Thế nào là thơ hay?
Trần Hữu Dinh
(Trao đổi với nhà thơ Thạch Quỳ)
Đây là tựa đề bài viết của nhà thơ Thạch Quỳ đăng trên Phụ bản thơ số 7+8 của tuần báo Văn nghệ. Bài viết ngắn gọn, hóm hỉnh, tài hoa về một vấn đề không đơn giản.
Anh nêu 3 tiêu chí để thẩm định cái “Prem hay” của thơ: Tình cảm - ngôn từ và nhịp điệu - anh khôn khéo lắm, chỉ gợi chứ không bàn cụ thể. Anh không phải là hạng người “điếc không sợ súng” mà mắt anh, tai anh, trái tim anh hoà điệu với nàng thơ. Anh dại gì mà tự mình soi đuốc cho người đời (vốn khó tính) khám phá cái hang động thiêng liêng, thần bí, vô ảnh, vô hình của nàng thơ. Do vậy người đọc bài viết của anh gật gù đấy nhưng cuối cùng cũng lắc đầu: Chưa hiểu cái hay của thơ cụ thể là chỗ nào?.
Dù là ngoài đạo, tôi cùng xin mạnh dạn tiếp lời anh:
Trước tiên tôi muốn nêu một sự thật về văn chương: Đồng ý với nhà thơ Thạch Quỳ là cái hay, cái đẹp của văn chương mang tính lịch sử, cái hay cái đẹp không tuỳ thuộc chủ yếu vào tác giả - chủ thể sáng tạo - mà tuỳ ở sự thẩm định của độc giả, của thời gian. Tôi thấy thực tế thường diễn ra 3 tình huống thơ sau đây:
* Một tác phẩm sau khi ra đời đã được độc giả đồng tình và tiếp tục neo đậu lòng người suốt cả trường kỳ lịch sử.
* Một tác phẩm ra đời được bạn đọc, được quần chúng hết lời ca ngợi - nhưng rồi qua thời gian, người ta quên lãng dần. Nếu có nhắc đến thì coi đó như là một tư liệu lịch sử văn học.
* Có tác phẩm ra đời được truyền tụng, ca ngợi, nhưng rồi do mặc cảm ý thức chính trị xã hội mà người ta cố tình quên, thậm chí còn phê phán vùi dập (coi như khai tử). Nhưng rồi lịch sử đổi thay, cởi mở hơn, thông thoáng hơn, tác phẩm đó lại được “phục hồi”, được coi là tuyệt tác.
Chuyện văn chương rắc rối phức tạp vậy đó. Nhưng có điều ngay cả 3 tình huống thơ này vẫn có một mẫu số chung. ấy là sự đồng tình của độc giả. Độc giả cho là hay. Vậy đâu là ‘’Prem hay’’ của thơ, đâu là chuẩn mực của chân lý thơ hay? Mọi sự phê phán thiên kiến mọi sự “bốc thơm” quá đà... đều là do ta không có cái chuẩn nghệ thuật này.
Tôi xin được nêu mấy điều tôi hiểu:
l- Ai chẳng biết cái gốc của văn chương nghệ thuật là tư tưởng tình cảm, anh Thạch Quỳ nói đến “khẩu hiệu cũng có tư tưởng, tình cảm”. Đúng! Hành vi ứng xử nào của con người mà chẳng biểu hiện tư tưởng, tình cảm. Còn tư tưởng tình cảm trong thơ? mãnh liệt, cuồng say, lo âu, đớn đau không cầm lòng được ư? Mọi thứ lý thuyết đều màu xám. Tôi chợt nhớ đến một bài tứ tuyệt khuyết danh nói về nỗi lòng của người vợ trẻ khi nhận được lá thư người chồng ở phương xa. Nếu ta đọc từng câu một thì có gì là thơ đâu, lẩm cẩm buồn cười là đằng khác:
Câu 1 : Song the mừng rỡ mở thư phong
Câu 2: Mảnh giấy đôi bề thấy trắng không
Câu 3: Hẳn ý chàng không chi khác cả
Câu 4: Yêu em có nói cũng không cùng.
Nhưng nếu ta “ngâm” bài thơ chỉnh thể này, thấy đáng yêu biết bao. Người vợ viết lên sự thực, lại nghĩ đến sự thật nên có. Cô nàng có trách chồng không? Có, nhưng là trách yêu rất tinh tế làm đẹp nghĩa vợ chồng. Một người vợ tuyệt vời! Cái hay của bài thơ cốt ở tình ý chứ đâu chủ yếu ở kỹ thuật ngôn từ.
2- Nhà thơ Thạch Quỳ quan niệm: “Hay là phải hay trong sáng tạo”. Rất đúng, nghệ thuật đồng hành với sáng tạo, quan trọng là sáng tạo ngôn từ, thêm sức mạnh cho “con chữ”. Nhưng sáng tạo cụ thể là thế nào? Lâu nay ta vẫn hiểu sáng tạo là làm ra một sản phẩm mới xưa nay chưa từng có, sản phẩm đó tốt hơn, tiến bộ hơn, hấp dẫn hơn so với những gì đã có, sản phẩm đó mang dấu ấn riêng của anh, không nhầm lẫn với ai. Tất nhiên sản phẩm đó phải được mọi người thừa nhận, đồng tình. Những câu ca dao “Sự đời nước mắt soi gương”..., “ước gì sông rộng một gang/ Bắc cầu giải yếm cho chàng sang chơi” “… Có rửa thì rửa chân tay/ Chớ rửa lông mày chết cá ao anh”, hay bỗ bã như câu: “Thừa tiền mua mía đánh khăng vào mồm”... Ai bảo những câu này không đầy sáng tạo. Ta có thể liệt kê hàng trăm câu thơ hay, giàu sáng tạo của các nhà thơ Việt Nam xưa và nay. Nhưng sáng tạo là một quá trình thử nghiệm. Nhiều nhà thơ đã từng “ra mắt” những câu thơ, bài thơ mới lạ. Nhưng rồi chính những nhà thơ đó đã tự điều chỉnh để thơ mình hợp quy luật sáng tạo.
Nội hàm của sáng tạo phong phú. Nhưng chủ yếu sáng tạo trong thơ cốt ở tài bài binh bố trận “con chữ” làm sao tạo hình, ươm nhạc, gợi tình hiệu quả nhất. Gần đây một số nhà thơ trẻ có xu hướng tân kỳ, tạo một cách nói khác đời, khác người mặc ai hiểu hay không. Sáng tạo nghệ thuật nào cũng vừa mang tính cá thể vừa mang tính cộng đồng. Nói như ai, đó là tính dân chủ trong thơ. Cái hay của ngôn ngữ thơ là luôn luôn đem lại cho người đọc sự hấp dẫn và tần số xao động lòng người.
3- Cuối cùng, một băn khoăn lớn nhất, cơ bản nhất: Vậy đâu là bản chất của thơ? Nhiều người đã nói, nhưng mỗi người chỉ nói được về một mặt. Một nhà thơ nói với tôi rằng: “Ông đừng mất công tìm lời giải đó, mỗi người làm thơ có một quan niệm riêng. Với tôi ấy à, thơ không nói lên hình hài của tôi, thơ không hẳn nói về tư tưởng tình cảm của tôi mà là nói lên góc khuất sâu kín trong lòng tôi bấy lâu ngủ quên nay bỗng thức dậy. Tôi hồ hởi nói ra, vì đó mới là đích thực của hồn tôi”. Một anh bạn thơ khác lại nói: “Thơ là khoảnh khắc bất chợt của tâm thức lóe sáng như thánh hiện. Tôi ghi lại trung thành cảm xúc bất chợt đó. Tôi không sửa một câu chữ nào vì lúc sửa là lúc tôi tỉnh táo, sẽ làm mất đi cái hồn nhiên non tơ của phút xuất thần”. Riêng tôi, không hoang mang, lại thích thú đồng tình với ý kiến của cố nhà văn Nguyễn Tuân: “Theo tôi nghĩ, thơ là ảnh, là nhân ảnh, thơ cũng ở loại cụ thể hữu hình. Nhưng nó khác với cái cụ thể của văn. Cũng mọc lên từ cái đống tài liệu thực tế, nhưng từ một cái hữu hình nó thức dậy được những cái vô hình bao la, từ một cái điểm nhất định mà nó mở được ra một cái diện không gian thời gian trong đó nhịp mãi lên một tấm lòng sứ điệp”. (Nguyễn Tuân - Thời và thơ Tú Xương). Cụ Nguyễn thực là một người có con mắt tinh đời. Vậy, thơ là hiện thực nhưng là hiện thực tâm trạng, hiện thực tâm hồn. Thơ là sự thăng hoa của hồn người giữa đôi bờ hư thực. Thơ là sự vô lý chủ quan nhất nhưng lại rất hợp lý khách quan, thơ hay chính còn là ở sự kỳ diệu đó giải mã được sự kỳ diệu ấy mới hiểu được tấc lòng trong “sứ điệp” của nhà thơ.
Vinh, 3-2004.
(Báo Văn nghệ)
Trần Hữu Dinh
(Trao đổi với nhà thơ Thạch Quỳ)
Đây là tựa đề bài viết của nhà thơ Thạch Quỳ đăng trên Phụ bản thơ số 7+8 của tuần báo Văn nghệ. Bài viết ngắn gọn, hóm hỉnh, tài hoa về một vấn đề không đơn giản.
Anh nêu 3 tiêu chí để thẩm định cái “Prem hay” của thơ: Tình cảm - ngôn từ và nhịp điệu - anh khôn khéo lắm, chỉ gợi chứ không bàn cụ thể. Anh không phải là hạng người “điếc không sợ súng” mà mắt anh, tai anh, trái tim anh hoà điệu với nàng thơ. Anh dại gì mà tự mình soi đuốc cho người đời (vốn khó tính) khám phá cái hang động thiêng liêng, thần bí, vô ảnh, vô hình của nàng thơ. Do vậy người đọc bài viết của anh gật gù đấy nhưng cuối cùng cũng lắc đầu: Chưa hiểu cái hay của thơ cụ thể là chỗ nào?.
Dù là ngoài đạo, tôi cùng xin mạnh dạn tiếp lời anh:
Trước tiên tôi muốn nêu một sự thật về văn chương: Đồng ý với nhà thơ Thạch Quỳ là cái hay, cái đẹp của văn chương mang tính lịch sử, cái hay cái đẹp không tuỳ thuộc chủ yếu vào tác giả - chủ thể sáng tạo - mà tuỳ ở sự thẩm định của độc giả, của thời gian. Tôi thấy thực tế thường diễn ra 3 tình huống thơ sau đây:
* Một tác phẩm sau khi ra đời đã được độc giả đồng tình và tiếp tục neo đậu lòng người suốt cả trường kỳ lịch sử.
* Một tác phẩm ra đời được bạn đọc, được quần chúng hết lời ca ngợi - nhưng rồi qua thời gian, người ta quên lãng dần. Nếu có nhắc đến thì coi đó như là một tư liệu lịch sử văn học.
* Có tác phẩm ra đời được truyền tụng, ca ngợi, nhưng rồi do mặc cảm ý thức chính trị xã hội mà người ta cố tình quên, thậm chí còn phê phán vùi dập (coi như khai tử). Nhưng rồi lịch sử đổi thay, cởi mở hơn, thông thoáng hơn, tác phẩm đó lại được “phục hồi”, được coi là tuyệt tác.
Chuyện văn chương rắc rối phức tạp vậy đó. Nhưng có điều ngay cả 3 tình huống thơ này vẫn có một mẫu số chung. ấy là sự đồng tình của độc giả. Độc giả cho là hay. Vậy đâu là ‘’Prem hay’’ của thơ, đâu là chuẩn mực của chân lý thơ hay? Mọi sự phê phán thiên kiến mọi sự “bốc thơm” quá đà... đều là do ta không có cái chuẩn nghệ thuật này.
Tôi xin được nêu mấy điều tôi hiểu:
l- Ai chẳng biết cái gốc của văn chương nghệ thuật là tư tưởng tình cảm, anh Thạch Quỳ nói đến “khẩu hiệu cũng có tư tưởng, tình cảm”. Đúng! Hành vi ứng xử nào của con người mà chẳng biểu hiện tư tưởng, tình cảm. Còn tư tưởng tình cảm trong thơ? mãnh liệt, cuồng say, lo âu, đớn đau không cầm lòng được ư? Mọi thứ lý thuyết đều màu xám. Tôi chợt nhớ đến một bài tứ tuyệt khuyết danh nói về nỗi lòng của người vợ trẻ khi nhận được lá thư người chồng ở phương xa. Nếu ta đọc từng câu một thì có gì là thơ đâu, lẩm cẩm buồn cười là đằng khác:
Câu 1 : Song the mừng rỡ mở thư phong
Câu 2: Mảnh giấy đôi bề thấy trắng không
Câu 3: Hẳn ý chàng không chi khác cả
Câu 4: Yêu em có nói cũng không cùng.
Nhưng nếu ta “ngâm” bài thơ chỉnh thể này, thấy đáng yêu biết bao. Người vợ viết lên sự thực, lại nghĩ đến sự thật nên có. Cô nàng có trách chồng không? Có, nhưng là trách yêu rất tinh tế làm đẹp nghĩa vợ chồng. Một người vợ tuyệt vời! Cái hay của bài thơ cốt ở tình ý chứ đâu chủ yếu ở kỹ thuật ngôn từ.
2- Nhà thơ Thạch Quỳ quan niệm: “Hay là phải hay trong sáng tạo”. Rất đúng, nghệ thuật đồng hành với sáng tạo, quan trọng là sáng tạo ngôn từ, thêm sức mạnh cho “con chữ”. Nhưng sáng tạo cụ thể là thế nào? Lâu nay ta vẫn hiểu sáng tạo là làm ra một sản phẩm mới xưa nay chưa từng có, sản phẩm đó tốt hơn, tiến bộ hơn, hấp dẫn hơn so với những gì đã có, sản phẩm đó mang dấu ấn riêng của anh, không nhầm lẫn với ai. Tất nhiên sản phẩm đó phải được mọi người thừa nhận, đồng tình. Những câu ca dao “Sự đời nước mắt soi gương”..., “ước gì sông rộng một gang/ Bắc cầu giải yếm cho chàng sang chơi” “… Có rửa thì rửa chân tay/ Chớ rửa lông mày chết cá ao anh”, hay bỗ bã như câu: “Thừa tiền mua mía đánh khăng vào mồm”... Ai bảo những câu này không đầy sáng tạo. Ta có thể liệt kê hàng trăm câu thơ hay, giàu sáng tạo của các nhà thơ Việt Nam xưa và nay. Nhưng sáng tạo là một quá trình thử nghiệm. Nhiều nhà thơ đã từng “ra mắt” những câu thơ, bài thơ mới lạ. Nhưng rồi chính những nhà thơ đó đã tự điều chỉnh để thơ mình hợp quy luật sáng tạo.
Nội hàm của sáng tạo phong phú. Nhưng chủ yếu sáng tạo trong thơ cốt ở tài bài binh bố trận “con chữ” làm sao tạo hình, ươm nhạc, gợi tình hiệu quả nhất. Gần đây một số nhà thơ trẻ có xu hướng tân kỳ, tạo một cách nói khác đời, khác người mặc ai hiểu hay không. Sáng tạo nghệ thuật nào cũng vừa mang tính cá thể vừa mang tính cộng đồng. Nói như ai, đó là tính dân chủ trong thơ. Cái hay của ngôn ngữ thơ là luôn luôn đem lại cho người đọc sự hấp dẫn và tần số xao động lòng người.
3- Cuối cùng, một băn khoăn lớn nhất, cơ bản nhất: Vậy đâu là bản chất của thơ? Nhiều người đã nói, nhưng mỗi người chỉ nói được về một mặt. Một nhà thơ nói với tôi rằng: “Ông đừng mất công tìm lời giải đó, mỗi người làm thơ có một quan niệm riêng. Với tôi ấy à, thơ không nói lên hình hài của tôi, thơ không hẳn nói về tư tưởng tình cảm của tôi mà là nói lên góc khuất sâu kín trong lòng tôi bấy lâu ngủ quên nay bỗng thức dậy. Tôi hồ hởi nói ra, vì đó mới là đích thực của hồn tôi”. Một anh bạn thơ khác lại nói: “Thơ là khoảnh khắc bất chợt của tâm thức lóe sáng như thánh hiện. Tôi ghi lại trung thành cảm xúc bất chợt đó. Tôi không sửa một câu chữ nào vì lúc sửa là lúc tôi tỉnh táo, sẽ làm mất đi cái hồn nhiên non tơ của phút xuất thần”. Riêng tôi, không hoang mang, lại thích thú đồng tình với ý kiến của cố nhà văn Nguyễn Tuân: “Theo tôi nghĩ, thơ là ảnh, là nhân ảnh, thơ cũng ở loại cụ thể hữu hình. Nhưng nó khác với cái cụ thể của văn. Cũng mọc lên từ cái đống tài liệu thực tế, nhưng từ một cái hữu hình nó thức dậy được những cái vô hình bao la, từ một cái điểm nhất định mà nó mở được ra một cái diện không gian thời gian trong đó nhịp mãi lên một tấm lòng sứ điệp”. (Nguyễn Tuân - Thời và thơ Tú Xương). Cụ Nguyễn thực là một người có con mắt tinh đời. Vậy, thơ là hiện thực nhưng là hiện thực tâm trạng, hiện thực tâm hồn. Thơ là sự thăng hoa của hồn người giữa đôi bờ hư thực. Thơ là sự vô lý chủ quan nhất nhưng lại rất hợp lý khách quan, thơ hay chính còn là ở sự kỳ diệu đó giải mã được sự kỳ diệu ấy mới hiểu được tấc lòng trong “sứ điệp” của nhà thơ.
Vinh, 3-2004.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,