Văn học và thời thượng
Trần Sơn trích dịch
Toạ đàm văn học: Vương Cán, Mạnh Phồn Hoa, Trần Hiểu Minh, Lý Kiến QuânV ăn học Trung Quốc từ cuối những năm 1990 xuất hiện trào lưu Văn học thời thượng hoá. Vậy Văn học thời thượng hoá là gì, mối quan hệ của nó với cuộc sống thời thượng hoá ra sao … đang là những vấn đề được giới văn nghệ Trung Quốc hết sức quan tâm. Ngày 19-12-2003, tại Bắc Kinh đã có cuộc toạ đàm giữa các học giả, chuyên gia văn học Trung Quốc về vấn đề này. Dưới đây là nội dung cuộc toạ đàm.
I - Thế nào là văn học thời thượng hoá
Vương Cán (Chủ biên tạp chí Trung Hoa văn học tuyển san): Câu chuyện thảo luận hôm nay là vấn đề mối quan hệ giữa văn học và thời thượng, hy vọng mỗi chúng ta đưa ra được điều gì đó mang tính tranh luận.
Mạnh Phồn Hoa (Nghiên cứu viên Viện Văn học Vụ KHXH Trung Quốc): Đề tài này có mấy vấn đề có thể thảo luận: Một là từ buổi giao thời thế kỷ đến nay, thời thượng hoá văn học đã trở thành một trào lưu, thời thượng hoá văn học và thời thượng hoá cuộc sống thuộc mối quan hệ gì; Hai là những cách nhìn khác nhau về thời thượng hoá; Ba là sự thảo luận tập trung của giới lý luận về những chuyện liên quan với nó. Tuy không quan hệ lắm với văn học thời thượng hoá, song có một thực tế là, sau khi lý luận văn học với tư cách là tri thức trên giảng đường đã từng bước đi vào ngõ cụt, hoặc bất lực trước thực trạng sản xuất văn hoá và thị trường văn học đương thời, các bậc tinh anh tri thức nơi các Viện nghiên cứu và trường Đại học bắt đầu lo âu.
Việc thời thượng hoá văn học mấy năm qua đã trở thành một trào lưu, điển hình trong biểu đạt của loại trào lưu này là cuộc sống của giai cấp trung sản, những tác phẩm miêu tả cuộc sống đó xuất hiện ngày càng nhiều, nhất là trong tác phẩm của các nhà văn còn rất trẻ.
Trước đây khi chúng ta phê bình bất kỳ hiện tượng nào đều tự tin, song thước đo phê bình lại ngày càng mơ hồ, chúng ta đã tự mâu thuẫn và do dự, càng trong tình trạng do dự không quyết, chúng ta càng phải giữ thái độ thận trọng, chứ không thể một hiện tượng vừa xuất hiện, chúng ta liền có ngay thái độ phê bình hoặc ủng hộ.
Cá nhân tôi cho rằng, thời thượng văn học và thời thượng cuộc sống là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Làm cho mọi người có cuộc sống tốt đẹp không chỉ là mục tiêu xây dựng một xã hội Tiểu Khang (Xã hội có cuộc sống khá giả, ND) của hình thái ý thức chủ lưu, còn là điều mà bất kỳ chế độ xã hội nào đều muốn duy trì, nó là lợi ích căn bản của một dân tộc quốc gia. Thế nhưng, một khi chúng ta còn thừa nhận văn học là lĩnh vực xử lý vấn đề tinh thần nhân loại, nhất là trong cảnh ngộ văn hoá hiện nay, làm sao có thể xử lý những âu lo, đau đớn và băn khoăn trong lòng mọi người, để họ có được cuộc sống tốt đẹp, làm sao để có thể đem đến cho mọi người cảm giác yên ổn, phải là mối quan tâm hàng đầu của văn học.
Vương Cán: Xin được cắt ngang đôi chút, vấn đề văn học thời thượng hoá mà ngài vừa nói, xem ra đã đánh đồng văn học đô thị hoá với lối sống của giai cấp trung sản, vậy văn học thời thượng hoá phải chăng là đô thị hoá và trung sản hoá.
Trần Hiểu Minh (Giáo sư khoa Trung văn Đại học Bắc Kinh): Xin được chen vào một câu: Tôi cho rằng chúng ta nên đưa ra một định nghĩa về văn học thời thượng hoá. Văn học thời thượng hoá là chỉ một hiện tượng của xã hội hậu công nghiệp hoá, sau khi Trung Quốc bước vào thời kỳ cải cách mở cửa và thành thị hoá đến nay.
Chúng ta không dám nói thời thượng hoá là điều tất nhiên trong sự phát triển lịch sử, suy cho cùng cái gọi là trào lưu đều là thứ được con người lựa chọn, song chúng ta cũng thấy rằng trào lưu thời thượng là một phương diện tích cực của xã hội tiêu dùng, phương diện tích cực này phản ánh trong văn học cách mạng trước đây của Trung Quốc là văn học Hương thổ. Văn học cách mạng Trung Quốc sau khi truyền thống bị đứt đoạn từ Ngũ Tứ (1919), đã ra đời tại khu vực Thiểm Cam Ninh nghèo nhất, còn văn học cách mạng thực sự lại ra đời sau khi có Bài nói chuyện tại cuộc toạ đàm văn nghệ Diên An năm 1942 của Mao Trạch Đông. Đến những năm 1990, xuất hiện hàng loạt tác phẩm văn học đô thị, những tác phẩm này một mặt chịu ảnh hưởng của quan niệm chủ nghĩa hiện đại, nhất là văn học đô thị của Khâu Hoa Đống, trong tác phẩm của anh, đô thị được tồn tại với tư cách một không gian sinh tồn, điều mà các nhân vật trong tác phẩm trăn trở suy tư là mối quan hệ giữa con người với đô thị, mối quan hệ tha hoá, chứa đầy sự chạy trốn và phản bội, do đó cái mà các tác phẩm của Khâu Hoa Đống nhằm tới là những ý niệm của chủ nghĩa hiện đại, là những suy ngẫm của chủ nghĩa hiện đại về sự sinh tồn của con người. Đến cuối những năm 1990, chúng ta phát hiện lớp nhà văn rất trẻ trưởng thành từ môi trường đô thị, họ yêu mến cuộc sống đô thị, có mối liên hệ tự nhiên với đô thị, những miêu tả của họ về phố phường, quán bar, quán cà phê và những chuyện yêu đương, ham muốn nhục thể nam nữ… nơi đô thị đều khá phức tạp, vắng bóng trạng thái u uất và tinh thần phân liệt. Những điều đó liệu chúng ta có quy kết thành loại trạng thái không lý tưởng, không nỗi đau, không tính cách nội tâm, chúng ta có thể thảo luận, song tôi tán thành câu cuối của giáo sư Mạnh, tức bất kỳ lúc nào, bất kỳ lý tưởng nào, dù là chân thực hay giả dối đều cần phải có một tín ngưỡng, không có loại Utopia (điều không tưởng) hoặc một loại tín ngưỡng nào, văn học tất nảy sinh vấn đề. Ngay như nước Mỹ giàu có là thế, còn Thượng đế. Ai chẳng biết Thượng đế là giả, và không tồn tại, song với tư cách một tín ngưỡng, Người luôn ngự trị trong trái tim mỗi người. Với một đất nước không có cội nguồn tôn giáo, không có lịch sử tôn giáo như Trung Quốc, việc chúng ta muốn xây dựng lại một lý tưởng khá gian nan.
Vương Cán: Xét theo chiều dọc sự phát triển của văn học Trung Quốc, ta thấy khoảng giữa những năm 1990 đã xuất hiện trào lưu sáng tác văn học thời thượng hoá. Sau 1995, xuất hiện lượng lớn các tác phẩm đô thị, nhất là sự xuất hiện của một số nhà văn nữ, văn học Tiền vệ và Tiên phong dần dần bị thay thế bởi thời thượng, nếu như Vệ Tuệ và Miên Miên xuất hiện trong các năm 1985, 1986, tất sẽ trở thành văn học thời thượng. Khi đó tôi có đọc bài viết của nhà văn Phùng Ký Tài viết về việc khi mọi người thảo luận cuốn Tìm hiểu ban đầu về kỹ xảo tiểu thuyết hiện đại của Cao Hành Kiện (người đoạt giải Nobel văn học năm 2000), bản thân cảm thấy như được uống cốc rượu nho khai vị, tác phẩm ấy khi đó là thời thượng, song hiện nay uống rượu nho khai vị đã không còn là thời thượng nữa. Lúc đó vị thời thượng trong các tác phẩm của Trương Tân Hân rất đậm, bị coi là văn học phái Hiện đại, phái Tiên phong, phái Tân trào. Còn các tác giả sau đó như Vệ Tuệ, Miên Miên lại trở thành đại biểu cho văn học thời thượng, trong các tiểu thuyết của họ, ngoài các thứ thời thượng như quán bar, cuộc vui… còn xuất hiện đủ loại nhãn hiệu nổi tiếng. Những năm 1980, uống rượu nho được coi là tượng trưng cho cải cách mở cửa, tượng trưng cho giải phóng tư tưởng, song đến những năm 1990, nhãn hiệu nổi tiếng đã trở thành biểu trưng của xã hội tiêu dùng. Mối quan hệ giữa thời thượng văn học với cuộc sống thường nhật vô cùng mật thiết, có điều sự xuất hiện các nhãn hiệu nổi tiếng trong tác phẩm luôn cao hơn trong đời thường, mang ý thức tiêu dùng siêu tiền (vượt lên trước), là sự khoa trương quá mức cuộc sống thường nhật.
Lý Kiến Huy (Biên tập Nxb Nhân dân văn học): Có lẽ nên giới định một chút khái niệm “Thời thượng”, Thời thượng là khái niệm liên quan mật thiết với cuộc sống tiêu dùng ở thành thị với sự phong phú của đời sống vật chất, là cách sống mang ý nghĩa chúa tể được lựa chọn phổ biến hiện nay. Đứng trước việc tán đồng văn học thời đại chủ nghĩa tiêu dùng hướng tới thời thượng, việc chúng ta sẽ nắm bắt văn học và cuộc sống ra sao, đã trở thành vấn đề. Văn học phải chăng cần phải tán đồng cuộc sống đó, và phải miêu tả nó một cách giản đơn, ngoại tại, bất chấp cự ly?
Đứng trước vấn đề thời thượng, về đại thể tôi tán thành quan điểm của Kundera về tinh thần của văn học và tinh thần của thời đại: Văn học chính là loại tinh thần đối kháng với “tinh thần thời đại”; trước những quan niệm giá trị và phương thức sống lưu hành, chúng ta cần phải giữ một cự ly tỉnh táo. Trước vấn đề thời thượng, chúng ta cũng nên như vậy. Đương nhiên tôi tôn trọng, và hiểu được sự lựa chọn của một số người đối với cuộc sống thời thượng, song tôi khẳng định cuộc sống thời thượng không phải là cuộc sống hoàn chỉnh, hoàn hảo, lý tưởng. Có một số vấn đề nghiệt ngã bị thời thượng che lấp, cần sự phán xét của chúng ta. Trong cái môi trường cuộc sống tiêu dùng thoạt nhìn lâm ly kỳ diệu đó, những vấn đề xã hội lớn lao, nỗi lo âu riêng tư trong lòng mỗi người, cảm giác bất ổn… tất thảy đều đòi hỏi chúng ta phải xuyên qua lớp mây mù thời thượng để nắm bắt và khám phá. Tóm lại, phát hiện đằng sau vẻ ngoài thời thượng một sự thật khác bị thời thượng che lấp, là công việc chúng ta phải nỗ lực hoàn thành khi tiến hành phản tư văn hoá.
II - Mối quan hệ giữa văn học thời thượng hoá với cuộc sống thời thượng hoá
Trần Hiểu Minh: Về đại thể, tôi rất tán thành thái độ của Lý Kiến Huy, một khi chúng ta trở về với văn bản văn học cụ thể, về với quá trình phát triển của văn học để nghiên cứu, chúng ta sẽ gặp khó khăn, đó là vấn đề kinh nghiệm của chủ thể người viết văn hiện nay. Người viết văn hiện nay ngày càng trẻ, kinh nghiệm của họ ngày càng trực tiếp, cảm tính ngày một nhiều. Họ không được nuôi dưỡng bởi văn học, mà được nuôi dưỡng bởi những thứ thời thượng như nhạc Pop, truyền hình nhiều tập, truyền thông đại chúng, Internet… Họ không trải qua những cơn vật vã của cuộc sống, do đó thiếu sự dồn nén để tạo nên sự phản tư và suy ngẫm về cuộc sống. Vậy thì chẳng có cách gì có thể yêu cầu lớp người viết văn trẻ đó phê phán xã hội, họ có sự phản kháng của họ, chẳng hạn trong cuốn ảnh ngược bàn tay trái năm tháng bàn tay phải của Quách Kính Minh, có chương miêu tả cảm xúc mê đắm đến phát cuồng thứ nhạc Rock, viết về những cách bức giữa họ với người lớn, thế giới phong bế của họ, xét một ý nghĩa nào đó, vừa không có sự phê phán xã hội, cũng chẳng tỏ ra bao dung xã hội, mà bằng cách thức riêng, họ đối địch, chạy trốn, phong bế, đối kháng với xã hội đó, khi đó chúng ta phát hiện, loại lời nói vốn có của chúng ta đã gặp trở ngại trong việc lý giải họ.
Lý Kiến Huy: ở đây đã nảy sinh một vấn đề, trong toàn bộ phương diện truyền thừa văn hoá, chúng ta đã có sự đứt đoạn. Việc giáo dục văn học, giáo dục trong trường học của chúng ta và các loại giáo dục khác đáng lẽ phải có hiệu quả và ảnh hưởng lớn song đã mất thiêng, văn hoá điện ảnh truyền hình mang tính tiêu dùng và văn hoá truyền thông đại chúng… đã tác động ngày càng lớn đến cuộc sống của đa số lớp trẻ.
Mạnh Phồn Hoa: Những trình bày lịch sử vừa rồi đã cấp cho chúng ta một hệ tham chiếu, song về mặt khái quát lý luận còn chưa đủ. Chẳng hạn chúng ta khởi nguồn từ cuộc cách mạng đỏ những năm 1940, thực ra là lần “chuyển dịch” thứ nhất về lời nói văn học, đó là sự chuyển đổi từ ngôn ngữ cá nhân hoá của lớp trí thức thời “Ngũ Tứ” thành ngôn ngữ của nông dân, thành loại tự sự hùng vĩ để nông dân có thể nghe hiểu, có thể giúp Mao Trạch Đông kiến lập mục tiêu tổng thể cho quốc gia dân tộc, khi đó lời nói chuyển thành lời nói để đại chúng nhân dân có thể tiếp nhận. Sự thực là, toàn bộ quá trình sáng tác của văn học đương đại Trung Quốc là quá trình sáng tác đại chúng hoá. Kiểu đại chúng hoá này không phải đại chúng hoá với nghĩa tiêu dùng, mà là loại gánh chịu ý nghĩa hình thái ý thức quốc gia. Những vở kịch mẫu (Dạng bản hý) là hình thức cực đoan của nó.
Lý Kiến Huy: Trong thời thượng bao gồm cả chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa hưởng lạc, chủ nghĩa tiêu dùng. Song cái mà văn hoá Trung Quốc đang phải đối mặt, những thứ vốn được coi là rất quan trọng của văn hoá, như nguyên tắc giá trị, giá trị tinh thần… chúng ta đã không còn quan tâm nữa, còn việc thảo luận nghiên cứu những vấn đề mà văn hoá văn học quan tâm như nỗi đau, sự tôn nghiêm, cảm giác tự do, niềm vui gia đình, nơi trú ngụ linh hồn, sự cứu rỗi… xem ra quá xa xỉ, thậm chí có phần bất hợp thời nghi. Song tôi cho rằng với tư cách người làm công tác văn hoá hoặc nhà phê bình văn hoá thì chúng ta cần phải giữ cho được những thứ đó, và coi đó là toạ độ ổn định để xây dựng một nền văn hoá.
Trần Hiểu Minh: Thực ra hiện giờ chúng ta đang phê phán thời thượng trong trào lưu thời thượng, đó chính là sự phản ánh thời thượng. Xét về tầng thứ, có loại sáng tác của lớp nhà văn trẻ gắn bó trực tiếp với thời thượng, có loại vừa tán thành vừa chống lại, lại có loại phê phán thời thượng, phê phán thời thượng bằng phương thức thời thượng, do đó chúng ta phải nghiên cứu kỹ để tìm hiểu mối quan hệ giữa chúng với thời thượng ra sao.
Mặt khác chúng ta phải lý giải từ hai hướng: Một là thời thượng đã bị văn học tạo dựng ra sao, hai là văn học đã bị thời thượng tạo dựng ra sao.
Mạnh Phồn Hoa: Sáng tác thời thượng và sáng tác kinh điển hoặc sáng tác nghiêm túc trước đây có sự khác biệt rất lớn, sáng tác thời thượng chú trọng khoái cảm, sáng tác nghiêm túc chú trọng mỹ cảm. Một cái là cảm quan, một cái là tâm linh; Một cái là ngoại tệ (bên ngoài), một cái là nội tại (bên trong), sự khác biệt này là rất quan trọng, Thời thượng thay đổi hàng ngày, song tất tật đều là thứ bong bóng, cái mới của hôm nay sẽ bị cái mới của ngày hôm sau thay thế. Còn những sáng tác nghiêm túc lại không thế. Chẳng hạn sáng tác của Ngô Huyền, có loại là tiền hiện đại xã hội, coi hiện đại là thời thượng để theo đuổi, ví dụ trong các cuốn Tây địa, Phát lang, nhân vật do muốn thay đổi thân phận đã lao ra thành phố làm nghề mãi dâm, cô ta đã đánh đổi sự đớn đau để hoàn thành việc thay đổi thân phận, đó không phải là sáng tác thời thượng.
III - Thời thượng và thương nghiệp hoá
Vương Cán: Thời thượng hoá rất dễ bị thương nghiệp hoá lợi dụng.
Cách nhìn của tôi có khác với Kiến Huy, văn học ngay từ khi bắt đầu, trong một chừng mực nào đó đã mang sắc thái thời thượng, chẳng hạn văn bạch thoại thời kỳ đầu mang nhiều chất văn Tây và sắc thái thời thượng, các nhà văn những năm 1930, bao gồm Mao Thuẫn, úc Đạt Phu… bao gồm các tác phẩm của phái Tân cảm giác lúc đó tồn tại với tư cách thời thượng văn hoá, song văn học biểu hiện thời thượng không có nghĩa là khẳng định thời thượng. Văn học hiện đại chủ nghĩa có quan hệ khá mật thiết với thời thượng, phần lớn văn học hiện đại chủ nghĩa đều viết về lối sống thời thượng trong xã hội công nghiệp hiện đại, viết về sức ép của chúng đối với con người.
Lý Kiến Huy: Những điều tôi trình bày trên đây không phải không quan tâm đến thời thượng, tách xa thời thượng, mà là nói phải giữ một khoảng cách, phải phán xét nó một cách tỉnh táo lạnh lùng, để nhìn lại và suy nghĩ về nó được tốt hơn, tiến tới chuyển hoá chúng thành loại biểu đạt văn hoá mang ý nghĩa tích cực hơn.
Vương Cán: Văn học thực ra không tách nổi thời thượng, giống như điện ảnh, lúc điện ảnh xuất hiện lần đầu chính là một loại thời thượng, là sản phẩm tiêu dùng của xã hội công nghiệp hiện đại, mang tính thời thượng rất mạnh. Sau đó điện ảnh từng bước từ thời thượng trở thành một loại nghệ thuật, đến nay điện ảnh đã biến thành loại phim lớn (chỉ những phim có giá thành và đầu tư cao), và lại trở thành một loại thời thượng. Mối quan hệ giữa văn học với điện ảnh có phần phức tạp hơn, văn học giai đoạn hiện nay mê đắm với chuyện giường chiếu, mê đắm trong các trang viết về tính dục, có thể nói nó mang tính giai đoạn, cho nên có thể nói rằng thời thượng cũng có thể được tạo nên.
Lý Kiến Huy: Theo tôi, thời thượng, suy cho cùng là cái mà xã hội chúng ta cực hiếm người đi tìm. Mặt khác, thời thượng với tư cách là một loại hình thức văn hoá, bản thân nó cũng có nhiều vấn đề, trong các hành vi của chủ thể thời thượng hiện nay đã xuất hiện những biểu hiện kỳ lạ: Thiếu lòng tự trọng và sự tôn trọng người khác, về mặt đạo đức có nhiều biểu hiện tiêu cực, muốn thông qua việc tự ngược đãi, tự huỷ đạo đức của chính mình để thu hút sự chú ý của mọi người và sự quan tâm phổ biến của xã hội, đó là những tồn tại phổ biến trong các sáng tác thời thượng hiện nay.
Trần Hiểu Minh: Những gì các vị vừa bàn đến chỉ là một hiện trạng, mặt khác chúng ta phải thấy rằng thời thượng hoá còn gắn liền với thẩm mỹ, trong xã hội tiêu dùng, tất thảy đều là duy mỹ chủ nghĩa, khắp nơi đều là không gian thẩm mỹ hoá, việc thẩm mỹ hoá đời sống hàng ngày và thời thượng có mối quan hệ hai chiều tác động lẫn nhau, nếu chỉ coi thời thượng là biểu hiện ham muốn vật chất nảy sinh trong xã hội tiêu dùng là không đủ. Chúng ta phải thấy rằng xã hội tiêu dùng cũng có nhu cầu vươn tới trào lưu thẩm mỹ hoá, rằng con người ta cũng có nhu cầu thời thượng hoá thương phẩm, do đó chúng ta không thể chỉ dùng đạo đức để lý giải.
(Báo Văn nghệ)
Trần Sơn trích dịch
Toạ đàm văn học: Vương Cán, Mạnh Phồn Hoa, Trần Hiểu Minh, Lý Kiến QuânV ăn học Trung Quốc từ cuối những năm 1990 xuất hiện trào lưu Văn học thời thượng hoá. Vậy Văn học thời thượng hoá là gì, mối quan hệ của nó với cuộc sống thời thượng hoá ra sao … đang là những vấn đề được giới văn nghệ Trung Quốc hết sức quan tâm. Ngày 19-12-2003, tại Bắc Kinh đã có cuộc toạ đàm giữa các học giả, chuyên gia văn học Trung Quốc về vấn đề này. Dưới đây là nội dung cuộc toạ đàm.
I - Thế nào là văn học thời thượng hoá
Vương Cán (Chủ biên tạp chí Trung Hoa văn học tuyển san): Câu chuyện thảo luận hôm nay là vấn đề mối quan hệ giữa văn học và thời thượng, hy vọng mỗi chúng ta đưa ra được điều gì đó mang tính tranh luận.
Mạnh Phồn Hoa (Nghiên cứu viên Viện Văn học Vụ KHXH Trung Quốc): Đề tài này có mấy vấn đề có thể thảo luận: Một là từ buổi giao thời thế kỷ đến nay, thời thượng hoá văn học đã trở thành một trào lưu, thời thượng hoá văn học và thời thượng hoá cuộc sống thuộc mối quan hệ gì; Hai là những cách nhìn khác nhau về thời thượng hoá; Ba là sự thảo luận tập trung của giới lý luận về những chuyện liên quan với nó. Tuy không quan hệ lắm với văn học thời thượng hoá, song có một thực tế là, sau khi lý luận văn học với tư cách là tri thức trên giảng đường đã từng bước đi vào ngõ cụt, hoặc bất lực trước thực trạng sản xuất văn hoá và thị trường văn học đương thời, các bậc tinh anh tri thức nơi các Viện nghiên cứu và trường Đại học bắt đầu lo âu.
Việc thời thượng hoá văn học mấy năm qua đã trở thành một trào lưu, điển hình trong biểu đạt của loại trào lưu này là cuộc sống của giai cấp trung sản, những tác phẩm miêu tả cuộc sống đó xuất hiện ngày càng nhiều, nhất là trong tác phẩm của các nhà văn còn rất trẻ.
Trước đây khi chúng ta phê bình bất kỳ hiện tượng nào đều tự tin, song thước đo phê bình lại ngày càng mơ hồ, chúng ta đã tự mâu thuẫn và do dự, càng trong tình trạng do dự không quyết, chúng ta càng phải giữ thái độ thận trọng, chứ không thể một hiện tượng vừa xuất hiện, chúng ta liền có ngay thái độ phê bình hoặc ủng hộ.
Cá nhân tôi cho rằng, thời thượng văn học và thời thượng cuộc sống là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Làm cho mọi người có cuộc sống tốt đẹp không chỉ là mục tiêu xây dựng một xã hội Tiểu Khang (Xã hội có cuộc sống khá giả, ND) của hình thái ý thức chủ lưu, còn là điều mà bất kỳ chế độ xã hội nào đều muốn duy trì, nó là lợi ích căn bản của một dân tộc quốc gia. Thế nhưng, một khi chúng ta còn thừa nhận văn học là lĩnh vực xử lý vấn đề tinh thần nhân loại, nhất là trong cảnh ngộ văn hoá hiện nay, làm sao có thể xử lý những âu lo, đau đớn và băn khoăn trong lòng mọi người, để họ có được cuộc sống tốt đẹp, làm sao để có thể đem đến cho mọi người cảm giác yên ổn, phải là mối quan tâm hàng đầu của văn học.
Vương Cán: Xin được cắt ngang đôi chút, vấn đề văn học thời thượng hoá mà ngài vừa nói, xem ra đã đánh đồng văn học đô thị hoá với lối sống của giai cấp trung sản, vậy văn học thời thượng hoá phải chăng là đô thị hoá và trung sản hoá.
Trần Hiểu Minh (Giáo sư khoa Trung văn Đại học Bắc Kinh): Xin được chen vào một câu: Tôi cho rằng chúng ta nên đưa ra một định nghĩa về văn học thời thượng hoá. Văn học thời thượng hoá là chỉ một hiện tượng của xã hội hậu công nghiệp hoá, sau khi Trung Quốc bước vào thời kỳ cải cách mở cửa và thành thị hoá đến nay.
Chúng ta không dám nói thời thượng hoá là điều tất nhiên trong sự phát triển lịch sử, suy cho cùng cái gọi là trào lưu đều là thứ được con người lựa chọn, song chúng ta cũng thấy rằng trào lưu thời thượng là một phương diện tích cực của xã hội tiêu dùng, phương diện tích cực này phản ánh trong văn học cách mạng trước đây của Trung Quốc là văn học Hương thổ. Văn học cách mạng Trung Quốc sau khi truyền thống bị đứt đoạn từ Ngũ Tứ (1919), đã ra đời tại khu vực Thiểm Cam Ninh nghèo nhất, còn văn học cách mạng thực sự lại ra đời sau khi có Bài nói chuyện tại cuộc toạ đàm văn nghệ Diên An năm 1942 của Mao Trạch Đông. Đến những năm 1990, xuất hiện hàng loạt tác phẩm văn học đô thị, những tác phẩm này một mặt chịu ảnh hưởng của quan niệm chủ nghĩa hiện đại, nhất là văn học đô thị của Khâu Hoa Đống, trong tác phẩm của anh, đô thị được tồn tại với tư cách một không gian sinh tồn, điều mà các nhân vật trong tác phẩm trăn trở suy tư là mối quan hệ giữa con người với đô thị, mối quan hệ tha hoá, chứa đầy sự chạy trốn và phản bội, do đó cái mà các tác phẩm của Khâu Hoa Đống nhằm tới là những ý niệm của chủ nghĩa hiện đại, là những suy ngẫm của chủ nghĩa hiện đại về sự sinh tồn của con người. Đến cuối những năm 1990, chúng ta phát hiện lớp nhà văn rất trẻ trưởng thành từ môi trường đô thị, họ yêu mến cuộc sống đô thị, có mối liên hệ tự nhiên với đô thị, những miêu tả của họ về phố phường, quán bar, quán cà phê và những chuyện yêu đương, ham muốn nhục thể nam nữ… nơi đô thị đều khá phức tạp, vắng bóng trạng thái u uất và tinh thần phân liệt. Những điều đó liệu chúng ta có quy kết thành loại trạng thái không lý tưởng, không nỗi đau, không tính cách nội tâm, chúng ta có thể thảo luận, song tôi tán thành câu cuối của giáo sư Mạnh, tức bất kỳ lúc nào, bất kỳ lý tưởng nào, dù là chân thực hay giả dối đều cần phải có một tín ngưỡng, không có loại Utopia (điều không tưởng) hoặc một loại tín ngưỡng nào, văn học tất nảy sinh vấn đề. Ngay như nước Mỹ giàu có là thế, còn Thượng đế. Ai chẳng biết Thượng đế là giả, và không tồn tại, song với tư cách một tín ngưỡng, Người luôn ngự trị trong trái tim mỗi người. Với một đất nước không có cội nguồn tôn giáo, không có lịch sử tôn giáo như Trung Quốc, việc chúng ta muốn xây dựng lại một lý tưởng khá gian nan.
Vương Cán: Xét theo chiều dọc sự phát triển của văn học Trung Quốc, ta thấy khoảng giữa những năm 1990 đã xuất hiện trào lưu sáng tác văn học thời thượng hoá. Sau 1995, xuất hiện lượng lớn các tác phẩm đô thị, nhất là sự xuất hiện của một số nhà văn nữ, văn học Tiền vệ và Tiên phong dần dần bị thay thế bởi thời thượng, nếu như Vệ Tuệ và Miên Miên xuất hiện trong các năm 1985, 1986, tất sẽ trở thành văn học thời thượng. Khi đó tôi có đọc bài viết của nhà văn Phùng Ký Tài viết về việc khi mọi người thảo luận cuốn Tìm hiểu ban đầu về kỹ xảo tiểu thuyết hiện đại của Cao Hành Kiện (người đoạt giải Nobel văn học năm 2000), bản thân cảm thấy như được uống cốc rượu nho khai vị, tác phẩm ấy khi đó là thời thượng, song hiện nay uống rượu nho khai vị đã không còn là thời thượng nữa. Lúc đó vị thời thượng trong các tác phẩm của Trương Tân Hân rất đậm, bị coi là văn học phái Hiện đại, phái Tiên phong, phái Tân trào. Còn các tác giả sau đó như Vệ Tuệ, Miên Miên lại trở thành đại biểu cho văn học thời thượng, trong các tiểu thuyết của họ, ngoài các thứ thời thượng như quán bar, cuộc vui… còn xuất hiện đủ loại nhãn hiệu nổi tiếng. Những năm 1980, uống rượu nho được coi là tượng trưng cho cải cách mở cửa, tượng trưng cho giải phóng tư tưởng, song đến những năm 1990, nhãn hiệu nổi tiếng đã trở thành biểu trưng của xã hội tiêu dùng. Mối quan hệ giữa thời thượng văn học với cuộc sống thường nhật vô cùng mật thiết, có điều sự xuất hiện các nhãn hiệu nổi tiếng trong tác phẩm luôn cao hơn trong đời thường, mang ý thức tiêu dùng siêu tiền (vượt lên trước), là sự khoa trương quá mức cuộc sống thường nhật.
Lý Kiến Huy (Biên tập Nxb Nhân dân văn học): Có lẽ nên giới định một chút khái niệm “Thời thượng”, Thời thượng là khái niệm liên quan mật thiết với cuộc sống tiêu dùng ở thành thị với sự phong phú của đời sống vật chất, là cách sống mang ý nghĩa chúa tể được lựa chọn phổ biến hiện nay. Đứng trước việc tán đồng văn học thời đại chủ nghĩa tiêu dùng hướng tới thời thượng, việc chúng ta sẽ nắm bắt văn học và cuộc sống ra sao, đã trở thành vấn đề. Văn học phải chăng cần phải tán đồng cuộc sống đó, và phải miêu tả nó một cách giản đơn, ngoại tại, bất chấp cự ly?
Đứng trước vấn đề thời thượng, về đại thể tôi tán thành quan điểm của Kundera về tinh thần của văn học và tinh thần của thời đại: Văn học chính là loại tinh thần đối kháng với “tinh thần thời đại”; trước những quan niệm giá trị và phương thức sống lưu hành, chúng ta cần phải giữ một cự ly tỉnh táo. Trước vấn đề thời thượng, chúng ta cũng nên như vậy. Đương nhiên tôi tôn trọng, và hiểu được sự lựa chọn của một số người đối với cuộc sống thời thượng, song tôi khẳng định cuộc sống thời thượng không phải là cuộc sống hoàn chỉnh, hoàn hảo, lý tưởng. Có một số vấn đề nghiệt ngã bị thời thượng che lấp, cần sự phán xét của chúng ta. Trong cái môi trường cuộc sống tiêu dùng thoạt nhìn lâm ly kỳ diệu đó, những vấn đề xã hội lớn lao, nỗi lo âu riêng tư trong lòng mỗi người, cảm giác bất ổn… tất thảy đều đòi hỏi chúng ta phải xuyên qua lớp mây mù thời thượng để nắm bắt và khám phá. Tóm lại, phát hiện đằng sau vẻ ngoài thời thượng một sự thật khác bị thời thượng che lấp, là công việc chúng ta phải nỗ lực hoàn thành khi tiến hành phản tư văn hoá.
II - Mối quan hệ giữa văn học thời thượng hoá với cuộc sống thời thượng hoá
Trần Hiểu Minh: Về đại thể, tôi rất tán thành thái độ của Lý Kiến Huy, một khi chúng ta trở về với văn bản văn học cụ thể, về với quá trình phát triển của văn học để nghiên cứu, chúng ta sẽ gặp khó khăn, đó là vấn đề kinh nghiệm của chủ thể người viết văn hiện nay. Người viết văn hiện nay ngày càng trẻ, kinh nghiệm của họ ngày càng trực tiếp, cảm tính ngày một nhiều. Họ không được nuôi dưỡng bởi văn học, mà được nuôi dưỡng bởi những thứ thời thượng như nhạc Pop, truyền hình nhiều tập, truyền thông đại chúng, Internet… Họ không trải qua những cơn vật vã của cuộc sống, do đó thiếu sự dồn nén để tạo nên sự phản tư và suy ngẫm về cuộc sống. Vậy thì chẳng có cách gì có thể yêu cầu lớp người viết văn trẻ đó phê phán xã hội, họ có sự phản kháng của họ, chẳng hạn trong cuốn ảnh ngược bàn tay trái năm tháng bàn tay phải của Quách Kính Minh, có chương miêu tả cảm xúc mê đắm đến phát cuồng thứ nhạc Rock, viết về những cách bức giữa họ với người lớn, thế giới phong bế của họ, xét một ý nghĩa nào đó, vừa không có sự phê phán xã hội, cũng chẳng tỏ ra bao dung xã hội, mà bằng cách thức riêng, họ đối địch, chạy trốn, phong bế, đối kháng với xã hội đó, khi đó chúng ta phát hiện, loại lời nói vốn có của chúng ta đã gặp trở ngại trong việc lý giải họ.
Lý Kiến Huy: ở đây đã nảy sinh một vấn đề, trong toàn bộ phương diện truyền thừa văn hoá, chúng ta đã có sự đứt đoạn. Việc giáo dục văn học, giáo dục trong trường học của chúng ta và các loại giáo dục khác đáng lẽ phải có hiệu quả và ảnh hưởng lớn song đã mất thiêng, văn hoá điện ảnh truyền hình mang tính tiêu dùng và văn hoá truyền thông đại chúng… đã tác động ngày càng lớn đến cuộc sống của đa số lớp trẻ.
Mạnh Phồn Hoa: Những trình bày lịch sử vừa rồi đã cấp cho chúng ta một hệ tham chiếu, song về mặt khái quát lý luận còn chưa đủ. Chẳng hạn chúng ta khởi nguồn từ cuộc cách mạng đỏ những năm 1940, thực ra là lần “chuyển dịch” thứ nhất về lời nói văn học, đó là sự chuyển đổi từ ngôn ngữ cá nhân hoá của lớp trí thức thời “Ngũ Tứ” thành ngôn ngữ của nông dân, thành loại tự sự hùng vĩ để nông dân có thể nghe hiểu, có thể giúp Mao Trạch Đông kiến lập mục tiêu tổng thể cho quốc gia dân tộc, khi đó lời nói chuyển thành lời nói để đại chúng nhân dân có thể tiếp nhận. Sự thực là, toàn bộ quá trình sáng tác của văn học đương đại Trung Quốc là quá trình sáng tác đại chúng hoá. Kiểu đại chúng hoá này không phải đại chúng hoá với nghĩa tiêu dùng, mà là loại gánh chịu ý nghĩa hình thái ý thức quốc gia. Những vở kịch mẫu (Dạng bản hý) là hình thức cực đoan của nó.
Lý Kiến Huy: Trong thời thượng bao gồm cả chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa hưởng lạc, chủ nghĩa tiêu dùng. Song cái mà văn hoá Trung Quốc đang phải đối mặt, những thứ vốn được coi là rất quan trọng của văn hoá, như nguyên tắc giá trị, giá trị tinh thần… chúng ta đã không còn quan tâm nữa, còn việc thảo luận nghiên cứu những vấn đề mà văn hoá văn học quan tâm như nỗi đau, sự tôn nghiêm, cảm giác tự do, niềm vui gia đình, nơi trú ngụ linh hồn, sự cứu rỗi… xem ra quá xa xỉ, thậm chí có phần bất hợp thời nghi. Song tôi cho rằng với tư cách người làm công tác văn hoá hoặc nhà phê bình văn hoá thì chúng ta cần phải giữ cho được những thứ đó, và coi đó là toạ độ ổn định để xây dựng một nền văn hoá.
Trần Hiểu Minh: Thực ra hiện giờ chúng ta đang phê phán thời thượng trong trào lưu thời thượng, đó chính là sự phản ánh thời thượng. Xét về tầng thứ, có loại sáng tác của lớp nhà văn trẻ gắn bó trực tiếp với thời thượng, có loại vừa tán thành vừa chống lại, lại có loại phê phán thời thượng, phê phán thời thượng bằng phương thức thời thượng, do đó chúng ta phải nghiên cứu kỹ để tìm hiểu mối quan hệ giữa chúng với thời thượng ra sao.
Mặt khác chúng ta phải lý giải từ hai hướng: Một là thời thượng đã bị văn học tạo dựng ra sao, hai là văn học đã bị thời thượng tạo dựng ra sao.
Mạnh Phồn Hoa: Sáng tác thời thượng và sáng tác kinh điển hoặc sáng tác nghiêm túc trước đây có sự khác biệt rất lớn, sáng tác thời thượng chú trọng khoái cảm, sáng tác nghiêm túc chú trọng mỹ cảm. Một cái là cảm quan, một cái là tâm linh; Một cái là ngoại tệ (bên ngoài), một cái là nội tại (bên trong), sự khác biệt này là rất quan trọng, Thời thượng thay đổi hàng ngày, song tất tật đều là thứ bong bóng, cái mới của hôm nay sẽ bị cái mới của ngày hôm sau thay thế. Còn những sáng tác nghiêm túc lại không thế. Chẳng hạn sáng tác của Ngô Huyền, có loại là tiền hiện đại xã hội, coi hiện đại là thời thượng để theo đuổi, ví dụ trong các cuốn Tây địa, Phát lang, nhân vật do muốn thay đổi thân phận đã lao ra thành phố làm nghề mãi dâm, cô ta đã đánh đổi sự đớn đau để hoàn thành việc thay đổi thân phận, đó không phải là sáng tác thời thượng.
III - Thời thượng và thương nghiệp hoá
Vương Cán: Thời thượng hoá rất dễ bị thương nghiệp hoá lợi dụng.
Cách nhìn của tôi có khác với Kiến Huy, văn học ngay từ khi bắt đầu, trong một chừng mực nào đó đã mang sắc thái thời thượng, chẳng hạn văn bạch thoại thời kỳ đầu mang nhiều chất văn Tây và sắc thái thời thượng, các nhà văn những năm 1930, bao gồm Mao Thuẫn, úc Đạt Phu… bao gồm các tác phẩm của phái Tân cảm giác lúc đó tồn tại với tư cách thời thượng văn hoá, song văn học biểu hiện thời thượng không có nghĩa là khẳng định thời thượng. Văn học hiện đại chủ nghĩa có quan hệ khá mật thiết với thời thượng, phần lớn văn học hiện đại chủ nghĩa đều viết về lối sống thời thượng trong xã hội công nghiệp hiện đại, viết về sức ép của chúng đối với con người.
Lý Kiến Huy: Những điều tôi trình bày trên đây không phải không quan tâm đến thời thượng, tách xa thời thượng, mà là nói phải giữ một khoảng cách, phải phán xét nó một cách tỉnh táo lạnh lùng, để nhìn lại và suy nghĩ về nó được tốt hơn, tiến tới chuyển hoá chúng thành loại biểu đạt văn hoá mang ý nghĩa tích cực hơn.
Vương Cán: Văn học thực ra không tách nổi thời thượng, giống như điện ảnh, lúc điện ảnh xuất hiện lần đầu chính là một loại thời thượng, là sản phẩm tiêu dùng của xã hội công nghiệp hiện đại, mang tính thời thượng rất mạnh. Sau đó điện ảnh từng bước từ thời thượng trở thành một loại nghệ thuật, đến nay điện ảnh đã biến thành loại phim lớn (chỉ những phim có giá thành và đầu tư cao), và lại trở thành một loại thời thượng. Mối quan hệ giữa văn học với điện ảnh có phần phức tạp hơn, văn học giai đoạn hiện nay mê đắm với chuyện giường chiếu, mê đắm trong các trang viết về tính dục, có thể nói nó mang tính giai đoạn, cho nên có thể nói rằng thời thượng cũng có thể được tạo nên.
Lý Kiến Huy: Theo tôi, thời thượng, suy cho cùng là cái mà xã hội chúng ta cực hiếm người đi tìm. Mặt khác, thời thượng với tư cách là một loại hình thức văn hoá, bản thân nó cũng có nhiều vấn đề, trong các hành vi của chủ thể thời thượng hiện nay đã xuất hiện những biểu hiện kỳ lạ: Thiếu lòng tự trọng và sự tôn trọng người khác, về mặt đạo đức có nhiều biểu hiện tiêu cực, muốn thông qua việc tự ngược đãi, tự huỷ đạo đức của chính mình để thu hút sự chú ý của mọi người và sự quan tâm phổ biến của xã hội, đó là những tồn tại phổ biến trong các sáng tác thời thượng hiện nay.
Trần Hiểu Minh: Những gì các vị vừa bàn đến chỉ là một hiện trạng, mặt khác chúng ta phải thấy rằng thời thượng hoá còn gắn liền với thẩm mỹ, trong xã hội tiêu dùng, tất thảy đều là duy mỹ chủ nghĩa, khắp nơi đều là không gian thẩm mỹ hoá, việc thẩm mỹ hoá đời sống hàng ngày và thời thượng có mối quan hệ hai chiều tác động lẫn nhau, nếu chỉ coi thời thượng là biểu hiện ham muốn vật chất nảy sinh trong xã hội tiêu dùng là không đủ. Chúng ta phải thấy rằng xã hội tiêu dùng cũng có nhu cầu vươn tới trào lưu thẩm mỹ hoá, rằng con người ta cũng có nhu cầu thời thượng hoá thương phẩm, do đó chúng ta không thể chỉ dùng đạo đức để lý giải.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,