Vẻ đẹp ca trù
Đào Bích Nguyên
1. Ca trù là tiếng hát của nhạc của thơ, đậm đà bản sắc dân tộc, có lịch sử suốt mười thế kỉ trước đây, có sức phổ biến khá rộng rãi. Nếu tính từ thời Trịnh Nguyễn phân tranh, thì ca trù phát triển trên hầu hết đất đai của Vua Lê - Chúa Trịnh, đặc biệt là vùng đồng bằng, trung du Bắc Bộ, và hai trấn Thanh Hoá - An - Tĩnh (Nghệ An và Hà Tĩnh). Sau này nhà Nguyễn thống nhất đất nước, dẫu kinh thành Phú Xuân có ca Huế, nhưng ca trù vẫn rất phát triển.
Hát ca trù cửa đình ở nông thôn, phục vụ lễ hội của các làng quê, tổ chức tại đình làng… Các kép đàn và đào nương, trong dịp lễ hội đến hát múa, ở cả phần lễ, lẫn phần hội… Ca trù còn được hát trong cung đình (hát cửa quyền) và hát trong các ca quán.
Các điệu hát của ca trù ngày càng phong phú, bao gồm tới hàng chục làn điệu như hát chúc hỗ, giáo trấy, giáo hương. Dâng hương. Thét nhạc. Đọc phú - Đọc thơ - Hát nói, Hát giai, Giử thư, Hát múa Đại Thạch, múa Bỏ Bộ, Múa Bùi Bông, múa Bát Dật v.v…
Sau này, Hát nói được các nhà nho tài tử yêu thích, nâng lên thành một thú chơi ở ca quán thì chất thơ và luật lệ của một thể thơ cách tân mới, thường gọi là thơ ca trù hoặc thơ hát nói, đã kết hợp chặt chẽ với các làn điệu hát ca trù.
Thể thơ hát nói này, tự do hơn, nội dung phong phú, mang tâm thế riêng tư, đa dạng, được các nhà thơ lớn đương thời như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Dương Khuê, Chu Mạnh Trinh… với những tác phẩm chuẩn mực, đầy trữ tình, đã tạo ra một thể thơ đặc sắc hơn hẳn lối thơ Đường luật gò bó mà trước đây vẫn được các thi nhân xử dụng.
Vậy là, ca trù là một thể loại thơ, nhạc mang đậm bản sắc Việt Nam và là một sáng tạo, một thể loại độc đáo, chỉ Việt Nam mới có. Ca trù là một viên ngọc quý trong kho tàng văn hoá của nước nhà!
2. Cho đến nay, nghệ thuật ca trù truyền lại, đã thu gọn vào bộ ba đào nương (hát), kép, tức là nhạc công chơi đàn và người cầm chầu (trống chầu) tức là quan viên.
Lối chơi này ngoài việc thẩm âm, thẩm thơ, còn cần ở sự đồng điệu tri âm tri kỉ!
Hát ca trù là hát lên các bài thơ với yêu cầu diễn cảm ý thơ, tình thơ rất cao. Vậy nên đào nương phải thể hiện cho thật giỏi. Khi hát phải tròn vành, rõ chữ, phải luyến thật khéo, thật đúng với tình cảm của thơ thể hiện. Đào nương giỏi thường nhả chữ, buông chữ "bắt chợt" hoặc "bắt tròn" cho thật tài tình. Phải biết hát khuôn, hát hàng hoa tuỳ theo những bài thơ mình thể hiện… Đào nương còn phải xử dụng phách, đánh sao cho hài hoà với đàn để cho tay phách như thể "cùng hát với tiếng người"…
Cây đàn đáy cũng là một nhạc cụ Việt Nam độc đáo. Nó ra đời vào khoảng thời Lê. Kép đàn phải là người thuộc âm luật lại có đôi tay tài hoa để sao tiếng đàn với tiếng hát của đào nương là một, phải thành thạo trong năm khổ đàn, theo năm khổ phách tuỳ theo sự thể hiện lời thơ của đào nương. Đàn cũng có đàn khuôn và đàn hàng hoa. Đàn khuôn, nhấn nhá cây phu từng tiếng một, đảm bảo các lề lối đã trở thành kinh điển. Đàn hàng hoa phóng túng tuỳ theo sự sáng tạo của người đàn.
Trống chầu là điểm độc đáo nhất của ca trù. Trống chầu phải làm các việc: Ngắt mạch câu văn, khổ phách, khen câu thơ hay, tiếng đàn tiếng hát tài tình. Vì vậy, người cầm chầu vừa phải am hiểu nghệ thuật ca trù, sành nghe đàn, nghe hát, vừa phải có trình độ văn hoá, có tâm hồn thơ…
Nghệ thuật hát ca trù có một vẻ đẹp riêng đầy trang nhã và hứng thú, cuộc liên hoan ca trù toàn quốc năm 2005 này, thì chọn lấy người hát giỏi, tay đàn giỏi, người chầu giỏi!
3. Nhà thơ Ngô Linh Ngọc, anh trai tôi; là nhà nghiên cứu ca trù và cũng từng mê đắm một thời với các danh ca danh cầm một thuở. Tôi thỉnh thoảng vẫn được dự một buổi tụ hợp những nhà thơ, những đào nương, những tay đàn nổi tiếng một thời… Tôi được nghe bà Quách Thị Hồ ngâm thơ Lưu Nguyễn nhập Thiên Thai, nghe tiếng đàn của ông Kỳ, ông Du, ông Ban, những tay đàn tài hoa sót lại; nghe bà Phúc hát xẩm huê tình và xẩm nhà trò, bà Kim Đức hát Phan Trầu… Những bữa họp ở nhà riêng của các nghệ sĩ, đã khiến tôi không bao giờ quên được… nghe những tiếng đàn buông bắt, ấm ức của ông Kỳ, ông Du, lời hát đầy tâm trạng khi thể hiện Tỳ Bà Hành của bà Hồ, và tiếng trống chầu của nhà thơ Ngô Linh Ngọc, cho đến nay, khi dự Liên hoan Ca trù toàn quốc 2005 này, lại tưởng nhớ đến những tài hoa ấy, lòng tôi như hụt hẫng, mất mát rất nhiều… Và trong lòng lại bùi ngùi khôn kể. Những tài hoa như bà Hồ, cụ Du, nhà thơ Ngô Linh Ngọc, không hiểu họ đã say mê thế nào, đã khổ luyện cả một đời mới được thế. Từ đó lại nhớ đến cả những bậc văn nhân, tài tử khác, để dẫu mình đâu có là một người được sống cái thời được làm nhà nho tài tử, mà trong tâm thức cũng thấy thèm cái sự cao sang tài ba của các nhà thơ lớp cha anh của mình… Một câu thơ viết cho nghệ thuật ca trù, phải rút ruột ra mà viết, phải đắm đuối mà viết mới có những tác phẩm để đời như thế.
4. Cục Biểu diễn nghệ thuật thuộc Bộ Văn hoá - Thông tin kì này, là người thể hiện những luật lệ thi, lo các màn trình diễn, lo quần áo cho đào nương, quan nên kép đàn mời Ban giám khảo… Cuộc liên hoan ở Nghi Xuân, Hà Tĩnh một trong những quê gốc ca trù ở miền Trung, và cũng là quê của danh nhân Nguyễn Công Trứ, một vị tướng tài kiêm văn võ, một thi nhân nổi tiếng thế kỉ thứ XIX, một người mê ca trù, sáng tạo được nhiều bài thơ hát nói vào loại hay nhất và chuẩn mực nhất, tài hoa nhất…
Dân chúng đến với liên hoan, là vùng đất Nghi Xuân, tôi nghe nói là nghèo nhất tỉnh Hà Tĩnh. Họ hồn hậu và say mê đến lạ kì. Cả hai ngày liên hoan, chín câu lạc bộ thay nhau thi tài, người nghe có tới hàng ngàn, đứng chật cả khoảng sân rộng trong Khu lưu niệm đại thi hào Nguyễn Du… Công chúng nghe say mê. Khi nghe các giọng đẹp giọng tốt của thí sinh Cổ Đạm, Hải Phòng, hoặc Hà Trung, họ rất nhạy cảm. Họ trầm trồ, họ vỗ tay nồng nhiệt. Có nhiều người còn khen ra miệng, còn vỗ tay đòi hát lại… Quả là đất của ca trù, đất của hát phường vải, hát dặm Nghệ - Tĩnh. Công chúng Nghi Xuân quan tâm và say nghệ thuật ca trù là phải. Có người đi xe lăn, chống nạng đến xem… Và họ đã góp phần rất nhiều làm hưng phấn các giọng hát, tay đàn, tiếng roi chầu của các thí sinh đang trổ tài để mong đoạt giải.
5. Nhờ Quỹ Ford tài trợ, mà các màn trình diễn cũng khá bài bản. Màn ra mắt gồm hơn ba mươi đào nương, mặc áo the mỏng, màu cánh gián, chít khăn vòng dây, tóc bỏ đuôi gà, ngồi liền phía sau, trông như những tố nữ trong tranh Hàng Trống xưa. Dàn đồng ca này hát bài Đào Hồng Đào Tuyết, như là trình diễn kết quả của lớp tập huấn ca trù trước đây, cũng được Quỹ Ford tài trợ… Mười tay trống chầu mặc áo gấm màu lam, hoa văn chữ Thọ. Mười kép đàn mặc áo the mỏng màu cánh gián, quần lá toạ trắng, đội khăn xếp, chơi đàn đáy… Đó cũng là một sáng kiến của Ban chỉ đạo liên hoan. Tiếp đến các màn múa Thét nhạc, múa Bỏ Bộ và cả múa Bát Dật sau này, cũng được dàn dựng công phu… Người xem cũng nhận ra phần nào được vẻ đẹp của một lối hát ca trù xưa…
6. Qua hai ngày biểu diễn thi tài, cuộc thi ở Nghi Xuân, Hà Tĩnh cũng đã phát hiện được tay trống, tay đàn và những đào nương, dù thời gian học hỏi, tập luyện chưa nhiều nhưng cũng có tố chất tốt, giọng ca đẹp, tay đàn đầy hứa hẹn. Ban tổ chức đã trao 8 huy chương Vàng và 10 huy chương Bạc cho các tập thể câu lạc bộ và cá nhân dự thi.
Qua những câu lạc bộ dự thi ở Khu lưu niệm đại thi hào Nguyễn Du ở Nghi Xuân, ta thấy rõ một điều ở những nơi có những nghệ nhân cao tuổi, đã từng tham gia hát ca trù từ trước còn lại, hoặc tham gia làm cố vấn, hoặc trực tiếp biểu diễn đều đoạt được giải cao như Câu lạc bộ Cổ Đạm, Nghi Xuân ở Hà Tĩnh, câu lạc bộ ở Hà Trung và thành phố Thanh Hoá, Câu lạc bộ Đông Môn ở Hải Phòng. Đó là nhờ các nghệ nhân có tay nghề như Phan Thị Mơn, Nguyễn Thị Liên (Hà Tĩnh); ông Ngô Trọng Bình (Thanh Hoá) hay ông Hán Đen ở Hải Phòng (đoạt huy chương Vàng về trống chầu), làm hạt nhân cho câu lạc bộ.
Người xem còn được thưởng thức một màn diễn Đào Hồng Đào Tuyết theo kiểu ca Huế, với trống chầu là trống khẩu, đàn có chất đàn then lẫn nhã nhạc; phách là phách lá và đào nương lại hát theo điệu ca Huế. Tuy không chính thức được xếp giải, nhưng một lần nữa thấy được Đào Hồng Đào Tuyết, thơ của Dương Khuê được dàn dựng khác hẳn lối hát nói mà thí sinh phải thi trong bài thi bắt buộc.
(Báo Văn nghệ)
Đào Bích Nguyên
1. Ca trù là tiếng hát của nhạc của thơ, đậm đà bản sắc dân tộc, có lịch sử suốt mười thế kỉ trước đây, có sức phổ biến khá rộng rãi. Nếu tính từ thời Trịnh Nguyễn phân tranh, thì ca trù phát triển trên hầu hết đất đai của Vua Lê - Chúa Trịnh, đặc biệt là vùng đồng bằng, trung du Bắc Bộ, và hai trấn Thanh Hoá - An - Tĩnh (Nghệ An và Hà Tĩnh). Sau này nhà Nguyễn thống nhất đất nước, dẫu kinh thành Phú Xuân có ca Huế, nhưng ca trù vẫn rất phát triển.
Hát ca trù cửa đình ở nông thôn, phục vụ lễ hội của các làng quê, tổ chức tại đình làng… Các kép đàn và đào nương, trong dịp lễ hội đến hát múa, ở cả phần lễ, lẫn phần hội… Ca trù còn được hát trong cung đình (hát cửa quyền) và hát trong các ca quán.
Các điệu hát của ca trù ngày càng phong phú, bao gồm tới hàng chục làn điệu như hát chúc hỗ, giáo trấy, giáo hương. Dâng hương. Thét nhạc. Đọc phú - Đọc thơ - Hát nói, Hát giai, Giử thư, Hát múa Đại Thạch, múa Bỏ Bộ, Múa Bùi Bông, múa Bát Dật v.v…
Sau này, Hát nói được các nhà nho tài tử yêu thích, nâng lên thành một thú chơi ở ca quán thì chất thơ và luật lệ của một thể thơ cách tân mới, thường gọi là thơ ca trù hoặc thơ hát nói, đã kết hợp chặt chẽ với các làn điệu hát ca trù.
Thể thơ hát nói này, tự do hơn, nội dung phong phú, mang tâm thế riêng tư, đa dạng, được các nhà thơ lớn đương thời như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Dương Khuê, Chu Mạnh Trinh… với những tác phẩm chuẩn mực, đầy trữ tình, đã tạo ra một thể thơ đặc sắc hơn hẳn lối thơ Đường luật gò bó mà trước đây vẫn được các thi nhân xử dụng.
Vậy là, ca trù là một thể loại thơ, nhạc mang đậm bản sắc Việt Nam và là một sáng tạo, một thể loại độc đáo, chỉ Việt Nam mới có. Ca trù là một viên ngọc quý trong kho tàng văn hoá của nước nhà!
2. Cho đến nay, nghệ thuật ca trù truyền lại, đã thu gọn vào bộ ba đào nương (hát), kép, tức là nhạc công chơi đàn và người cầm chầu (trống chầu) tức là quan viên.
Lối chơi này ngoài việc thẩm âm, thẩm thơ, còn cần ở sự đồng điệu tri âm tri kỉ!
Hát ca trù là hát lên các bài thơ với yêu cầu diễn cảm ý thơ, tình thơ rất cao. Vậy nên đào nương phải thể hiện cho thật giỏi. Khi hát phải tròn vành, rõ chữ, phải luyến thật khéo, thật đúng với tình cảm của thơ thể hiện. Đào nương giỏi thường nhả chữ, buông chữ "bắt chợt" hoặc "bắt tròn" cho thật tài tình. Phải biết hát khuôn, hát hàng hoa tuỳ theo những bài thơ mình thể hiện… Đào nương còn phải xử dụng phách, đánh sao cho hài hoà với đàn để cho tay phách như thể "cùng hát với tiếng người"…
Cây đàn đáy cũng là một nhạc cụ Việt Nam độc đáo. Nó ra đời vào khoảng thời Lê. Kép đàn phải là người thuộc âm luật lại có đôi tay tài hoa để sao tiếng đàn với tiếng hát của đào nương là một, phải thành thạo trong năm khổ đàn, theo năm khổ phách tuỳ theo sự thể hiện lời thơ của đào nương. Đàn cũng có đàn khuôn và đàn hàng hoa. Đàn khuôn, nhấn nhá cây phu từng tiếng một, đảm bảo các lề lối đã trở thành kinh điển. Đàn hàng hoa phóng túng tuỳ theo sự sáng tạo của người đàn.
Trống chầu là điểm độc đáo nhất của ca trù. Trống chầu phải làm các việc: Ngắt mạch câu văn, khổ phách, khen câu thơ hay, tiếng đàn tiếng hát tài tình. Vì vậy, người cầm chầu vừa phải am hiểu nghệ thuật ca trù, sành nghe đàn, nghe hát, vừa phải có trình độ văn hoá, có tâm hồn thơ…
Nghệ thuật hát ca trù có một vẻ đẹp riêng đầy trang nhã và hứng thú, cuộc liên hoan ca trù toàn quốc năm 2005 này, thì chọn lấy người hát giỏi, tay đàn giỏi, người chầu giỏi!
3. Nhà thơ Ngô Linh Ngọc, anh trai tôi; là nhà nghiên cứu ca trù và cũng từng mê đắm một thời với các danh ca danh cầm một thuở. Tôi thỉnh thoảng vẫn được dự một buổi tụ hợp những nhà thơ, những đào nương, những tay đàn nổi tiếng một thời… Tôi được nghe bà Quách Thị Hồ ngâm thơ Lưu Nguyễn nhập Thiên Thai, nghe tiếng đàn của ông Kỳ, ông Du, ông Ban, những tay đàn tài hoa sót lại; nghe bà Phúc hát xẩm huê tình và xẩm nhà trò, bà Kim Đức hát Phan Trầu… Những bữa họp ở nhà riêng của các nghệ sĩ, đã khiến tôi không bao giờ quên được… nghe những tiếng đàn buông bắt, ấm ức của ông Kỳ, ông Du, lời hát đầy tâm trạng khi thể hiện Tỳ Bà Hành của bà Hồ, và tiếng trống chầu của nhà thơ Ngô Linh Ngọc, cho đến nay, khi dự Liên hoan Ca trù toàn quốc 2005 này, lại tưởng nhớ đến những tài hoa ấy, lòng tôi như hụt hẫng, mất mát rất nhiều… Và trong lòng lại bùi ngùi khôn kể. Những tài hoa như bà Hồ, cụ Du, nhà thơ Ngô Linh Ngọc, không hiểu họ đã say mê thế nào, đã khổ luyện cả một đời mới được thế. Từ đó lại nhớ đến cả những bậc văn nhân, tài tử khác, để dẫu mình đâu có là một người được sống cái thời được làm nhà nho tài tử, mà trong tâm thức cũng thấy thèm cái sự cao sang tài ba của các nhà thơ lớp cha anh của mình… Một câu thơ viết cho nghệ thuật ca trù, phải rút ruột ra mà viết, phải đắm đuối mà viết mới có những tác phẩm để đời như thế.
4. Cục Biểu diễn nghệ thuật thuộc Bộ Văn hoá - Thông tin kì này, là người thể hiện những luật lệ thi, lo các màn trình diễn, lo quần áo cho đào nương, quan nên kép đàn mời Ban giám khảo… Cuộc liên hoan ở Nghi Xuân, Hà Tĩnh một trong những quê gốc ca trù ở miền Trung, và cũng là quê của danh nhân Nguyễn Công Trứ, một vị tướng tài kiêm văn võ, một thi nhân nổi tiếng thế kỉ thứ XIX, một người mê ca trù, sáng tạo được nhiều bài thơ hát nói vào loại hay nhất và chuẩn mực nhất, tài hoa nhất…
Dân chúng đến với liên hoan, là vùng đất Nghi Xuân, tôi nghe nói là nghèo nhất tỉnh Hà Tĩnh. Họ hồn hậu và say mê đến lạ kì. Cả hai ngày liên hoan, chín câu lạc bộ thay nhau thi tài, người nghe có tới hàng ngàn, đứng chật cả khoảng sân rộng trong Khu lưu niệm đại thi hào Nguyễn Du… Công chúng nghe say mê. Khi nghe các giọng đẹp giọng tốt của thí sinh Cổ Đạm, Hải Phòng, hoặc Hà Trung, họ rất nhạy cảm. Họ trầm trồ, họ vỗ tay nồng nhiệt. Có nhiều người còn khen ra miệng, còn vỗ tay đòi hát lại… Quả là đất của ca trù, đất của hát phường vải, hát dặm Nghệ - Tĩnh. Công chúng Nghi Xuân quan tâm và say nghệ thuật ca trù là phải. Có người đi xe lăn, chống nạng đến xem… Và họ đã góp phần rất nhiều làm hưng phấn các giọng hát, tay đàn, tiếng roi chầu của các thí sinh đang trổ tài để mong đoạt giải.
5. Nhờ Quỹ Ford tài trợ, mà các màn trình diễn cũng khá bài bản. Màn ra mắt gồm hơn ba mươi đào nương, mặc áo the mỏng, màu cánh gián, chít khăn vòng dây, tóc bỏ đuôi gà, ngồi liền phía sau, trông như những tố nữ trong tranh Hàng Trống xưa. Dàn đồng ca này hát bài Đào Hồng Đào Tuyết, như là trình diễn kết quả của lớp tập huấn ca trù trước đây, cũng được Quỹ Ford tài trợ… Mười tay trống chầu mặc áo gấm màu lam, hoa văn chữ Thọ. Mười kép đàn mặc áo the mỏng màu cánh gián, quần lá toạ trắng, đội khăn xếp, chơi đàn đáy… Đó cũng là một sáng kiến của Ban chỉ đạo liên hoan. Tiếp đến các màn múa Thét nhạc, múa Bỏ Bộ và cả múa Bát Dật sau này, cũng được dàn dựng công phu… Người xem cũng nhận ra phần nào được vẻ đẹp của một lối hát ca trù xưa…
6. Qua hai ngày biểu diễn thi tài, cuộc thi ở Nghi Xuân, Hà Tĩnh cũng đã phát hiện được tay trống, tay đàn và những đào nương, dù thời gian học hỏi, tập luyện chưa nhiều nhưng cũng có tố chất tốt, giọng ca đẹp, tay đàn đầy hứa hẹn. Ban tổ chức đã trao 8 huy chương Vàng và 10 huy chương Bạc cho các tập thể câu lạc bộ và cá nhân dự thi.
Qua những câu lạc bộ dự thi ở Khu lưu niệm đại thi hào Nguyễn Du ở Nghi Xuân, ta thấy rõ một điều ở những nơi có những nghệ nhân cao tuổi, đã từng tham gia hát ca trù từ trước còn lại, hoặc tham gia làm cố vấn, hoặc trực tiếp biểu diễn đều đoạt được giải cao như Câu lạc bộ Cổ Đạm, Nghi Xuân ở Hà Tĩnh, câu lạc bộ ở Hà Trung và thành phố Thanh Hoá, Câu lạc bộ Đông Môn ở Hải Phòng. Đó là nhờ các nghệ nhân có tay nghề như Phan Thị Mơn, Nguyễn Thị Liên (Hà Tĩnh); ông Ngô Trọng Bình (Thanh Hoá) hay ông Hán Đen ở Hải Phòng (đoạt huy chương Vàng về trống chầu), làm hạt nhân cho câu lạc bộ.
Người xem còn được thưởng thức một màn diễn Đào Hồng Đào Tuyết theo kiểu ca Huế, với trống chầu là trống khẩu, đàn có chất đàn then lẫn nhã nhạc; phách là phách lá và đào nương lại hát theo điệu ca Huế. Tuy không chính thức được xếp giải, nhưng một lần nữa thấy được Đào Hồng Đào Tuyết, thơ của Dương Khuê được dàn dựng khác hẳn lối hát nói mà thí sinh phải thi trong bài thi bắt buộc.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,