Nam Ninh và những truyện ngắn về chứng mất ngủ trong đời sống
Anh Chi
Nam Ninh và khá nhiều nhà văn cùng thế hệ anh, thế hệ nhà văn bắt đầu viết trong những năm kháng chiến chống Mỹ, tương đối giống nhau về mặt xã hội. Hầu như, họ đều được học tập dưới mái trường xã hội chủ nghĩa; sau đó, người thì ra mặt trận đánh giặc, người thì vào nhà máy, hầm mỏ làm thợ… Và rồi, họ viết văn, làm thơ thể hiện lòng yêu thương cuộc sống, bộc lộ năng lực sáng tác văn chương của mình. Cùng với thời gian và sự nỗ lực học hỏi, tự đào tạo, nhiều người trở thành những tác giả có những đóng góp cho văn học. Trong số những tác giả đó, Nam Ninh là một nhà văn có diện mạo riêng khá rõ nét. Cái riêng của diện mạo, cốt cách văn chương Nam Ninh, có thể nói, không phải là sự tài hoa bẩm sinh, không phải do những câu chữ lạ, cũng không phải do cách thức cấu trúc tác phẩm có gì đặc biệt, và không phải do quy mô tác phẩm. Nam Ninh là nhà văn chỉ viết những truyện ngắn, chí ít là cho đến nay, đã sáng tác ba mươi lăm năm trời, anh chưa viết gì ngoài truyện ngắn. Những truyện ngắn bình dị mà chất chứa những suy ngẫm, những chiêm nghiệm cuộc sống do bản thân anh tích cóp được trong cuộc đời không ít gian khổ, cực nhọc. Những truyện ngắn tả thực, rất gần gặn với đời sống những người cùng thời, Nam Ninh đem đến cho người đọc những bài học, giúp người ta vững tin trước cuộc đời. Đó là mục đích văn chương của Nam Ninh. Và đó cũng là cái riêng của diện mạo và cốt cách nhà văn Nam Ninh.
Năm 1970, đang làm công nhân ở Nhà máy điện Uông Bí, Quảng Ninh, Nam Ninh viết truyện ngắn đầu tay, Trong một gia đình. Truyện ngắn đầu tiên này của anh đã được tặng Giải thưởng Khuyến khích Cuộc thi Truyện ngắn báo Văn nghệ năm 1971. Sự kiện khá quan trọng đối với người thợ điện mới 25 tuổi đời này, có thể nói, là một nguồn lực đặc biệt dẫn đưa anh vào con đường văn học. Rồi Nam Ninh viết một cách háo hức. Đó là thời gian anh vừa học tại chức Đại học Bách khoa Hà Nội, vừa làm thợ điện tại nhà máy. Vậy mà năm 1973, Nam Ninh đã xuất bản tập truyện ngắn Những cây sao đen (in chung với Lê Hường, một tác giả văn xuôi ở vùng mỏ Quảng Ninh). Những truyện ngắn ấy, Nam Ninh viết về cuộc sống những con người ở khu mỏ, do thuận thế là người trong cuộc, anh đã đề cập khá sâu về đời sống và tâm tư của những con người ở vùng công nghiệp này. Tuy nhiên, đó là giai đoạn háo hức ban đầu của một cây bút trong thời kì văn chương biểu dương, nặng tính minh hoạ. Nhìn lại thực tiễn văn chương thời kì đó, ta thấy không ít những cây bút đã chững lại và chỉ là cây bút của giai đoạn văn chương minh hoạ. May sao, Nam Ninh không chững lại. Anh không phải tạng tác giả chuyên kể những câu chuyện đèm đẹp. Anh không dành giấy mực viết những chuyện bừng bừng khí thế vẫn thường xuất hiện trên báo chí những năm đó. Sau năm 1975, nhất là những năm đầu thập kỉ 80 thế kỉ XX, đất nước vừa qua chiến tranh, tâm hồn con người lại bắt đầu phải chịu những thử thách thật lớn. Cuộc sống xã hội mở ra nhiều tầng, nhiều vẻ với rất nhiều va đập, xáo trộn. Trong bối cảnh như vậy, mỗi con người đều phải suy xét, nghĩ ngợi nhiều hơn, và tất nhiên, người cầm bút lại càng suy ngẫm nhiều hơn nữa. Nam Ninh cũng vậy, đã suy ngẫm nhiều, đôi khi dằn vặt, về cuộc sống, con người, cái được, cái mất, về mộng ước và khổ đau. Năm 1982, anh xuất bản tập truyện ngắn Căn nhà ở phố. Những truyện ngắn của Nam Ninh giai đoạn này có một chiều sâu thực sự, và độc giả đã tìm thấy trong văn chương của anh những giá trị cần cho họ. Truyện tiêu biểu trong tập truyện này là Căn nhà ở phố, bởi thế mà nó thành tên chung cho cả tập. Trong một căn nhà ở thị xã vùng Đông Bắc vốn êm đềm, bỗng có chuyện. ấy là khi Nghĩa, một người lính từ chiến trường trở về với mẹ, với anh trai và chị dâu, những người thân yêu của anh. Dường như, mọi người trong ngôi nhà bỗng không ngủ ngon được, hay trằn trọc, nghĩ ngợi, tính toán. Người mẹ vô cùng thương con, anh và chị dâu thật thương em. Nhưng cuộc sống thời kì bao cấp nhiều khó khăn quá, khiến nảy sinh những toan tính, rất dễ dẫn đến những ứng xử thấp hèn. May sao, Nghĩa lại tiếp tục sống như một người lính, lặng lẽ nhận những khó khăn, gian khổ một cách điềm tĩnh. Và nhờ vậy mà con người còn có được hạnh phúc. Khi đọc Căn nhà ở phố, chúng tôi cứ nghĩ, chắc nhà văn Nam Ninh có được tác phẩm này sau nhiều đêm anh bị mất ngủ. Bị day dứt, dằn vặt mới mất ngủ; mất ngủ thì ngẫm ngợi miên man; ngẫm ngợi miên man bằng một tấm lòng thương yêu cuộc đời, thương yêu con người thì mới có thể viết được cái gì đó khiến người đọc can đảm yêu thương cuộc đời. Thế mới biết, nhà văn muốn viết được những trang văn có thể an ủi, động viên nổi người đời, đâu có dễ dàng gì, chí ít phải đêm đêm thao thức, rồi còn phải có tài, phải dũng cảm và phải may mắn nữa.
Sau Căn nhà ở phố hơn mười năm, mãi đến 1994, Nam Ninh mới xuất bản tập truyện ngắn Khoảng trống đêm tất niên. Lại là khoảng trống trong đêm, lại là những chuyện dường như do mất ngủ mà có! Những năm 80 và đầu 90, thế kỉ XX, có lẽ là những năm con người phải chịu đựng những thiếu thốn đến ngặt nghèo. Sự ngẫm ngợi về khẩu phần ăn của con người ngày một bé đi; ngẫm ngợi về việc làm, mồ hôi nước mắt; ngẫm ngợi về những giá trị tinh thần bị chìm khuất dưới bao nhiêu mưu sinh thường nhật… Tất cả những ngẫm ngợi đó, Nam Ninh kí thác vào tập truyện Khoảng trống đêm tất niên. Truyện ngắn Ngày mai viết về một công nhân già giỏi nghề và giỏi ăn cắp điện. Do nghèo và thiếu nghị lực cuộc sống mà ông liên tục thực hiện việc ăn cắp điện. Nhưng, còn do một lí do sâu xa nữa: Ông thất vọng về một người bạn đã không từ một thủ đoạn bất lương nào để leo lên chức Giám đốc ăn trên ngồi chốc, kể cả thủ đoạn đạp ông xuống thành phó thường dân. Nói theo ngôn ngữ hôm nay, đây là truyện ngắn chống tiêu cực, chống tham nhũng. Nam Ninh viết truyện này năm 1991. Truyện ngắn Máy in tiền viết về một kĩ sư giỏi, làm kinh tế phụ để tăng thu nhập. Run rủi, anh được bà cụ bán hàng mã thuê làm tiền âm phủ. Rồi anh đã chế được cái máy in tiền âm phủ và đã thực sự kiếm được nhiều tiền thật. Nhưng rồi chỉ vì anh đã không thành tâm trong cái công việc âm đức này, mà vì những mánh lới khôn lường trong môi trường kiếm tiền, đã khiến anh bại hoại. Truyện ngắn này gợi cho người ta nghĩ nhiều đến thời kì ngân hàng Nhà nước để cho đồng tiền mất giá liên tục và những tai ương đã thật nhiều trong xã hội thời kì ấy. Trong tập truyện này, truyện ngắn Ra đi là một tác phẩm tiêu biểu. Đây là một bi kịch xảy ra trong một gia đình. Người chồng là Huy, những năm chiến tranh đã ra mặt trận chiến đấu, giờ về lại nhà máy cơ khí. Người vợ là công nhân đã nghỉ mất sức, chạy chợ cá để kiếm thêm. Đứa con gái đầu, sinh ra thời còn chiến tranh, nay đã mười tám tuổi. Còn đứa con trai nhỏ mới mười tuổi. Cả tiền lương và tiền lãi chạy chợ cá, cuộc sống gia đình họ tạm ổn và họ đã sống khá êm thấm. Nhưng rồi, ở thị xã rộ lên chuyện hàng loạt người vượt biên. Và rồi, con gái Huy không thi đỗ đại học, không tìm được việc làm đã quyết vượt biên đi tìm tương lai ở xứ người… Nhà văn Nam Ninh miêu tả rất sinh động những diễn biến tâm lí, tình cảm, sự day dứt về đạo đức và những khổ đau, bất lực của những con người trong cái gia đình nhỏ này. Đây là truyện ngắn thật buồn và hay. Buồn đến mức Huy đau đớn nghĩ rằng, anh đi chiến đấu để giành lấy cuộc sống này, mà cuộc sống này đã khiến con gái anh dứt bỏ để ra đi!… Vâng, đời sống vốn không bao giờ hoàn hảo. Bởi thế, cần có nhà văn viết về phần bi kịch của đời, để người đọc thấu hiểu đời sống hơn, khiến người ta biết cách nắm giữ lấy số phận mình, nắm giữ lấy hạnh phúc của mình!…
Với tập truyện Khoảng trống đêm tất niên, Nam Ninh đã được trao giải thưởng của Hội Nhà văn và Tổng Công đoàn lần thứ IV (1990-1995). Năm 1995, truyện ngắn Tiếp thị của anh lại được Giải thưởng Cuộc thi truyện ngắn báo Văn nghệ. Đó là những ghi nhận của đời sống văn học đối với anh. Sinh ra ở quê Thái Bình, sống tuổi ấu thơ ở miền quê đồng bãi, rơm rạ, giữa những người nông dân lam lũ, mười bốn, mười lăm tuổi Nam Ninh theo gia đình dạt ra Quảng Ninh. Và từ đó, Nam Ninh trưởng thành ở xứ mỏ, gắn bó cuộc đời với xứ này, rồi xứ sở này thành quê hương văn học của anh khi anh cầm bút. Về mặt xã hội, đội ngũ công nhân mỏ Quảng Ninh hầu hết đều có gốc gác không xa ở Nam Định, Thái Bình… Vậy nên tâm, sinh lý của họ, thậm chí đến tập tính, rồi nết ăn, ở, cũng như những ước muốn tương lai… còn rất gần gụi với gốc rễ, quê quán. Nam Ninh, đứa con của vùng quê Thái Bình, mà viết những truyện ngắn về con người vùng công nghiệp mỏ, ngay từ những truyện đầu tay đã khá nhuần nhuyễn trong ngôn ngữ và tính cách nhân vật, có lẽ cũng bởi sự thuận lợi từ gốc rễ của đời anh. Và có lẽ, cũng do thuận lợi từ căn tính đó, Nam Ninh hầu như chỉ viết những câu truyện về cuộc sống, con người vùng mỏ Quảng Ninh, ngay cả khi do công tác, anh chuyển về làm việc tại Hà Nội. Đến năm 1999, anh chuyển cả vợ và hai con về Hà Nội, có thể nói, trong tư duy văn chương, Nam Ninh vẫn chỉ nghĩ đến vùng Đông Bắc với những con người, những chuyện buồn vui cuộc sống nơi ấy. Đến năm 2003, Nam Ninh, xuất bản tập truyện ngắn mới, Cuộc li hôn hẹn trước. Đấy là những câu chuyện về đời sống tâm hồn con người những năm mở cửa, trong cơn lốc cuốn không khoan nhượng của kinh tế thị trường. Các truyện ngắn trong tập này, chỉ đọc tên cũng thấy được nó là những diễn biến đời sống tươi nguyên ở vùng đất Hòn Gai, Quảng Ninh: Than thổ phỉ, Tiếp thị, Trò chơi… Có truyện thật đau xót, là truyện viết về thân phận cô gái điếm trong những trò chơi của những tay mới phất lên nhờ mánh mung. Có truyện cười ra nước mắt khi kinh tế thị trường nó quyến rũ người ta, nó khiến người ta lao theo… Một truyện ngắn, mà Nam Ninh kể rất chân thực về cả một đời người thợ, là truyện Nắng bên kia dốc. Dọc theo những năm tháng cuộc sống người thợ già là biết bao chuyện ở xứ mỏ. Những chuyện về mưu sinh; chuyện về đấu tranh giành cuộc sống cho xứ công nghiệp than; cả những chuyện bon chen giành giật lợi quyền, bổng lộc… Và, cả chuyện đau đớn ghê gớm là cuối đời, người thợ già phải thắp hương cầu cho mình được chết đi! Ông thợ già từng hai lần thắp hương trước bàn thờ tổ để cầu cho hai kẻ thù của xí nghiệp chết đi. Lần này, ông không đủ dũng khí cầu cho đứa con trai giám đốc tham những chết đi, mà chỉ cầu cho mình được chết để đỡ tội cho con…
Trong tập truyện Cuộc li hôn hẹn trước lại có một truyện ngắn mang tên Mất ngủ. Là chuyện không thể ngủ được của Vinh, một người thợ quá nửa đời người gắn lòng với vùng mỏ, khi anh đón Tuấn, một Việt kiều yêu nước từ Canada về thăm quê, thăm mình. Không thể ngủ được, Vinh cứ phải nhớ miên man về Tuấn, về mình, về những năm tháng đã qua. Tuấn cùng Vinh lớn lên trên thị xã than Hòn Gai, cùng ra trận những năm kháng chiến bảo vệ đất nước. Sau năm 1975, trở về, Tuấn muốn phấn đấu lên nữa, muốn đi học đại học. Nhưng Tuấn cứ bại mãi. Nguyên do chủ yếu là Tuấn bị nghi ngờ về lí lịch, hình như ông nội Tuấn mất từ tiền khởi nghĩa có dính dáng đến Quốc dân đảng!… Thất bại mãi, bị hắt ra rìa cuộc sống, cuối cùng, Tuấn phải đi tìm tương lai ở xứ người… Không ngủ, nhớ miên man, nghĩ miên man mãi, kiểm lại tất cả những năm tháng trong quá khứ, Vinh cũng chỉ hiểu được rằng Tuấn đã không còn cam chịu như mình. Và Tuấn vẫn là thằng Tuấn của ngày xưa thôi… Quả thực, những chuyện như vậy, nó khiến người ta mất ngủ. Và, tôi bỗng nghĩ, dường như Nam Ninh là nhà văn hay viết những truyện ngắn nhằm lí giải chứng mất ngủ trong đời sống ba, bốn thập kỉ qua trên đất nước chúng ta.
Mấy năm nay cùng gia đình định cư hẳn ở Hà Nội, Nam Ninh vẫn làm công việc của một kĩ sư điện, ở Bộ Công nghiệp. Và tất nhiên anh cứ phải làm công việc của một nhà văn trong thời gian của riêng anh, ở nhà riêng của anh. Gần đây tôi mới biết, ở Bộ Công nghiệp hình như không mấy ai biết cơ quan mình có nhà văn Nam Ninh, một nhà văn đã viết thật sự hay về đời sống, con người ở vùng công nghiệp lớn Quảng Ninh. Có lẽ, do tên thật của anh là Lê Ninh, chứ không phải Nam Ninh. Và có lẽ, việc làm nhà văn là việc riêng của ai có căn tính làm nhà văn tự nhận lấy mà lặng lẽ làm, cắm cúi mà làm thôi vậy. Đã ba mươi năm rồi và cho tới bây giờ, Nam Ninh cứ lặng lẽ, cắm cúi viết. Gần đây, anh đã cho in trên báo một số truyện ngắn mới: Nợ đời, Chuyện đồn thổi, Dòng đời… cũng lại là những chuyện buồn vui, sướng khổ của những con người mà anh quen thuộc, quan tâm. Dòng đời là truyện ngắn viết về Ngọc, một nữ trí thức ngoài 40 tuổi ở Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh, gặp gỡ người dì tên là Sương, mới 50 tuổi. Qua câu chuyện tản mạn của hai dì, cháu, người đọc thấy được cuộc đời Sương, một người phụ nữ hồng nhan, bạc phận… Đây cũng là một truyện ngắn thật buồn, loại truyện khiến người ta mất ngủ. Và, tôi lại nghĩ, đúng, Nam Ninh là một nhà văn hay tìm thấy những truyện ngắn của riêng anh trong những đêm mất ngủ. Qua những truyện ngắn như vậy, anh trình bày chân thực, sinh động những hoàn cảnh cuộc sống, trong đó, người đời có thể tìm thấy những bài học kinh nghiệm sống để có thể vững tin trên đường đời. Có thể nói, đó chính là bản lĩnh riêng của nhà văn, cũng là tình yêu của nhà văn đối với cuộc sống hôm nay.
(Báo Văn nghệ)
Anh Chi
Nam Ninh và khá nhiều nhà văn cùng thế hệ anh, thế hệ nhà văn bắt đầu viết trong những năm kháng chiến chống Mỹ, tương đối giống nhau về mặt xã hội. Hầu như, họ đều được học tập dưới mái trường xã hội chủ nghĩa; sau đó, người thì ra mặt trận đánh giặc, người thì vào nhà máy, hầm mỏ làm thợ… Và rồi, họ viết văn, làm thơ thể hiện lòng yêu thương cuộc sống, bộc lộ năng lực sáng tác văn chương của mình. Cùng với thời gian và sự nỗ lực học hỏi, tự đào tạo, nhiều người trở thành những tác giả có những đóng góp cho văn học. Trong số những tác giả đó, Nam Ninh là một nhà văn có diện mạo riêng khá rõ nét. Cái riêng của diện mạo, cốt cách văn chương Nam Ninh, có thể nói, không phải là sự tài hoa bẩm sinh, không phải do những câu chữ lạ, cũng không phải do cách thức cấu trúc tác phẩm có gì đặc biệt, và không phải do quy mô tác phẩm. Nam Ninh là nhà văn chỉ viết những truyện ngắn, chí ít là cho đến nay, đã sáng tác ba mươi lăm năm trời, anh chưa viết gì ngoài truyện ngắn. Những truyện ngắn bình dị mà chất chứa những suy ngẫm, những chiêm nghiệm cuộc sống do bản thân anh tích cóp được trong cuộc đời không ít gian khổ, cực nhọc. Những truyện ngắn tả thực, rất gần gặn với đời sống những người cùng thời, Nam Ninh đem đến cho người đọc những bài học, giúp người ta vững tin trước cuộc đời. Đó là mục đích văn chương của Nam Ninh. Và đó cũng là cái riêng của diện mạo và cốt cách nhà văn Nam Ninh.
Năm 1970, đang làm công nhân ở Nhà máy điện Uông Bí, Quảng Ninh, Nam Ninh viết truyện ngắn đầu tay, Trong một gia đình. Truyện ngắn đầu tiên này của anh đã được tặng Giải thưởng Khuyến khích Cuộc thi Truyện ngắn báo Văn nghệ năm 1971. Sự kiện khá quan trọng đối với người thợ điện mới 25 tuổi đời này, có thể nói, là một nguồn lực đặc biệt dẫn đưa anh vào con đường văn học. Rồi Nam Ninh viết một cách háo hức. Đó là thời gian anh vừa học tại chức Đại học Bách khoa Hà Nội, vừa làm thợ điện tại nhà máy. Vậy mà năm 1973, Nam Ninh đã xuất bản tập truyện ngắn Những cây sao đen (in chung với Lê Hường, một tác giả văn xuôi ở vùng mỏ Quảng Ninh). Những truyện ngắn ấy, Nam Ninh viết về cuộc sống những con người ở khu mỏ, do thuận thế là người trong cuộc, anh đã đề cập khá sâu về đời sống và tâm tư của những con người ở vùng công nghiệp này. Tuy nhiên, đó là giai đoạn háo hức ban đầu của một cây bút trong thời kì văn chương biểu dương, nặng tính minh hoạ. Nhìn lại thực tiễn văn chương thời kì đó, ta thấy không ít những cây bút đã chững lại và chỉ là cây bút của giai đoạn văn chương minh hoạ. May sao, Nam Ninh không chững lại. Anh không phải tạng tác giả chuyên kể những câu chuyện đèm đẹp. Anh không dành giấy mực viết những chuyện bừng bừng khí thế vẫn thường xuất hiện trên báo chí những năm đó. Sau năm 1975, nhất là những năm đầu thập kỉ 80 thế kỉ XX, đất nước vừa qua chiến tranh, tâm hồn con người lại bắt đầu phải chịu những thử thách thật lớn. Cuộc sống xã hội mở ra nhiều tầng, nhiều vẻ với rất nhiều va đập, xáo trộn. Trong bối cảnh như vậy, mỗi con người đều phải suy xét, nghĩ ngợi nhiều hơn, và tất nhiên, người cầm bút lại càng suy ngẫm nhiều hơn nữa. Nam Ninh cũng vậy, đã suy ngẫm nhiều, đôi khi dằn vặt, về cuộc sống, con người, cái được, cái mất, về mộng ước và khổ đau. Năm 1982, anh xuất bản tập truyện ngắn Căn nhà ở phố. Những truyện ngắn của Nam Ninh giai đoạn này có một chiều sâu thực sự, và độc giả đã tìm thấy trong văn chương của anh những giá trị cần cho họ. Truyện tiêu biểu trong tập truyện này là Căn nhà ở phố, bởi thế mà nó thành tên chung cho cả tập. Trong một căn nhà ở thị xã vùng Đông Bắc vốn êm đềm, bỗng có chuyện. ấy là khi Nghĩa, một người lính từ chiến trường trở về với mẹ, với anh trai và chị dâu, những người thân yêu của anh. Dường như, mọi người trong ngôi nhà bỗng không ngủ ngon được, hay trằn trọc, nghĩ ngợi, tính toán. Người mẹ vô cùng thương con, anh và chị dâu thật thương em. Nhưng cuộc sống thời kì bao cấp nhiều khó khăn quá, khiến nảy sinh những toan tính, rất dễ dẫn đến những ứng xử thấp hèn. May sao, Nghĩa lại tiếp tục sống như một người lính, lặng lẽ nhận những khó khăn, gian khổ một cách điềm tĩnh. Và nhờ vậy mà con người còn có được hạnh phúc. Khi đọc Căn nhà ở phố, chúng tôi cứ nghĩ, chắc nhà văn Nam Ninh có được tác phẩm này sau nhiều đêm anh bị mất ngủ. Bị day dứt, dằn vặt mới mất ngủ; mất ngủ thì ngẫm ngợi miên man; ngẫm ngợi miên man bằng một tấm lòng thương yêu cuộc đời, thương yêu con người thì mới có thể viết được cái gì đó khiến người đọc can đảm yêu thương cuộc đời. Thế mới biết, nhà văn muốn viết được những trang văn có thể an ủi, động viên nổi người đời, đâu có dễ dàng gì, chí ít phải đêm đêm thao thức, rồi còn phải có tài, phải dũng cảm và phải may mắn nữa.
Sau Căn nhà ở phố hơn mười năm, mãi đến 1994, Nam Ninh mới xuất bản tập truyện ngắn Khoảng trống đêm tất niên. Lại là khoảng trống trong đêm, lại là những chuyện dường như do mất ngủ mà có! Những năm 80 và đầu 90, thế kỉ XX, có lẽ là những năm con người phải chịu đựng những thiếu thốn đến ngặt nghèo. Sự ngẫm ngợi về khẩu phần ăn của con người ngày một bé đi; ngẫm ngợi về việc làm, mồ hôi nước mắt; ngẫm ngợi về những giá trị tinh thần bị chìm khuất dưới bao nhiêu mưu sinh thường nhật… Tất cả những ngẫm ngợi đó, Nam Ninh kí thác vào tập truyện Khoảng trống đêm tất niên. Truyện ngắn Ngày mai viết về một công nhân già giỏi nghề và giỏi ăn cắp điện. Do nghèo và thiếu nghị lực cuộc sống mà ông liên tục thực hiện việc ăn cắp điện. Nhưng, còn do một lí do sâu xa nữa: Ông thất vọng về một người bạn đã không từ một thủ đoạn bất lương nào để leo lên chức Giám đốc ăn trên ngồi chốc, kể cả thủ đoạn đạp ông xuống thành phó thường dân. Nói theo ngôn ngữ hôm nay, đây là truyện ngắn chống tiêu cực, chống tham nhũng. Nam Ninh viết truyện này năm 1991. Truyện ngắn Máy in tiền viết về một kĩ sư giỏi, làm kinh tế phụ để tăng thu nhập. Run rủi, anh được bà cụ bán hàng mã thuê làm tiền âm phủ. Rồi anh đã chế được cái máy in tiền âm phủ và đã thực sự kiếm được nhiều tiền thật. Nhưng rồi chỉ vì anh đã không thành tâm trong cái công việc âm đức này, mà vì những mánh lới khôn lường trong môi trường kiếm tiền, đã khiến anh bại hoại. Truyện ngắn này gợi cho người ta nghĩ nhiều đến thời kì ngân hàng Nhà nước để cho đồng tiền mất giá liên tục và những tai ương đã thật nhiều trong xã hội thời kì ấy. Trong tập truyện này, truyện ngắn Ra đi là một tác phẩm tiêu biểu. Đây là một bi kịch xảy ra trong một gia đình. Người chồng là Huy, những năm chiến tranh đã ra mặt trận chiến đấu, giờ về lại nhà máy cơ khí. Người vợ là công nhân đã nghỉ mất sức, chạy chợ cá để kiếm thêm. Đứa con gái đầu, sinh ra thời còn chiến tranh, nay đã mười tám tuổi. Còn đứa con trai nhỏ mới mười tuổi. Cả tiền lương và tiền lãi chạy chợ cá, cuộc sống gia đình họ tạm ổn và họ đã sống khá êm thấm. Nhưng rồi, ở thị xã rộ lên chuyện hàng loạt người vượt biên. Và rồi, con gái Huy không thi đỗ đại học, không tìm được việc làm đã quyết vượt biên đi tìm tương lai ở xứ người… Nhà văn Nam Ninh miêu tả rất sinh động những diễn biến tâm lí, tình cảm, sự day dứt về đạo đức và những khổ đau, bất lực của những con người trong cái gia đình nhỏ này. Đây là truyện ngắn thật buồn và hay. Buồn đến mức Huy đau đớn nghĩ rằng, anh đi chiến đấu để giành lấy cuộc sống này, mà cuộc sống này đã khiến con gái anh dứt bỏ để ra đi!… Vâng, đời sống vốn không bao giờ hoàn hảo. Bởi thế, cần có nhà văn viết về phần bi kịch của đời, để người đọc thấu hiểu đời sống hơn, khiến người ta biết cách nắm giữ lấy số phận mình, nắm giữ lấy hạnh phúc của mình!…
Với tập truyện Khoảng trống đêm tất niên, Nam Ninh đã được trao giải thưởng của Hội Nhà văn và Tổng Công đoàn lần thứ IV (1990-1995). Năm 1995, truyện ngắn Tiếp thị của anh lại được Giải thưởng Cuộc thi truyện ngắn báo Văn nghệ. Đó là những ghi nhận của đời sống văn học đối với anh. Sinh ra ở quê Thái Bình, sống tuổi ấu thơ ở miền quê đồng bãi, rơm rạ, giữa những người nông dân lam lũ, mười bốn, mười lăm tuổi Nam Ninh theo gia đình dạt ra Quảng Ninh. Và từ đó, Nam Ninh trưởng thành ở xứ mỏ, gắn bó cuộc đời với xứ này, rồi xứ sở này thành quê hương văn học của anh khi anh cầm bút. Về mặt xã hội, đội ngũ công nhân mỏ Quảng Ninh hầu hết đều có gốc gác không xa ở Nam Định, Thái Bình… Vậy nên tâm, sinh lý của họ, thậm chí đến tập tính, rồi nết ăn, ở, cũng như những ước muốn tương lai… còn rất gần gụi với gốc rễ, quê quán. Nam Ninh, đứa con của vùng quê Thái Bình, mà viết những truyện ngắn về con người vùng công nghiệp mỏ, ngay từ những truyện đầu tay đã khá nhuần nhuyễn trong ngôn ngữ và tính cách nhân vật, có lẽ cũng bởi sự thuận lợi từ gốc rễ của đời anh. Và có lẽ, cũng do thuận lợi từ căn tính đó, Nam Ninh hầu như chỉ viết những câu truyện về cuộc sống, con người vùng mỏ Quảng Ninh, ngay cả khi do công tác, anh chuyển về làm việc tại Hà Nội. Đến năm 1999, anh chuyển cả vợ và hai con về Hà Nội, có thể nói, trong tư duy văn chương, Nam Ninh vẫn chỉ nghĩ đến vùng Đông Bắc với những con người, những chuyện buồn vui cuộc sống nơi ấy. Đến năm 2003, Nam Ninh, xuất bản tập truyện ngắn mới, Cuộc li hôn hẹn trước. Đấy là những câu chuyện về đời sống tâm hồn con người những năm mở cửa, trong cơn lốc cuốn không khoan nhượng của kinh tế thị trường. Các truyện ngắn trong tập này, chỉ đọc tên cũng thấy được nó là những diễn biến đời sống tươi nguyên ở vùng đất Hòn Gai, Quảng Ninh: Than thổ phỉ, Tiếp thị, Trò chơi… Có truyện thật đau xót, là truyện viết về thân phận cô gái điếm trong những trò chơi của những tay mới phất lên nhờ mánh mung. Có truyện cười ra nước mắt khi kinh tế thị trường nó quyến rũ người ta, nó khiến người ta lao theo… Một truyện ngắn, mà Nam Ninh kể rất chân thực về cả một đời người thợ, là truyện Nắng bên kia dốc. Dọc theo những năm tháng cuộc sống người thợ già là biết bao chuyện ở xứ mỏ. Những chuyện về mưu sinh; chuyện về đấu tranh giành cuộc sống cho xứ công nghiệp than; cả những chuyện bon chen giành giật lợi quyền, bổng lộc… Và, cả chuyện đau đớn ghê gớm là cuối đời, người thợ già phải thắp hương cầu cho mình được chết đi! Ông thợ già từng hai lần thắp hương trước bàn thờ tổ để cầu cho hai kẻ thù của xí nghiệp chết đi. Lần này, ông không đủ dũng khí cầu cho đứa con trai giám đốc tham những chết đi, mà chỉ cầu cho mình được chết để đỡ tội cho con…
Trong tập truyện Cuộc li hôn hẹn trước lại có một truyện ngắn mang tên Mất ngủ. Là chuyện không thể ngủ được của Vinh, một người thợ quá nửa đời người gắn lòng với vùng mỏ, khi anh đón Tuấn, một Việt kiều yêu nước từ Canada về thăm quê, thăm mình. Không thể ngủ được, Vinh cứ phải nhớ miên man về Tuấn, về mình, về những năm tháng đã qua. Tuấn cùng Vinh lớn lên trên thị xã than Hòn Gai, cùng ra trận những năm kháng chiến bảo vệ đất nước. Sau năm 1975, trở về, Tuấn muốn phấn đấu lên nữa, muốn đi học đại học. Nhưng Tuấn cứ bại mãi. Nguyên do chủ yếu là Tuấn bị nghi ngờ về lí lịch, hình như ông nội Tuấn mất từ tiền khởi nghĩa có dính dáng đến Quốc dân đảng!… Thất bại mãi, bị hắt ra rìa cuộc sống, cuối cùng, Tuấn phải đi tìm tương lai ở xứ người… Không ngủ, nhớ miên man, nghĩ miên man mãi, kiểm lại tất cả những năm tháng trong quá khứ, Vinh cũng chỉ hiểu được rằng Tuấn đã không còn cam chịu như mình. Và Tuấn vẫn là thằng Tuấn của ngày xưa thôi… Quả thực, những chuyện như vậy, nó khiến người ta mất ngủ. Và, tôi bỗng nghĩ, dường như Nam Ninh là nhà văn hay viết những truyện ngắn nhằm lí giải chứng mất ngủ trong đời sống ba, bốn thập kỉ qua trên đất nước chúng ta.
Mấy năm nay cùng gia đình định cư hẳn ở Hà Nội, Nam Ninh vẫn làm công việc của một kĩ sư điện, ở Bộ Công nghiệp. Và tất nhiên anh cứ phải làm công việc của một nhà văn trong thời gian của riêng anh, ở nhà riêng của anh. Gần đây tôi mới biết, ở Bộ Công nghiệp hình như không mấy ai biết cơ quan mình có nhà văn Nam Ninh, một nhà văn đã viết thật sự hay về đời sống, con người ở vùng công nghiệp lớn Quảng Ninh. Có lẽ, do tên thật của anh là Lê Ninh, chứ không phải Nam Ninh. Và có lẽ, việc làm nhà văn là việc riêng của ai có căn tính làm nhà văn tự nhận lấy mà lặng lẽ làm, cắm cúi mà làm thôi vậy. Đã ba mươi năm rồi và cho tới bây giờ, Nam Ninh cứ lặng lẽ, cắm cúi viết. Gần đây, anh đã cho in trên báo một số truyện ngắn mới: Nợ đời, Chuyện đồn thổi, Dòng đời… cũng lại là những chuyện buồn vui, sướng khổ của những con người mà anh quen thuộc, quan tâm. Dòng đời là truyện ngắn viết về Ngọc, một nữ trí thức ngoài 40 tuổi ở Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh, gặp gỡ người dì tên là Sương, mới 50 tuổi. Qua câu chuyện tản mạn của hai dì, cháu, người đọc thấy được cuộc đời Sương, một người phụ nữ hồng nhan, bạc phận… Đây cũng là một truyện ngắn thật buồn, loại truyện khiến người ta mất ngủ. Và, tôi lại nghĩ, đúng, Nam Ninh là một nhà văn hay tìm thấy những truyện ngắn của riêng anh trong những đêm mất ngủ. Qua những truyện ngắn như vậy, anh trình bày chân thực, sinh động những hoàn cảnh cuộc sống, trong đó, người đời có thể tìm thấy những bài học kinh nghiệm sống để có thể vững tin trên đường đời. Có thể nói, đó chính là bản lĩnh riêng của nhà văn, cũng là tình yêu của nhà văn đối với cuộc sống hôm nay.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,