Tư duy hình tượng điểm tựa chung cho sáng tác và lý luận phê bình văn học
Võ Gia Trị
Cuộc sống hôm nay buộc chúng ta phải luôn đổi mới tư duy trong mọi lĩnh vực, và đặc biệt trong sáng tạo văn học nghệ thuật thì công việc đổi mới đó càng phải luôn thường xuyên, cấp bách và cập nhật, nó luôn thường trực trong quá trình sáng tác của mỗi người cầm bút. Trong quá trình đổi mới tư duy với mục tiêu tạo nên những tác phẩm ngày một hay hơn, mới hơn và thiết thực hơn, thì người nghệ sĩ tất yếu phải hiểu và nắm vững được các quy luật hoạt động của tư duy, các kiểu cách, loại hình và phương pháp tư duy. Thực tiễn sáng tạo nghệ thuật luôn đòi hỏi chúng ta phải nghiên cứu sâu và nắm vững đặc trưng của tư duy hình tượng, vốn là bản chất của sáng tạo văn học nghệ thuật. Trong thực tế hoạt động sáng tác cũng như hoạt động lý luận phê bình văn học đích thực đều phải luôn dựa trên tư duy hình tượng, đó là sự đồng nhất tư duy cần phải có trong mọi tiến trình sáng tạo nghệ thuật. Trên cơ sở tư duy hình tượng, hoạt động nghệ thuật mới có được tính sáng tạo đặc thù, mới tạo nên được sự đồng cảm giữa sáng tác và tiếp nhận, và cũng chỉ trên cơ sở chung đó việc đổi mới tư duy của chúng ta mới có được điểm tựa vững chắc để dẫn đến thành công. Tư duy hình tượng cũng là yếu tố cần phải có để tạo ra được không gian tiếp nhận đích thực.
Trên lý thuyết cũng như trong thực tiễn cho thấy, mọi hoạt động nhận thức và sáng tạo đều liên quan đến tư duy và tư duy luôn giữ vai trò vô cùng quan trọng ở tất cả các khâu trong quá trình nhận thức và sáng tạo. Phương pháp và loại hình tư duy luôn quy định đặc trưng cho mỗi quá trình sáng tạo và nhận thức cụ thể, và từ đó nó cũng luôn tạo nên những sản phẩm khác nhau với những kết quả mang tính đặc thù. Đặc trưng của các hoạt động khoa học và tư duy lôgic hình thức và biện chứng, là lối nhận thức dựa trên thực nghiệm và suy luận của lý trí, đây là đặc trưng chung của tất cả các ngành khoa học. Còn trong sáng tạo văn học nghệ thuật thì tư duy hình tượng lại là đặc trưng cơ bản, là một kiểu nhận thức độc đáo dựa trên các quy luật của lôgic nghệ thuật, lối tư duy này luôn chi phối và quy định đặc trưng mang tính bản chất chung của mọi quá trình sáng tạo văn học nghệ thuật từ sáng tác, lý luận phê bình đến tiếp nhận, cũng như cho mọi loại hình nghệ thuật từ thơ ca, văn chương, hội họa, điêu khắc đến âm nhạc... Việc quán triệt quan điểm mang tính định hướng chung này giúp cho các nhà văn, nhà thơ, các nhà lý luận phê bình hiểu được bản chất hoạt động sáng tạo của mình, tránh cho họ khỏi bị ngộ nhận, lầm lẫn cũng như rơi vào công thức sáo mòn... thường xuất hiện trong quá trình sáng tạo, nghiên cứu lý luận và phê bình văn học nghệ thuật, những căn bệnh đó thường xuất hiện dưới nhiều hình thức và vỏ bọc khác nhau.
Như vậy, ở đây chúng ta thấy xuất hiện quy luật đồng nhất tương đối về tư duy trong mỗi quá trình sáng tạo nghệ thuật cũng như trong hoạt động khoa học. Tư duy hình tượng rõ ràng là đặc trưng chung cho các loại hình sáng tạo nghệ thuật, còn tư duy suy luận và tư biện là đặc trưng chung cho các hoạt động khoa học. Dùng phương pháp so sánh chúng ta sẽ thấy được những nét đặc trưng hoàn toàn khác nhau của hai kiểu tư duy này. Văn học nghệ thuật thông qua tư duy hình tượng tạo nên hình tượng nghệ thuật sống động, còn khoa học thông qua tư duy lôgic hình thức và biện chứng tạo nên các công thức và các mô hình. Văn học với tư duy hình tượng là quá trình sáng tạo đi từ cái đơn giản đến phức tạp để tạo nên hình tượng nghệ thuật sinh động đa tầng đa nghĩa, còn khoa học với tư duy lôgic hình thức và biện chứng đi từ cái phức tạp của cuộc sống đa tầng đa nghĩa đến những công thức đơn giản gọn gàng và khúc chiết. Bản chất của tư duy khoa học là dùng suy luận để cưỡng bức người nghe theo ý mình. Còn tư duy nghệ thuật là đặt người nghe vào hoàn cảnh sống và không gian nghệ thuật mà người nghệ sĩ sáng tạo ra, để trên cơ sở đó người tiếp nhận từ mình nhận thức ra vấn đề mà người nghệ sĩ đặt ra. Như vậy ở đây chúng ta thấy tư duy nghệ thuật tự do hơn tư duy suy luận khoa học, nó không ép buộc bạn đọc, mà nó tạo không gian cho bạn đọc tự do suy nghĩ. Đây chính là điểm thú vị thuộc về bản chất của hoạt động sáng tạo văn học nghệ thuật. Như vậy, rõ ràng đây là hai lối tư duy hoàn toàn khác nhau, cũng là hai mặt vừa đối lập vừa thống nhất trong quá trình nhận thức chung của con người.
Như vậy khi nói đến văn, thơ, họa, nhạc, điêu khắc... chúng ta phải luôn nghĩ chúng trước hết là các loại hình sáng tạo nghệ thuật dựa trên tư duy hình tượng. Nếu chúng ta chỉ nói: văn học là nhân học hay văn học là khoa học về con người thì không định hình được bản chất của văn học vì nó đã loại bỏ ra ngoài yếu tố tư duy hình tượng vốn là bản chất của văn học cũng như các loại hình sáng tạo nghệ thuật khác. Theo chúng tôi, câu nói này của nhà văn vô sản vĩ đại Macxim Goócki chỉ nhằm mục đích khuyên các nhà văn trẻ cần phải nghiên cứu và hiểu sâu sắc về con người, chứ ông hoàn toàn không đặt mục tiêu định nghĩa văn học. Cũng vậy, nếu chúng ta nói thơ là khoa học về trái tim con người. Thoạt nghe thì rất hay nhưng ngẫm kỹ thì lại không đúng tí nào bởi khoa học về trái tim con người là một chuyên khoa của y học chứ không thể là thơ. Và sai lầm ở đây cũng hoàn toàn giống như trên vì định nghĩa này đã loại bỏ tư duy hình tượng ra khỏi thơ và lúc đó nàng thơ đa tình đã chợt biến thành chàng khoa học thông thái. Đây là sai lầm thường được thể hiện dưới nhiều biến thể đa dạng khác nhau trong quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ, nó đã đang và sẽ luôn cản trở và làm giảm đi nghiêm trọng chất lượng trong sáng tạo cũng như tiếp nhận văn học nghệ thuật. Nếu nghệ sĩ coi hoạt động của mình là hoạt động khoa học thì sản phẩm của họ tất yếu là mô hình và công thức. Cũng vậy, đối với lý luận phê bình và nghiên cứu văn học thì với quan điểm khoa học thuần túy cũng sẽ chỉ tạo ra được những công trình và bài viết mang tính công thức và máy móc. Lưỡi dao phân tích vô hồn cũng sẽ giết chết cái đẹp của văn chương.
Song từ một khía cạnh khác chúng ta ai cũng biết rằng người nghệ sĩ đặc biệt trong thời đại khoa học hôm nay không thể loại bỏ hoàn toàn tư duy khoa học ra khỏi quá trình sáng tạo của mình được. Thêm nữa văn học ngoài tính nghệ thuật vốn là bản chất của nó ra cũng luôn cần có tính khoa học. Nói đúng ra tư duy hình tượng và tư duy khoa học là hai mặt không thể thiếu trong quá trình nhận thức và sáng tạo của người nghệ sĩ. Sự kết hợp hài hòa giữa tư duy hình tượng và tư duy khoa học trong sáng tạo cũng như trong tiếp nhận nghệ thuật rõ ràng là một trong những bí quyết thành công trên con đường không ngừng đổi mới tư duy của mỗi nghệ sĩ. Tất nhiên, trong quá trình này, người nghệ sĩ luôn phải lấy tư duy hình tượng làm điểm tựa chủ đạo trong hoạt động sáng tạo của mình và đó mới chính là quan điểm thực sự mang tính khoa học vì đó là quy luật quy định bản chất của sáng tác nghệ thuật. Hay nói cách khác, nhà văn, nhà thơ, nhà lý luận phê bình văn học trước hết phải là người tư duy bằng hình tượng nghệ thuật, là người sáng tạo, là nghệ sĩ thực thụ, người tạo nên hình tượng nghệ thuật có linh hồn, tạo nên cái hay cái đẹp trong văn chương, làm cho hình tượng nghệ thuật sống mãi trong tâm hồn bạn đọc... và cũng chỉ thông qua công việc đặc thù đó họ mới có thể được coi là nhà tư tưởng, nhà khoa học, là thư ký thời đại, là tấm gương phản ánh cuộc sống, là kỹ sư tâm hồn... Thật ra, văn học cũng luôn mang trong nó tính khoa học, điều này thể hiện rõ trong các câu phương ngôn, tục ngữ, ca dao... ví dụ như câu ca dao Bao giờ đom đóm bay ra/hoa gạo rụng xuống thì tra hạt vừng nó là một dạng khoa học nằm trong văn học dân gian, nhưng ở đây nó khác với khoa học thuần túy ở chỗ nó luôn được thể hiện ra dưới dạng những hình tượng nghệ thuật, hay nói cách khác chúng đã trở thành sản phẩm trực tiếp của tư duy hình tượng. Còn với các nhà khoa học thì nhiều khi họ cũng phải vận dụng tư duy hình tượng trong quá trình nghiên cứu, ví dụ như khi nghiên cứu hình học không gian nhà toán học phải huy động trí tưởng tượng để hình dung ra đối tượng nghiên cứu, hay như nhiều ngành khoa học xã hội cũng phải sử dụng tư duy hình tượng để mô tả đối tượng nghiên cứu, và điều này đặc biệt thấy rõ trong khoa tâm lý học. Như vậy rõ ràng có sự giao thoa giữa khoa học và nghệ thuật. Sự nhất quán về tư duy trong mỗi loại hình nhận thức thì lại là tuyệt đối. Thực chất tư duy hình tượng và tư duy khoa học là những công cụ nhận thức mà cả nhà khoa học cũng như các nghệ sĩ đều cần phải sử dụng trên con đường đi đến những mục tiêu riêng của mình. Mục tiêu của nghệ sĩ là chân lý nghệ thuật, còn mục tiêu của các nhà bác học, các nhà tư tưởng là chân lý mang tính khoa học thuần túy.
Văn học nghệ thuật là một hoạt động tổng thể bao gồm sáng tạo, lý luận phê bình và tiếp nhận, quy luật đồng nhất về tư duy ở đây được thể hiện ở chỗ trong tất cả các khâu của quá trình này tư duy hình tượng luôn giữ vai trò chủ đạo. Xét trên phương diện lý thuyết thông tin thì người lập mã đi con đường nào thì người giải mã cũng phải đi lại đúng con đường đó, nghĩa là khi nhà văn nhà thơ sử dụng tư duy hình tượng để lập mã, thì nhà lý luận phê bình cũng phải sử dụng tư duy hình tượng để giải mã. Thực tế cho thấy, trong quá trình sáng tạo nghệ thuật chỉ có bằng tư duy hình tượng người nghệ sĩ mới có thể tạo nên được các tác phẩm văn học nghệ thuật đích thực. Cũng như vậy với các nhà lý luận phê bình chỉ có bằng tư duy hình tượng họ mới có thể hiểu được linh hồn của văn chương, và thông qua đó họ mới có thể làm tốt vai trò cầu nối giữa tác giả và bạn đọc. Còn với người tiếp nhận, họ cũng chỉ có thể thực sự hiểu được tác phẩm văn học thông qua tư duy hình tượng. Tư duy hình tượng giúp cho người sáng tạo tạo nên được sắc màu, âm thanh, tình cảm, sự rung động của cảm xúc, những hình khối cả về chiều rộng, chiều dài, cũng như chiều sâu trong không gian và thời gian cho hình tượng nghệ thuật của mình. Tư duy hình tượng cũng là công cụ giúp bạn đọc cũng như các nhà lý luận phê bình cảm và hiểu tác phẩm trong một chiều sâu vô cùng tận của nó.
Thực ra tư duy hình tượng giữ vai trò vô cùng quan trọng trong sáng tạo, trong lý luận phê bình cũng như trong quá trình tiếp nhận của đông đảo bạn đọc không phải là do chúng ta gán cho nó mà chính là vì sức mạnh khách quan vô tận và tiềm tàng của nó. Bản chất của tư duy hình tượng là sự huy động toàn bộ thế giới nội tâm của người nghệ sĩ để nhận thức hiện thực, để xây dựng nên hình tượng nghệ thuật, để cảm và hiểu cái hay, cái đẹp trong hình tượng nghệ thuật đó. Suy đến cùng cả người sáng tạo và người cảm nhận đều là nghệ sĩ, đều là người sáng tạo bởi họ đều phải sử dụng đến tư duy hình tượng. Triết học cổ phương Đông nói rằng "Con người là tiểu vũ trụ", bởi vậy hình tượng nghệ thuật do "tiểu vũ trụ" tạo nên cũng là một vũ trụ thu nhỏ. Các nhà bác học, các nhà tư tưởng khi lao động sáng tạo bằng tư duy khoa học, họ huy động gần như duy nhất chỉ lý trí vào công việc của họ. Trong quá trình này, sự tham gia của trực cảm chỉ ở khâu đầu tiên khi xây dựng các tiên đề, còn sau đó hoàn toàn là không gian suy luận của lý trí. Khác với khoa học, khi xây dựng hình tượng nghệ thuật, người nghệ sĩ lại sử dụng tổng lực toàn bộ thế giới nội tâm của mình bao gồm xúc cảm, tình cảm, lý trí, tiềm thức, bản năng, cảm hứng, tưởng tượng, siêu thức, tâm linh... để tạo nên hình tượng nghệ thuật. Chính vì vậy nếu các nhà thơ lý luận phê bình chỉ sử dụng duy nhất công cụ lý trí như các nhà khoa học để giải mã văn học thì lúc đó họ chỉ giải mã được các yếu tố thuộc khu vực lý trí của văn chương, còn toàn bộ những gì còn lại hoặc sẽ mặc nhiên bị bỏ qua hoặc sẽ bị biến dạng theo cách nhìn máy móc của lý trí, mà cái phần bị bỏ qua đó sẽ chính là phần hồn của văn chương. Tình hình cũng sẽ như vậy đối với các nhà văn và nhà thơ, nếu họ đồng nhất văn học với khoa học, chỉ sử dụng duy nhất lý trí để xây dựng hình tượng nghệ thuật thì lúc đó họ chỉ tạo ra được các mô hình, các nhân vật mang tính rôbôt mà thôi.
Vai trò và chất lượng của tư duy hình tượng là vô cùng quan trọng, nếu không có tư duy hình tượng huy động toàn bộ năng lượng nội tâm, thì tất yếu người nghệ sĩ sẽ không thể thực hiện được phép thuật màu nhiệm như chúa trời thổi vào linh hồn vào hình tượng nghệ thuật. Đối với các nhà lý luận phê bình, nếu chỉ dùng duy nhất các công cụ của tư duy khoa học như phân tích, chứng minh, tổng hợp, lôgic hình thức, lôgic biện chứng, so sánh, đối chiếu... thì sẽ không bao giờ hiểu hết được văn chương. Cái mà các nhà lý luận phê bình cần trước hết là con mắt của trái tim, sự nhạy cảm nắm bắt những rung động tinh tế nhất của tâm hồn con người, trí tưởng tượng phong phú, con mắt trực giác, con mắt tâm linh và cái nhìn minh triết... để từ đó cảm và hiểu được những chiều sâu thăm thẳm khôn cùng của văn chương, còn công việc của tư duy khoa học ở đây chỉ là định hướng chung là thực hiện những thao tác định hình các chân lý nghệ thuật kỳ ảo đã được tiếp nhận.
Như vậy, với việc phát huy tối đa tư duy hình tượng trong sáng tác nghệ thuật, biết kết hợp nhuần nhuyễn tư duy hình tượng và tư duy khoa học, biết thẩm thấu những gì tinh túy nhất của văn hóa Việt Nam, biết nắm bắt tinh thần thời đại, biết học tập tất cả những gì tốt đẹp của nhân loại tiến bộ, cũng như biết hút lấy hiện thực màu mỡ, tinh thần và linh khí của trời đất Việt Nam, chắc chắn rằng các nhà văn, nhà thơ, các nhà lý luận phê bình của chúng ta sẽ đủ sức đủ tài để tạo nên được những kiệt tác văn học có thể sánh vai cùng bạn bè văn chương trên thế giới./.
V . G . T
(Tạp chí Nhà Văn)
Võ Gia Trị
Cuộc sống hôm nay buộc chúng ta phải luôn đổi mới tư duy trong mọi lĩnh vực, và đặc biệt trong sáng tạo văn học nghệ thuật thì công việc đổi mới đó càng phải luôn thường xuyên, cấp bách và cập nhật, nó luôn thường trực trong quá trình sáng tác của mỗi người cầm bút. Trong quá trình đổi mới tư duy với mục tiêu tạo nên những tác phẩm ngày một hay hơn, mới hơn và thiết thực hơn, thì người nghệ sĩ tất yếu phải hiểu và nắm vững được các quy luật hoạt động của tư duy, các kiểu cách, loại hình và phương pháp tư duy. Thực tiễn sáng tạo nghệ thuật luôn đòi hỏi chúng ta phải nghiên cứu sâu và nắm vững đặc trưng của tư duy hình tượng, vốn là bản chất của sáng tạo văn học nghệ thuật. Trong thực tế hoạt động sáng tác cũng như hoạt động lý luận phê bình văn học đích thực đều phải luôn dựa trên tư duy hình tượng, đó là sự đồng nhất tư duy cần phải có trong mọi tiến trình sáng tạo nghệ thuật. Trên cơ sở tư duy hình tượng, hoạt động nghệ thuật mới có được tính sáng tạo đặc thù, mới tạo nên được sự đồng cảm giữa sáng tác và tiếp nhận, và cũng chỉ trên cơ sở chung đó việc đổi mới tư duy của chúng ta mới có được điểm tựa vững chắc để dẫn đến thành công. Tư duy hình tượng cũng là yếu tố cần phải có để tạo ra được không gian tiếp nhận đích thực.
Trên lý thuyết cũng như trong thực tiễn cho thấy, mọi hoạt động nhận thức và sáng tạo đều liên quan đến tư duy và tư duy luôn giữ vai trò vô cùng quan trọng ở tất cả các khâu trong quá trình nhận thức và sáng tạo. Phương pháp và loại hình tư duy luôn quy định đặc trưng cho mỗi quá trình sáng tạo và nhận thức cụ thể, và từ đó nó cũng luôn tạo nên những sản phẩm khác nhau với những kết quả mang tính đặc thù. Đặc trưng của các hoạt động khoa học và tư duy lôgic hình thức và biện chứng, là lối nhận thức dựa trên thực nghiệm và suy luận của lý trí, đây là đặc trưng chung của tất cả các ngành khoa học. Còn trong sáng tạo văn học nghệ thuật thì tư duy hình tượng lại là đặc trưng cơ bản, là một kiểu nhận thức độc đáo dựa trên các quy luật của lôgic nghệ thuật, lối tư duy này luôn chi phối và quy định đặc trưng mang tính bản chất chung của mọi quá trình sáng tạo văn học nghệ thuật từ sáng tác, lý luận phê bình đến tiếp nhận, cũng như cho mọi loại hình nghệ thuật từ thơ ca, văn chương, hội họa, điêu khắc đến âm nhạc... Việc quán triệt quan điểm mang tính định hướng chung này giúp cho các nhà văn, nhà thơ, các nhà lý luận phê bình hiểu được bản chất hoạt động sáng tạo của mình, tránh cho họ khỏi bị ngộ nhận, lầm lẫn cũng như rơi vào công thức sáo mòn... thường xuất hiện trong quá trình sáng tạo, nghiên cứu lý luận và phê bình văn học nghệ thuật, những căn bệnh đó thường xuất hiện dưới nhiều hình thức và vỏ bọc khác nhau.
Như vậy, ở đây chúng ta thấy xuất hiện quy luật đồng nhất tương đối về tư duy trong mỗi quá trình sáng tạo nghệ thuật cũng như trong hoạt động khoa học. Tư duy hình tượng rõ ràng là đặc trưng chung cho các loại hình sáng tạo nghệ thuật, còn tư duy suy luận và tư biện là đặc trưng chung cho các hoạt động khoa học. Dùng phương pháp so sánh chúng ta sẽ thấy được những nét đặc trưng hoàn toàn khác nhau của hai kiểu tư duy này. Văn học nghệ thuật thông qua tư duy hình tượng tạo nên hình tượng nghệ thuật sống động, còn khoa học thông qua tư duy lôgic hình thức và biện chứng tạo nên các công thức và các mô hình. Văn học với tư duy hình tượng là quá trình sáng tạo đi từ cái đơn giản đến phức tạp để tạo nên hình tượng nghệ thuật sinh động đa tầng đa nghĩa, còn khoa học với tư duy lôgic hình thức và biện chứng đi từ cái phức tạp của cuộc sống đa tầng đa nghĩa đến những công thức đơn giản gọn gàng và khúc chiết. Bản chất của tư duy khoa học là dùng suy luận để cưỡng bức người nghe theo ý mình. Còn tư duy nghệ thuật là đặt người nghe vào hoàn cảnh sống và không gian nghệ thuật mà người nghệ sĩ sáng tạo ra, để trên cơ sở đó người tiếp nhận từ mình nhận thức ra vấn đề mà người nghệ sĩ đặt ra. Như vậy ở đây chúng ta thấy tư duy nghệ thuật tự do hơn tư duy suy luận khoa học, nó không ép buộc bạn đọc, mà nó tạo không gian cho bạn đọc tự do suy nghĩ. Đây chính là điểm thú vị thuộc về bản chất của hoạt động sáng tạo văn học nghệ thuật. Như vậy, rõ ràng đây là hai lối tư duy hoàn toàn khác nhau, cũng là hai mặt vừa đối lập vừa thống nhất trong quá trình nhận thức chung của con người.
Như vậy khi nói đến văn, thơ, họa, nhạc, điêu khắc... chúng ta phải luôn nghĩ chúng trước hết là các loại hình sáng tạo nghệ thuật dựa trên tư duy hình tượng. Nếu chúng ta chỉ nói: văn học là nhân học hay văn học là khoa học về con người thì không định hình được bản chất của văn học vì nó đã loại bỏ ra ngoài yếu tố tư duy hình tượng vốn là bản chất của văn học cũng như các loại hình sáng tạo nghệ thuật khác. Theo chúng tôi, câu nói này của nhà văn vô sản vĩ đại Macxim Goócki chỉ nhằm mục đích khuyên các nhà văn trẻ cần phải nghiên cứu và hiểu sâu sắc về con người, chứ ông hoàn toàn không đặt mục tiêu định nghĩa văn học. Cũng vậy, nếu chúng ta nói thơ là khoa học về trái tim con người. Thoạt nghe thì rất hay nhưng ngẫm kỹ thì lại không đúng tí nào bởi khoa học về trái tim con người là một chuyên khoa của y học chứ không thể là thơ. Và sai lầm ở đây cũng hoàn toàn giống như trên vì định nghĩa này đã loại bỏ tư duy hình tượng ra khỏi thơ và lúc đó nàng thơ đa tình đã chợt biến thành chàng khoa học thông thái. Đây là sai lầm thường được thể hiện dưới nhiều biến thể đa dạng khác nhau trong quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ, nó đã đang và sẽ luôn cản trở và làm giảm đi nghiêm trọng chất lượng trong sáng tạo cũng như tiếp nhận văn học nghệ thuật. Nếu nghệ sĩ coi hoạt động của mình là hoạt động khoa học thì sản phẩm của họ tất yếu là mô hình và công thức. Cũng vậy, đối với lý luận phê bình và nghiên cứu văn học thì với quan điểm khoa học thuần túy cũng sẽ chỉ tạo ra được những công trình và bài viết mang tính công thức và máy móc. Lưỡi dao phân tích vô hồn cũng sẽ giết chết cái đẹp của văn chương.
Song từ một khía cạnh khác chúng ta ai cũng biết rằng người nghệ sĩ đặc biệt trong thời đại khoa học hôm nay không thể loại bỏ hoàn toàn tư duy khoa học ra khỏi quá trình sáng tạo của mình được. Thêm nữa văn học ngoài tính nghệ thuật vốn là bản chất của nó ra cũng luôn cần có tính khoa học. Nói đúng ra tư duy hình tượng và tư duy khoa học là hai mặt không thể thiếu trong quá trình nhận thức và sáng tạo của người nghệ sĩ. Sự kết hợp hài hòa giữa tư duy hình tượng và tư duy khoa học trong sáng tạo cũng như trong tiếp nhận nghệ thuật rõ ràng là một trong những bí quyết thành công trên con đường không ngừng đổi mới tư duy của mỗi nghệ sĩ. Tất nhiên, trong quá trình này, người nghệ sĩ luôn phải lấy tư duy hình tượng làm điểm tựa chủ đạo trong hoạt động sáng tạo của mình và đó mới chính là quan điểm thực sự mang tính khoa học vì đó là quy luật quy định bản chất của sáng tác nghệ thuật. Hay nói cách khác, nhà văn, nhà thơ, nhà lý luận phê bình văn học trước hết phải là người tư duy bằng hình tượng nghệ thuật, là người sáng tạo, là nghệ sĩ thực thụ, người tạo nên hình tượng nghệ thuật có linh hồn, tạo nên cái hay cái đẹp trong văn chương, làm cho hình tượng nghệ thuật sống mãi trong tâm hồn bạn đọc... và cũng chỉ thông qua công việc đặc thù đó họ mới có thể được coi là nhà tư tưởng, nhà khoa học, là thư ký thời đại, là tấm gương phản ánh cuộc sống, là kỹ sư tâm hồn... Thật ra, văn học cũng luôn mang trong nó tính khoa học, điều này thể hiện rõ trong các câu phương ngôn, tục ngữ, ca dao... ví dụ như câu ca dao Bao giờ đom đóm bay ra/hoa gạo rụng xuống thì tra hạt vừng nó là một dạng khoa học nằm trong văn học dân gian, nhưng ở đây nó khác với khoa học thuần túy ở chỗ nó luôn được thể hiện ra dưới dạng những hình tượng nghệ thuật, hay nói cách khác chúng đã trở thành sản phẩm trực tiếp của tư duy hình tượng. Còn với các nhà khoa học thì nhiều khi họ cũng phải vận dụng tư duy hình tượng trong quá trình nghiên cứu, ví dụ như khi nghiên cứu hình học không gian nhà toán học phải huy động trí tưởng tượng để hình dung ra đối tượng nghiên cứu, hay như nhiều ngành khoa học xã hội cũng phải sử dụng tư duy hình tượng để mô tả đối tượng nghiên cứu, và điều này đặc biệt thấy rõ trong khoa tâm lý học. Như vậy rõ ràng có sự giao thoa giữa khoa học và nghệ thuật. Sự nhất quán về tư duy trong mỗi loại hình nhận thức thì lại là tuyệt đối. Thực chất tư duy hình tượng và tư duy khoa học là những công cụ nhận thức mà cả nhà khoa học cũng như các nghệ sĩ đều cần phải sử dụng trên con đường đi đến những mục tiêu riêng của mình. Mục tiêu của nghệ sĩ là chân lý nghệ thuật, còn mục tiêu của các nhà bác học, các nhà tư tưởng là chân lý mang tính khoa học thuần túy.
Văn học nghệ thuật là một hoạt động tổng thể bao gồm sáng tạo, lý luận phê bình và tiếp nhận, quy luật đồng nhất về tư duy ở đây được thể hiện ở chỗ trong tất cả các khâu của quá trình này tư duy hình tượng luôn giữ vai trò chủ đạo. Xét trên phương diện lý thuyết thông tin thì người lập mã đi con đường nào thì người giải mã cũng phải đi lại đúng con đường đó, nghĩa là khi nhà văn nhà thơ sử dụng tư duy hình tượng để lập mã, thì nhà lý luận phê bình cũng phải sử dụng tư duy hình tượng để giải mã. Thực tế cho thấy, trong quá trình sáng tạo nghệ thuật chỉ có bằng tư duy hình tượng người nghệ sĩ mới có thể tạo nên được các tác phẩm văn học nghệ thuật đích thực. Cũng như vậy với các nhà lý luận phê bình chỉ có bằng tư duy hình tượng họ mới có thể hiểu được linh hồn của văn chương, và thông qua đó họ mới có thể làm tốt vai trò cầu nối giữa tác giả và bạn đọc. Còn với người tiếp nhận, họ cũng chỉ có thể thực sự hiểu được tác phẩm văn học thông qua tư duy hình tượng. Tư duy hình tượng giúp cho người sáng tạo tạo nên được sắc màu, âm thanh, tình cảm, sự rung động của cảm xúc, những hình khối cả về chiều rộng, chiều dài, cũng như chiều sâu trong không gian và thời gian cho hình tượng nghệ thuật của mình. Tư duy hình tượng cũng là công cụ giúp bạn đọc cũng như các nhà lý luận phê bình cảm và hiểu tác phẩm trong một chiều sâu vô cùng tận của nó.
Thực ra tư duy hình tượng giữ vai trò vô cùng quan trọng trong sáng tạo, trong lý luận phê bình cũng như trong quá trình tiếp nhận của đông đảo bạn đọc không phải là do chúng ta gán cho nó mà chính là vì sức mạnh khách quan vô tận và tiềm tàng của nó. Bản chất của tư duy hình tượng là sự huy động toàn bộ thế giới nội tâm của người nghệ sĩ để nhận thức hiện thực, để xây dựng nên hình tượng nghệ thuật, để cảm và hiểu cái hay, cái đẹp trong hình tượng nghệ thuật đó. Suy đến cùng cả người sáng tạo và người cảm nhận đều là nghệ sĩ, đều là người sáng tạo bởi họ đều phải sử dụng đến tư duy hình tượng. Triết học cổ phương Đông nói rằng "Con người là tiểu vũ trụ", bởi vậy hình tượng nghệ thuật do "tiểu vũ trụ" tạo nên cũng là một vũ trụ thu nhỏ. Các nhà bác học, các nhà tư tưởng khi lao động sáng tạo bằng tư duy khoa học, họ huy động gần như duy nhất chỉ lý trí vào công việc của họ. Trong quá trình này, sự tham gia của trực cảm chỉ ở khâu đầu tiên khi xây dựng các tiên đề, còn sau đó hoàn toàn là không gian suy luận của lý trí. Khác với khoa học, khi xây dựng hình tượng nghệ thuật, người nghệ sĩ lại sử dụng tổng lực toàn bộ thế giới nội tâm của mình bao gồm xúc cảm, tình cảm, lý trí, tiềm thức, bản năng, cảm hứng, tưởng tượng, siêu thức, tâm linh... để tạo nên hình tượng nghệ thuật. Chính vì vậy nếu các nhà thơ lý luận phê bình chỉ sử dụng duy nhất công cụ lý trí như các nhà khoa học để giải mã văn học thì lúc đó họ chỉ giải mã được các yếu tố thuộc khu vực lý trí của văn chương, còn toàn bộ những gì còn lại hoặc sẽ mặc nhiên bị bỏ qua hoặc sẽ bị biến dạng theo cách nhìn máy móc của lý trí, mà cái phần bị bỏ qua đó sẽ chính là phần hồn của văn chương. Tình hình cũng sẽ như vậy đối với các nhà văn và nhà thơ, nếu họ đồng nhất văn học với khoa học, chỉ sử dụng duy nhất lý trí để xây dựng hình tượng nghệ thuật thì lúc đó họ chỉ tạo ra được các mô hình, các nhân vật mang tính rôbôt mà thôi.
Vai trò và chất lượng của tư duy hình tượng là vô cùng quan trọng, nếu không có tư duy hình tượng huy động toàn bộ năng lượng nội tâm, thì tất yếu người nghệ sĩ sẽ không thể thực hiện được phép thuật màu nhiệm như chúa trời thổi vào linh hồn vào hình tượng nghệ thuật. Đối với các nhà lý luận phê bình, nếu chỉ dùng duy nhất các công cụ của tư duy khoa học như phân tích, chứng minh, tổng hợp, lôgic hình thức, lôgic biện chứng, so sánh, đối chiếu... thì sẽ không bao giờ hiểu hết được văn chương. Cái mà các nhà lý luận phê bình cần trước hết là con mắt của trái tim, sự nhạy cảm nắm bắt những rung động tinh tế nhất của tâm hồn con người, trí tưởng tượng phong phú, con mắt trực giác, con mắt tâm linh và cái nhìn minh triết... để từ đó cảm và hiểu được những chiều sâu thăm thẳm khôn cùng của văn chương, còn công việc của tư duy khoa học ở đây chỉ là định hướng chung là thực hiện những thao tác định hình các chân lý nghệ thuật kỳ ảo đã được tiếp nhận.
Như vậy, với việc phát huy tối đa tư duy hình tượng trong sáng tác nghệ thuật, biết kết hợp nhuần nhuyễn tư duy hình tượng và tư duy khoa học, biết thẩm thấu những gì tinh túy nhất của văn hóa Việt Nam, biết nắm bắt tinh thần thời đại, biết học tập tất cả những gì tốt đẹp của nhân loại tiến bộ, cũng như biết hút lấy hiện thực màu mỡ, tinh thần và linh khí của trời đất Việt Nam, chắc chắn rằng các nhà văn, nhà thơ, các nhà lý luận phê bình của chúng ta sẽ đủ sức đủ tài để tạo nên được những kiệt tác văn học có thể sánh vai cùng bạn bè văn chương trên thế giới./.
V . G . T
(Tạp chí Nhà Văn)
Love mickey,