“Từ giọng nói âm trầm sâu lắng lạ...”
Trần Thanh Đạm
Nhà thơ cuồng sĩ xứ Quảng Bùi Giáng, có hai câu thơ ngộ nghĩnh về xứ Huế:
Dạ thưa: xứ Huế bây giờ
Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương...
Về ngữ nghĩa trực tiếp thì hai câu thơ chẳng mang lại thông tin gì mới mẻ cả. Ai chẳng biết bây giờ mà cả bao giờ thì xứ Huế vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương, chứ làm sao dời đi đâu được. Có lẽ ngữ nghĩa của hai câu thơ nên tìm ở chỗ gián tiếp. Đọc lên ta nghe ngay cái giọng Huế đặc của “các Mệ” vừa đài các vừa láu lỉnh. Không ở nơi nào trên đất nước Việt Nam có núi Ngự sông Hương đã đành, mà cũng không có nơi nào có hai cái tiếng “Dạ thưa...”, nghe qua hay đọc tới là có thể hình dung ra cái miệng “dẻo quẹo” của con người xứ Huế. Một nét cá tính, phong cách Huế là thế. Nhà thơ Đỗ Thị Thanh Bình viết:
Vẻ đẹp Huế chẳng nơi nào có được
Nét dịu hiền pha lẫn trầm tư...
Tình yêu từ chiếc nón bài thơ
Từ giọng nói âm trầm sâu lắng lạ...
ở nơi đâu thì “gọi dạ, bảo vâng”, còn ở Huế gọi hay bảo cũng đều dạ cả.
Ngọt ngào tiếng dạ cứ như cho
Cho gì? Cũng vừa đài các vừa hóm hỉnh, nhà thơ Tố Hữu không nói rõ. Ai đọc tuỳ đó mà hiểu thôi.
Một anh bạn thơ của tôi người Huế đang ở Thành phố Hồ Chí Minh mới đây chép tặng tôi một bài thơ của anh cũng đề tặng những ai yêu Huế. Tên anh là Lương Trình.
Nghe em dạ dạ ngọt ngào
Huế ơi là lạ mà sao quen nhiều
Dạ thưa... giọng Huế yêu kiều
Một điều cũng dạ, hai điều cũng thưa
“Dạ thưa xứ Huế bây giờ
Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương”
Yêu em khó giận dễ thương
Dạ thưa, thưa dạ vấn vương Huế mình...
Tôi nêu mấy dẫn chứng thi ca trên đây để bàn một chút về giọng nói và con người xứ Huế.
Thật khó mà nói được từ đâu ra cái giọng Huế ấy, cái âm sắc phương ngữ lạ lùng của mảnh đất miền Trung Việt Nam này. Không có chứng cứ khoa học nào cả, nhưng từ suy luận của tôi, tôi nghĩ rằng: giọng nói do con người sinh ra, còn con người thì do miền đất sinh ra. Nhà thơ Chế Lan Viên có lần so sánh hai sự so sánh: “con người là muối của đất” trong Kinh Thánh và “người ta là hoa của đất” của tục ngữ Việt Nam. Không nói hay dở, hơn thua, nhưng cái đúng chung của hai sự so sánh đó là người sinh ra từ đất, đất là mẹ của người. Cũng như mẹ có nhiều mẹ, đất có nhiều đất, mỗi miền đất của người còn được gọi là miền quê, mỗi miền quê có môi trường thiên nhiên và môi trường văn hóa, khoa học địa lý gọi là địa lý tự nhiên và địa lý nhân văn. Tôi không tin vào tính cách mê tín của thuật phong thủy, song tin vào cơ sở triết học của nó. Quả thực có quy luật: “địa linh, nhân kiệt”, “sơn xuyên anh dục, hà hải tú chung”. Môi trường thiên nhiên ảnh hưởng đến đời sống của con người, tạo ra môi trường văn hóa, môi trường văn hóa cùng với môi trường thiên nhiên tạo ra tính cách, phong cách của con người, con người quần thể (cộng đồng), con người cá thể (cá nhân). Chủ nghĩa duy vật lịch sử trong khi khẳng định vai trò động lực phát triển xã hội của phương thức sản xuất, không hề phủ nhận vai trò của nhân tố địa lý, nhân tố dân cư - không có các nhân tố đó thì làm gì có sản xuất và phương thức sản xuất? Thế giới hiện đại và khoa học hiện đại ngày càng khẳng định vai trò to lớn của hai môi trường đó.
Tiếng Việt ta rất hay khi phân biệt hai phạm trù Tổ quốc và Quê hương. Các nhà thơ đã đưa ra định nghĩa về quê hương. Tôi xin trích định nghĩa của Xuân Quỳnh:
Mỗi người có một quê
Ngày dại thơ để ở
Khi lớn lên để yêu
Và đi xa để nhớ...
Dấu ấn sâu sắc của quê hương là trong giọng nói: giọng Bắc, giọng Nam, giọng Nghệ, giọng Quảng, giọng Huế... Nước Việt Nam ta hình cong chữ S, miền Trung như đòn gánh, gánh hai cái thúng Nam, Bắc hai đầu. Tiếng Việt ở Bắc Bộ và Nam Bộ khó phân biệt giọng từng tỉnh, nhưng ở miền Trung, từ Thanh Hóa vào Bình Thuận, mỗi tỉnh như một phím đàn cất lên một âm giai riêng. Giọng Huế như là sự chuyển điệu cho ngữ âm tiếng Việt từ Bắc vào Nam, từ Nam ra Bắc. Có lẽ các nhà ngữ âm học Việt Nam sẽ cho chúng ta một bản đồ miêu tả ngữ âm tiếng Việt qua các miền từ Bắc vào Nam, như tổng phổ (partiture) của một bản giao hưởng, nhưng chắc chắn giọng Huế, tiếng Huế sẽ có một vị trí đặc biệt ở khu vực trung tâm của tổng phổ ấy như vị trí địa lý, lịch sử và văn hóa trung tâm đất nước của miền Thuận Hóa - Phú Xuân.
Như đã nói, giọng Huế hay âm sắc phương ngữ miền Trung Trung Bộ là một nét cá tính phong cách đặc trưng độc đáo của con người xứ Huế. Tôi vẫn thường nghĩ, - mà chắc là không sai lắm - rằng giọng nói (cũng như ánh mắt) biểu hiện nội tâm của con người, biểu hiện phẩm lượng của nội tâm đó. Từng con người hiển nhiên là như vậy. Cả một cộng đồng, dù nhỏ hay lớn, cũng đều như vậy.
Cái giọng Huế dạ... thưa ngọt ngào (và không ít khi chanh chua nữa) biểu hiện cái phẩm lượng nội tâm gì của con người xứ Huế?
Trước tiên, rõ ràng nhất đó là giọng nói của âm nhạc, thi ca, nói rộng hơn là giọng nói của nghệ thuật, của tâm hồn. Người Huế đa tình, đa cảm và cả đa duyên, đa đoan. Ai cũng biết, điều đó nổi tiếng khắp nước xưa nay, bây giờ sắp sửa nổi tiếng cả trên thế giới. Xứ Huế là quê hương của dân ca, nhã nhạc, của những điệu mái đẩy, mái nhì, nam bằng, nam ai, những điệu hò khoan rộng dài bao la như sông biển (hồ hải khoan). Xứ Huế là quê hương của các nhà thơ, nổi tiếng một số, còn đa số là vô danh song tác phẩm là tuyệt diệu, là nguồn sữa nuôi các nhà thơ hữu danh như sữa mẹ nuôi con. Không chỉ âm nhạc, thi ca, giọng nói và tâm hồn con người xứ Huế còn nhạy cảm vô cùng với văn chương, hội họa, kiến trúc, sân khấu, điện ảnh, nhiếp ảnh. Người Huế có tâm hồn nghệ sĩ, phải chăng nhờ giọng nói “ngọt ngào tiếng dạ cứ như cho”. Giọng nói tạo ra tâm hồn hay tâm hồn tạo ra giọng nói, khó mà dẫn giải được, như không thể biết quả trứng sinh ra con gà hay con gà sinh ra quả trứng. Có điều chắc chắn là người Huế dù ở nhà, ở quê hay đi bất cứ nơi đâu cũng mang theo giọng nói và tâm hồn ấy, người nơi khác không chóng thì chày cũng sẽ nhận ra.
Tôi đọc thơ anh thấy ngọt ngào
Bâng khuâng không hiểu tại làm sao
Hôm qua bắt gặp bài thơ Huế
Mới biết hồn thơ tự đất nào...
Giọng Huế pha bao nhiêu giọng vẫn còn giọng Huế, chỉ giàu âm sắc lên mà thôi.
Giọng Huế, người Huế là giọng nói và con người của tâm hồn, của nghệ thuật, điều đó ai cũng rõ. Nhưng còn trí tuệ? Đó có phải là giọng nói, con người của trí thông minh hay không? Tôi cũng tin là có. Dù phát triển có thể nhanh chậm, sớm muộn khác nhau, song trí tuệ bao giờ cũng song đôi với tâm hồn. Người ta nói: nhà thơ không chỉ là người đa cảm. Chỉ đa cảm thôi không thể thành nhà thơ. Nhà thơ lớn thường là một trí tuệ lớn, là một người thông minh, sâu sắc nữa. Ngữ âm cũng chứa đựng và biểu hiện hai tố chất này. Trong kháng chiến, người Huế không chỉ dũng cảm và còn rất mưu trí. Tôi biết có nhiều học sinh, sinh viên người Huế không chỉ làm thơ, viết văn hay mà còn giỏi toán, giỏi các môn khoa học tự nhiên, khoa học thực nghiệm. Gần đây, ở trong nước cũng như ở nước ngoài, nhiều con em người Huế chúng ta có năng khiếu về khoa học và công nghệ thông tin. Không biết có đúng không, tôi nghe nói người phát minh đầu tiên ra máy tính ở phương Tây (ở Pháp) là một người gốc Việt Nam xứ Huế. Có thể đây là một huyền thoại, song cũng là một huyền thoại gần với sự thật. Không nhất thiết là người phát minh đầu tiên, song trong đội ngũ đông đảo những chuyên gia tài năng về ngành học hiện đại, cao cấp này, tôi tin rằng đã có, sẽ có rất nhiều người Việt Nam xứ Huế. Nếu có các bạn trẻ người Huế thành đạt trong lĩnh vực công nghiệp này, xin các bạn tự nghiệm xem có mối liên hệ gì giữa sự thành đạt của mình với con người xứ Huế, giọng nói xứ Huế, tâm hồn và trí tuệ Huế của các bạn không? Tôi tin rằng có, cái chất Huế ấy lẫn vào trong chất Việt Nam, song nếu chú ý sẽ phát hiện ra.
Viết mấy dòng này, tôi không dám tin rằng đó là những ý tưởng có một giá trị khoa học nào đó. Không có số liệu, thống kê, chứng cứ nào cả, chỉ là trực cảm, trực quan, cả những thiên kiến, thiên vị (như người cổ động viên bóng đá thiên vị đội bóng yêu quý của mình). Song tôi vẫn tin rằng con đường trực quan, trực cảm không phải chỉ có sai lầm trong nhận thức chân lý, cũng như không phải chỉ có con đường duy lý, thực nghiệm mới là con đường duy nhất đúng trong khoa học. Có nhiều lĩnh vực ở đó trực cảm tỏ ra gần chân lý hơn thực nghiệm. Tôi tin rằng một số ý kiến trên đây của tôi không phải chỉ là những lời khen của đứa con đối với giọng hát của mẹ (Mẹ hát con khen hay), mà trong đó cũng có những phần chân lý. Chân lý lóe ra từ tình yêu.
Bài này cũng không phải chỉ là lời “thương thì củ ấu cũng tròn, ghét thì quả bồ hòn cũng méo”. Đi tìm tâm hồn và trí tuệ của con người xứ Huế “từ giọng nói âm trầm sâu lắng lạ”, tôi vẫn không quên một thực tế là xứ Huế xưa nay nổi tiếng là mảnh đất nghèo, thủy tú sơn thanh nhưng cồn khô cỏ cháy, thừa thơ mà thiếu cơm, là mảnh đất đi để nhớ chứ không phải ở mà thương. Người Huế đi khắp nước, khắp thế giới để mưu sinh. Người Huế chỉ có mảnh tâm hồn và trí tuệ được quê hương hun đúc từ thuở ấu thơ để làm vốn liếng, làm phương tiện mưu sinh, rồi còn cống hiến, sáng tạo. Giọng nói ấy cùng với tâm hồn và trí tuệ ấy cũng là sợi dây vô hình mà bền chặt, nhẹ nhàng mà thiêng liêng, níu giữ con người xứ Huế với mảnh đất vô cùng thân thương, dù đi xa đến đâu cũng có lúc quay về, dù vô tình đến đâu có lúc quay đầu, không thể nào ngoảnh mặt:
Dám đâu ngoảnh mặt ngó lơ
Còn đây núi Ngự bên bờ
sông Hương...
Cái vốn liếng ấy, cái nguồn lực con người ấy cũng là nguồn tiềm năng dồi dào vô tận, ngày nay đang dần dần có điều kiện để biến thành hiện thực, làm cho cuộc sống ngay tại quê nhà không chỉ có thơ mà còn có cơm, có cơm và có hoa hồng, có cuộc sống vật chất ấm no, phồn vinh và có cả cuộc sống tinh thần cao quý giàu đẹp. Tôi là nhà giáo dục, tôi gửi niềm tin của mình vào sự nghiệp giáo dục, vào những con người khơi nguồn trí tuệ, tâm hồn sáng tạo của con người xứ Huế, của thế hệ tương lai nơi quê hương và trên đất nước tôi.
(Văn nghệ số 28 )
Trần Thanh Đạm
Nhà thơ cuồng sĩ xứ Quảng Bùi Giáng, có hai câu thơ ngộ nghĩnh về xứ Huế:
Dạ thưa: xứ Huế bây giờ
Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương...
Về ngữ nghĩa trực tiếp thì hai câu thơ chẳng mang lại thông tin gì mới mẻ cả. Ai chẳng biết bây giờ mà cả bao giờ thì xứ Huế vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương, chứ làm sao dời đi đâu được. Có lẽ ngữ nghĩa của hai câu thơ nên tìm ở chỗ gián tiếp. Đọc lên ta nghe ngay cái giọng Huế đặc của “các Mệ” vừa đài các vừa láu lỉnh. Không ở nơi nào trên đất nước Việt Nam có núi Ngự sông Hương đã đành, mà cũng không có nơi nào có hai cái tiếng “Dạ thưa...”, nghe qua hay đọc tới là có thể hình dung ra cái miệng “dẻo quẹo” của con người xứ Huế. Một nét cá tính, phong cách Huế là thế. Nhà thơ Đỗ Thị Thanh Bình viết:
Vẻ đẹp Huế chẳng nơi nào có được
Nét dịu hiền pha lẫn trầm tư...
Tình yêu từ chiếc nón bài thơ
Từ giọng nói âm trầm sâu lắng lạ...
ở nơi đâu thì “gọi dạ, bảo vâng”, còn ở Huế gọi hay bảo cũng đều dạ cả.
Ngọt ngào tiếng dạ cứ như cho
Cho gì? Cũng vừa đài các vừa hóm hỉnh, nhà thơ Tố Hữu không nói rõ. Ai đọc tuỳ đó mà hiểu thôi.
Một anh bạn thơ của tôi người Huế đang ở Thành phố Hồ Chí Minh mới đây chép tặng tôi một bài thơ của anh cũng đề tặng những ai yêu Huế. Tên anh là Lương Trình.
Nghe em dạ dạ ngọt ngào
Huế ơi là lạ mà sao quen nhiều
Dạ thưa... giọng Huế yêu kiều
Một điều cũng dạ, hai điều cũng thưa
“Dạ thưa xứ Huế bây giờ
Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương”
Yêu em khó giận dễ thương
Dạ thưa, thưa dạ vấn vương Huế mình...
Tôi nêu mấy dẫn chứng thi ca trên đây để bàn một chút về giọng nói và con người xứ Huế.
Thật khó mà nói được từ đâu ra cái giọng Huế ấy, cái âm sắc phương ngữ lạ lùng của mảnh đất miền Trung Việt Nam này. Không có chứng cứ khoa học nào cả, nhưng từ suy luận của tôi, tôi nghĩ rằng: giọng nói do con người sinh ra, còn con người thì do miền đất sinh ra. Nhà thơ Chế Lan Viên có lần so sánh hai sự so sánh: “con người là muối của đất” trong Kinh Thánh và “người ta là hoa của đất” của tục ngữ Việt Nam. Không nói hay dở, hơn thua, nhưng cái đúng chung của hai sự so sánh đó là người sinh ra từ đất, đất là mẹ của người. Cũng như mẹ có nhiều mẹ, đất có nhiều đất, mỗi miền đất của người còn được gọi là miền quê, mỗi miền quê có môi trường thiên nhiên và môi trường văn hóa, khoa học địa lý gọi là địa lý tự nhiên và địa lý nhân văn. Tôi không tin vào tính cách mê tín của thuật phong thủy, song tin vào cơ sở triết học của nó. Quả thực có quy luật: “địa linh, nhân kiệt”, “sơn xuyên anh dục, hà hải tú chung”. Môi trường thiên nhiên ảnh hưởng đến đời sống của con người, tạo ra môi trường văn hóa, môi trường văn hóa cùng với môi trường thiên nhiên tạo ra tính cách, phong cách của con người, con người quần thể (cộng đồng), con người cá thể (cá nhân). Chủ nghĩa duy vật lịch sử trong khi khẳng định vai trò động lực phát triển xã hội của phương thức sản xuất, không hề phủ nhận vai trò của nhân tố địa lý, nhân tố dân cư - không có các nhân tố đó thì làm gì có sản xuất và phương thức sản xuất? Thế giới hiện đại và khoa học hiện đại ngày càng khẳng định vai trò to lớn của hai môi trường đó.
Tiếng Việt ta rất hay khi phân biệt hai phạm trù Tổ quốc và Quê hương. Các nhà thơ đã đưa ra định nghĩa về quê hương. Tôi xin trích định nghĩa của Xuân Quỳnh:
Mỗi người có một quê
Ngày dại thơ để ở
Khi lớn lên để yêu
Và đi xa để nhớ...
Dấu ấn sâu sắc của quê hương là trong giọng nói: giọng Bắc, giọng Nam, giọng Nghệ, giọng Quảng, giọng Huế... Nước Việt Nam ta hình cong chữ S, miền Trung như đòn gánh, gánh hai cái thúng Nam, Bắc hai đầu. Tiếng Việt ở Bắc Bộ và Nam Bộ khó phân biệt giọng từng tỉnh, nhưng ở miền Trung, từ Thanh Hóa vào Bình Thuận, mỗi tỉnh như một phím đàn cất lên một âm giai riêng. Giọng Huế như là sự chuyển điệu cho ngữ âm tiếng Việt từ Bắc vào Nam, từ Nam ra Bắc. Có lẽ các nhà ngữ âm học Việt Nam sẽ cho chúng ta một bản đồ miêu tả ngữ âm tiếng Việt qua các miền từ Bắc vào Nam, như tổng phổ (partiture) của một bản giao hưởng, nhưng chắc chắn giọng Huế, tiếng Huế sẽ có một vị trí đặc biệt ở khu vực trung tâm của tổng phổ ấy như vị trí địa lý, lịch sử và văn hóa trung tâm đất nước của miền Thuận Hóa - Phú Xuân.
Như đã nói, giọng Huế hay âm sắc phương ngữ miền Trung Trung Bộ là một nét cá tính phong cách đặc trưng độc đáo của con người xứ Huế. Tôi vẫn thường nghĩ, - mà chắc là không sai lắm - rằng giọng nói (cũng như ánh mắt) biểu hiện nội tâm của con người, biểu hiện phẩm lượng của nội tâm đó. Từng con người hiển nhiên là như vậy. Cả một cộng đồng, dù nhỏ hay lớn, cũng đều như vậy.
Cái giọng Huế dạ... thưa ngọt ngào (và không ít khi chanh chua nữa) biểu hiện cái phẩm lượng nội tâm gì của con người xứ Huế?
Trước tiên, rõ ràng nhất đó là giọng nói của âm nhạc, thi ca, nói rộng hơn là giọng nói của nghệ thuật, của tâm hồn. Người Huế đa tình, đa cảm và cả đa duyên, đa đoan. Ai cũng biết, điều đó nổi tiếng khắp nước xưa nay, bây giờ sắp sửa nổi tiếng cả trên thế giới. Xứ Huế là quê hương của dân ca, nhã nhạc, của những điệu mái đẩy, mái nhì, nam bằng, nam ai, những điệu hò khoan rộng dài bao la như sông biển (hồ hải khoan). Xứ Huế là quê hương của các nhà thơ, nổi tiếng một số, còn đa số là vô danh song tác phẩm là tuyệt diệu, là nguồn sữa nuôi các nhà thơ hữu danh như sữa mẹ nuôi con. Không chỉ âm nhạc, thi ca, giọng nói và tâm hồn con người xứ Huế còn nhạy cảm vô cùng với văn chương, hội họa, kiến trúc, sân khấu, điện ảnh, nhiếp ảnh. Người Huế có tâm hồn nghệ sĩ, phải chăng nhờ giọng nói “ngọt ngào tiếng dạ cứ như cho”. Giọng nói tạo ra tâm hồn hay tâm hồn tạo ra giọng nói, khó mà dẫn giải được, như không thể biết quả trứng sinh ra con gà hay con gà sinh ra quả trứng. Có điều chắc chắn là người Huế dù ở nhà, ở quê hay đi bất cứ nơi đâu cũng mang theo giọng nói và tâm hồn ấy, người nơi khác không chóng thì chày cũng sẽ nhận ra.
Tôi đọc thơ anh thấy ngọt ngào
Bâng khuâng không hiểu tại làm sao
Hôm qua bắt gặp bài thơ Huế
Mới biết hồn thơ tự đất nào...
Giọng Huế pha bao nhiêu giọng vẫn còn giọng Huế, chỉ giàu âm sắc lên mà thôi.
Giọng Huế, người Huế là giọng nói và con người của tâm hồn, của nghệ thuật, điều đó ai cũng rõ. Nhưng còn trí tuệ? Đó có phải là giọng nói, con người của trí thông minh hay không? Tôi cũng tin là có. Dù phát triển có thể nhanh chậm, sớm muộn khác nhau, song trí tuệ bao giờ cũng song đôi với tâm hồn. Người ta nói: nhà thơ không chỉ là người đa cảm. Chỉ đa cảm thôi không thể thành nhà thơ. Nhà thơ lớn thường là một trí tuệ lớn, là một người thông minh, sâu sắc nữa. Ngữ âm cũng chứa đựng và biểu hiện hai tố chất này. Trong kháng chiến, người Huế không chỉ dũng cảm và còn rất mưu trí. Tôi biết có nhiều học sinh, sinh viên người Huế không chỉ làm thơ, viết văn hay mà còn giỏi toán, giỏi các môn khoa học tự nhiên, khoa học thực nghiệm. Gần đây, ở trong nước cũng như ở nước ngoài, nhiều con em người Huế chúng ta có năng khiếu về khoa học và công nghệ thông tin. Không biết có đúng không, tôi nghe nói người phát minh đầu tiên ra máy tính ở phương Tây (ở Pháp) là một người gốc Việt Nam xứ Huế. Có thể đây là một huyền thoại, song cũng là một huyền thoại gần với sự thật. Không nhất thiết là người phát minh đầu tiên, song trong đội ngũ đông đảo những chuyên gia tài năng về ngành học hiện đại, cao cấp này, tôi tin rằng đã có, sẽ có rất nhiều người Việt Nam xứ Huế. Nếu có các bạn trẻ người Huế thành đạt trong lĩnh vực công nghiệp này, xin các bạn tự nghiệm xem có mối liên hệ gì giữa sự thành đạt của mình với con người xứ Huế, giọng nói xứ Huế, tâm hồn và trí tuệ Huế của các bạn không? Tôi tin rằng có, cái chất Huế ấy lẫn vào trong chất Việt Nam, song nếu chú ý sẽ phát hiện ra.
Viết mấy dòng này, tôi không dám tin rằng đó là những ý tưởng có một giá trị khoa học nào đó. Không có số liệu, thống kê, chứng cứ nào cả, chỉ là trực cảm, trực quan, cả những thiên kiến, thiên vị (như người cổ động viên bóng đá thiên vị đội bóng yêu quý của mình). Song tôi vẫn tin rằng con đường trực quan, trực cảm không phải chỉ có sai lầm trong nhận thức chân lý, cũng như không phải chỉ có con đường duy lý, thực nghiệm mới là con đường duy nhất đúng trong khoa học. Có nhiều lĩnh vực ở đó trực cảm tỏ ra gần chân lý hơn thực nghiệm. Tôi tin rằng một số ý kiến trên đây của tôi không phải chỉ là những lời khen của đứa con đối với giọng hát của mẹ (Mẹ hát con khen hay), mà trong đó cũng có những phần chân lý. Chân lý lóe ra từ tình yêu.
Bài này cũng không phải chỉ là lời “thương thì củ ấu cũng tròn, ghét thì quả bồ hòn cũng méo”. Đi tìm tâm hồn và trí tuệ của con người xứ Huế “từ giọng nói âm trầm sâu lắng lạ”, tôi vẫn không quên một thực tế là xứ Huế xưa nay nổi tiếng là mảnh đất nghèo, thủy tú sơn thanh nhưng cồn khô cỏ cháy, thừa thơ mà thiếu cơm, là mảnh đất đi để nhớ chứ không phải ở mà thương. Người Huế đi khắp nước, khắp thế giới để mưu sinh. Người Huế chỉ có mảnh tâm hồn và trí tuệ được quê hương hun đúc từ thuở ấu thơ để làm vốn liếng, làm phương tiện mưu sinh, rồi còn cống hiến, sáng tạo. Giọng nói ấy cùng với tâm hồn và trí tuệ ấy cũng là sợi dây vô hình mà bền chặt, nhẹ nhàng mà thiêng liêng, níu giữ con người xứ Huế với mảnh đất vô cùng thân thương, dù đi xa đến đâu cũng có lúc quay về, dù vô tình đến đâu có lúc quay đầu, không thể nào ngoảnh mặt:
Dám đâu ngoảnh mặt ngó lơ
Còn đây núi Ngự bên bờ
sông Hương...
Cái vốn liếng ấy, cái nguồn lực con người ấy cũng là nguồn tiềm năng dồi dào vô tận, ngày nay đang dần dần có điều kiện để biến thành hiện thực, làm cho cuộc sống ngay tại quê nhà không chỉ có thơ mà còn có cơm, có cơm và có hoa hồng, có cuộc sống vật chất ấm no, phồn vinh và có cả cuộc sống tinh thần cao quý giàu đẹp. Tôi là nhà giáo dục, tôi gửi niềm tin của mình vào sự nghiệp giáo dục, vào những con người khơi nguồn trí tuệ, tâm hồn sáng tạo của con người xứ Huế, của thế hệ tương lai nơi quê hương và trên đất nước tôi.
(Văn nghệ số 28 )
Love mickey,