ngắm, cảm xúc, lý giải... cuộc sống mà ông trải nghiệm. Tôi bay cùng dân tộc đang bay! - Ôi! Trường Sơn vĩ đại của ta ơi! Ta tựa vào ngươi kéo pháo lên đồi. Ta tựa vào Đảng ta, lên tiếng hát. Dưới chân ta đến đầu hàng Đờ Cát. Rồng năm móng vua quan thành bụi đất. Mỗi trang thơ đều dội tiếng ta cười!. Ông phát hiện ra Tổ quốc của thời chiến đấu tâm hồn ta khi Tổ quốc soi vào - thấy ngàn núi trăm sông diễm lệ... và đặc biệt, ông phát hiện ra Nhân dân - một nhân dân khí phách, kiên cường gánh chịu hi sinh, thương đau để đất nước sống còn. Ông ân hận mình đã đi qua những ngày tháng quá vô tư bên cạnh một nhân dân như vậy: “Đất nước đau dưới gót bầy giặc Nhật - Lạc giữa sao trời tôi vẫn còn mê”. Và vì thế, khi đã đi cùng Tổ quốc, Nhân dân; ông đã đem hết tâm huyết ngợi ca cuộc đời chiến đấu, tầm vĩ đại - tầm cao nhân văn của cuộc chiến đấu cho Tổ quốc ấy: “Hỡi sông Hồng tiếng hát bốn nghìn năm - Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng? Chưa đâu - và ngay cả trong những ngày đẹp nhất - Khi Nguyễn Trãi làm thơ và đánh giặc. Nguyễn Du viết Kiều đất nước hóa thành văn. Khi Nguyễn Huệ cưỡi voi vào cửa Bắc. Hưng Đạo diệt quân Nguyên trên sóng Bạch Đằng... Những ngày tôi sống đây là ngày đẹp hơn tất cả. Dù mai sau đời muôn vạn lần hơn”. Có thể nói không có một chiến công nào, một bước đổi thay nào của cuộc đời này mà ông không rung động, thiết tha. Ngày vĩ đại, Hoa trước lăng Người... bao nhiêu bài thơ, tập thơ Chế Lan Viên đều viết vì những cái vĩ đại thời ông sống.
Một nhà thơ “sử thi”, đúng vậy! Nhưng phải chăng chỉ có ngợi ca, sử thi mà quên mất những chuyện tình yêu, khổ đau, những chuyện xiết bao “văn xuôi, của đời thường. Không. Chế Lan Viên đem thơ mình làm “nhiệm vụ” - cũng như bất cứ ai thời ấy - kẻ ra chiến trường, người chiến đấu, công tác ở hậu phương cũng đồng thời là chiến trường chống chiến tranh phá hoại... Chế Lan Viên tự lương tâm mình cảm thấy và tự giác gánh lấy trách nhiệm làm người phát ngôn bằng thơ cho cuộc chiến đấu. Nhưng thơ ông không quên hoa ngày thường khi làm chim báo bão, không quên chú ong bay trong nhà Tỉnh ủy Hưng Yên, một cánh cò trong giấc mơ đứa con gái nhỏ, hoa súng hồ Tây được anh yêu thương suốt cả một ngày, “trời xanh của sông Hàn nay đã vỡ”, người mang lại ái tình không ở cùng anh nữa, nỗi nhớ người yêu như nhớ nắng và tình yêu tuổi năm mươi lòng yêu như lửa đỏ, nhưng bên ngoài vẫn cứ trắng như không... Chế Lan Viên là một nhà thơ toàn diện, một nhà thơ theo đúng nghĩa kiểu loại nhà thơ lớn của bất cứ thời nào. Như Đỗ Phủ “suốt năm lo dân đen”, “mối lo tày non Chung” nhưng không quên làm thơ dặn con làm chuồng gà; làm thơ về việc uống rượu với các ông già trong làng; như Nguyễn Du viết mấy trăm bài thơ chuyện xưa sau vẫn không quên cuộc đời biển dâu trước mặt... Chế Lan Viên trải rộng trang thơ để đón lấy tất cả cuộc đời. Chúng ta đã từng đọc Maiakovski, Aragon, Eluard, Neruda, Nazim Hikmat, Nezval... những nhà thơ lớn thế kỷ 20... Chúng ta thử đo Chế Lan Viên theo kích tấc ấy, thì thấy Chế Lan Viên lúc sắp mất còn dồi dào sức sáng tác, sức mở rộng các thi pháp, các đường biên của thơ, kiêm toàn Đông Tây kim cổ, nghĩ sâu sắc về thơ, về đời, về dân tộc và nhân loại hơn lúc nào hết. Chỉ có điều Chế Lan Viên viết tiếng Việt, ở tận châu á và gặp lúc thế giới bao nhiêu diễn biến; nếu không, Chế Lan Viên xứng đáng đại diện cho thơ Việt Nam đối thoại ngang tầm cùng thơ thế giới.
“Trái đất mất anh hơn là anh mất nó”. Vì yêu đời mà viết câu thơ kỳ lạ đó Anh tồn tại mãi - Không bằng tuổi tên - Mà như tro bụi - Như ngọn cỏ tàn đến tiết lại trồi lên; tức là tồn tại không phải bằng danh, bởi vì danh khả danh phi thường danh (cái danh được gọi là danh là cái danh không hằng thường) (Lão Tử). Mà phải tồn tại bất diệt cùng với cuộc đời, cùng bản thể cuộc đời...
Đi từ siêu hình ở tuổi học trò, nổi bật trên thi đàn như một ngọn tháp Chàm làm mọi người kinh dị (Hoài Thanh), Chế Lan Viên vượt qua bệnh tật, nỗi đau riêng của cuộc đời riêng, kiên trì thơ ca, kiên trì lý tưởng, sống khí phách khác thường, ngang tầm thời đại và đất nước mình, đồng thời soi ngọn đèn thơ vào tận những cõi tâm hồn sâu kín, nhỏ nhoi, ẩn khuất, sinh động, mới lạ...; những nơi chưa ai đặt chân đến; tìm ra thi pháp thơ giản dị, đơn giản mà trí tuệ, sâu thẳm, quyến rũ người ta vì vẻ đẹp của tư tưởng, của cái bên trong, của cuộc đời được nung nấu bằng văn hóa toàn nhân loại... Và như vậy, Chế Lan Viên đã từ ngọn tháp Chàm biến thành tháp Bay on vĩ đại: “Anh là tháp Bay on bốn mặt/ Giấu đi ba còn lại đấy là anh - Chỉ mặt đó thôi mà nghìn trò cười khóc - Làm đau ba mặt kia trong cõi ẩn hình”...
Hãy khám phá ba mặt trong cõi ẩn hình của tháp Bay on thi ca ấy. Thi ca và cuộc đời Chế Lan Viên là cả một thế giới mà chúng ta còn phải khám phá lâu dài (sau hàng ngàn trang viết sau khi ông mất cũng như 5 luận văn Tiến sĩ về thơ ông, vẫn còn lại bao nhiêu điều phải nghĩ...). Nhưng cuộc đời ấy gởi cho tất cả những người yêu ông, đọc ông một lời nhắn: hãy yêu và dựng xây chiến đấu cho cuộc đời như đêm xuân người vợ trẻ yêu chồng, vì những ngày ta sống là những ngày đẹp hơn tất cả...
(Báo Văn Nghệ)
Mai Quốc Liên
Suốt một đời tận tụy với Thơ, với cuộc đời và lý tưởng; Chế Lan Viên mất đi còn để lại hàng ngàn bài thơ “Di cảo” làm chấn động thi đàn. Suốt đời ông băn khoăn tìm tòi sáng tạo để đạt tới những đỉnh cao của thi ca. Tôi tiếp cận trang giấy lúc mười sáu tuổi. Bây giờ sáu ba... Cái trang mơ ước một đời chưa với tới. Dần xa... Ông đã đọc, nghiền ngẫm tất cả các nền thơ cổ kim đông tây của nhân loại: từ thơ Đường đến thơ Pháp, thơ Tây Ban Nha, Nga...; đọc kinh Phật, kinh Thánh, kinh Coran và dĩ nhiên thấm nhuần chủ nghĩa Mác và nhận vào mình phẩm chất Hồ Chí Minh..., và tất cả là để cho chiều sâu triết học của thơ. Nhưng chủ yếu không phải là sách vở, mà ông xông vào đời, đi suốt cuộc trường chinh gian khổ, hiểm nguy, thử thách... của dân tộc với một tâm huyết hiếm thấy. Ông sống mỗi ngày mỗi phút tin yêu, hi vọng, sẻ chia, đau đớn... với cuộc đời này. Trên lẽ sống mà ông đã chọn, ông đã nhìn ngắm, cảm xúc, lý giải... cuộc sống mà ông trải nghiệm. Tôi bay cùng dân tộc đang bay! - Ôi! Trường Sơn vĩ đại của ta ơi! Ta tựa vào ngươi kéo pháo lên đồi. Ta tựa vào Đảng ta, lên tiếng hát. Dưới chân ta đến đầu hàng Đờ Cát. Rồng năm móng vua quan thành bụi đất. Mỗi trang thơ đều dội tiếng ta cười!. Ông phát hiện ra Tổ quốc của thời chiến đấu tâm hồn ta khi Tổ quốc soi vào - thấy ngàn núi trăm sông diễm lệ... và đặc biệt, ông phát hiện ra Nhân dân - một nhân dân khí phách, kiên cường gánh chịu hi sinh, thương đau để đất nước sống còn. Ông ân hận mình đã đi qua những ngày tháng quá vô tư bên cạnh một nhân dân như vậy: “Đất nước đau dưới gót bầy giặc Nhật - Lạc giữa sao trời tôi vẫn còn mê”. Và vì thế, khi đã đi cùng Tổ quốc, Nhân dân; ông đã đem hết tâm huyết ngợi ca cuộc đời chiến đấu, tầm vĩ đại - tầm cao nhân văn của cuộc chiến đấu cho Tổ quốc ấy: “Hỡi sông Hồng tiếng hát bốn nghìn năm - Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng? Chưa đâu - và ngay cả trong những ngày đẹp nhất - Khi Nguyễn Trãi làm thơ và đánh giặc. Nguyễn Du viết Kiều đất nước hóa thành văn. Khi Nguyễn Huệ cưỡi voi vào cửa Bắc. Hưng Đạo diệt quân Nguyên trên sóng Bạch Đằng... Những ngày tôi sống đây là ngày đẹp hơn tất cả. Dù mai sau đời muôn vạn lần hơn”. Có thể nói không có một chiến công nào, một bước đổi thay nào của cuộc đời này mà ông không rung động, thiết tha. Ngày vĩ đại, Hoa trước lăng Người... bao nhiêu bài thơ, tập thơ Chế Lan Viên đều viết vì những cái vĩ đại thời ông sống.
Một nhà thơ “sử thi”, đúng vậy! Nhưng phải chăng chỉ có ngợi ca, sử thi mà quên mất những chuyện tình yêu, khổ đau, những chuyện xiết bao “văn xuôi, của đời thường. Không. Chế Lan Viên đem thơ mình làm “nhiệm vụ” - cũng như bất cứ ai thời ấy - kẻ ra chiến trường, người chiến đấu, công tác ở hậu phương cũng đồng thời là chiến trường chống chiến tranh phá hoại... Chế Lan Viên tự lương tâm mình cảm thấy và tự giác gánh lấy trách nhiệm làm người phát ngôn bằng thơ cho cuộc chiến đấu. Nhưng thơ ông không quên hoa ngày thường khi làm chim báo bão, không quên chú ong bay trong nhà Tỉnh ủy Hưng Yên, một cánh cò trong giấc mơ đứa con gái nhỏ, hoa súng hồ Tây được anh yêu thương suốt cả một ngày, “trời xanh của sông Hàn nay đã vỡ”, người mang lại ái tình không ở cùng anh nữa, nỗi nhớ người yêu như nhớ nắng và tình yêu tuổi năm mươi lòng yêu như lửa đỏ, nhưng bên ngoài vẫn cứ trắng như không... Chế Lan Viên là một nhà thơ toàn diện, một nhà thơ theo đúng nghĩa kiểu loại nhà thơ lớn của bất cứ thời nào. Như Đỗ Phủ “suốt năm lo dân đen”, “mối lo tày non Chung” nhưng không quên làm thơ dặn con làm chuồng gà; làm thơ về việc uống rượu với các ông già trong làng; như Nguyễn Du viết mấy trăm bài thơ chuyện xưa sau vẫn không quên cuộc đời biển dâu trước mặt... Chế Lan Viên trải rộng trang thơ để đón lấy tất cả cuộc đời. Chúng ta đã từng đọc Maiakovski, Aragon, Eluard, Neruda, Nazim Hikmat, Nezval... những nhà thơ lớn thế kỷ 20... Chúng ta thử đo Chế Lan Viên theo kích tấc ấy, thì thấy Chế Lan Viên lúc sắp mất còn dồi dào sức sáng tác, sức mở rộng các thi pháp, các đường biên của thơ, kiêm toàn Đông Tây kim cổ, nghĩ sâu sắc về thơ, về đời, về dân tộc và nhân loại hơn lúc nào hết. Chỉ có điều Chế Lan Viên viết tiếng Việt, ở tận châu á và gặp lúc thế giới bao nhiêu diễn biến; nếu không, Chế Lan Viên xứng đáng đại diện cho thơ Việt Nam đối thoại ngang tầm cùng thơ thế giới.
“Trái đất mất anh hơn là anh mất nó”. Vì yêu đời mà viết câu thơ kỳ lạ đó Anh tồn tại mãi - Không bằng tuổi tên - Mà như tro bụi - Như ngọn cỏ tàn đến tiết lại trồi lên; tức là tồn tại không phải bằng danh, bởi vì danh khả danh phi thường danh (cái danh được gọi là danh là cái danh không hằng thường) (Lão Tử). Mà phải tồn tại bất diệt cùng với cuộc đời, cùng bản thể cuộc đời...
Đi từ siêu hình ở tuổi học trò, nổi bật trên thi đàn như một ngọn tháp Chàm làm mọi người kinh dị (Hoài Thanh), Chế Lan Viên vượt qua bệnh tật, nỗi đau riêng của cuộc đời riêng, kiên trì thơ ca, kiên trì lý tưởng, sống khí phách khác thường, ngang tầm thời đại và đất nước mình, đồng thời soi ngọn đèn thơ vào tận những cõi tâm hồn sâu kín, nhỏ nhoi, ẩn khuất, sinh động, mới lạ...; những nơi chưa ai đặt chân đến; tìm ra thi pháp thơ giản dị, đơn giản mà trí tuệ, sâu thẳm, quyến rũ người ta vì vẻ đẹp của tư tưởng, của cái bên trong, của cuộc đời được nung nấu bằng văn hóa toàn nhân loại... Và như vậy, Chế Lan Viên đã từ ngọn tháp Chàm biến thành tháp Bay on vĩ đại: “Anh là tháp Bay on bốn mặt/ Giấu đi ba còn lại đấy là anh - Chỉ mặt đó thôi mà nghìn trò cười khóc - Làm đau ba mặt kia trong cõi ẩn hình”...
Hãy khám phá ba mặt trong cõi ẩn hình của tháp Bay on thi ca ấy. Thi ca và cuộc đời Chế Lan Viên là cả một thế giới mà chúng ta còn phải khám phá lâu dài (sau hàng ngàn trang viết sau khi ông mất cũng như 5 luận văn Tiến sĩ về thơ ông, vẫn còn lại bao nhiêu điều phải nghĩ...). Nhưng cuộc đời ấy gởi cho tất cả những người yêu ông, đọc ông một lời nhắn: hãy yêu và dựng xây chiến đấu cho cuộc đời như đêm xuân người vợ trẻ yêu chồng, vì những ngày ta sống là những ngày đẹp hơn tất cả...
(Báo Văn Nghệ)
Love mickey,