Kim Dũng - Người “Ngậm ngải tìm trầm”
Trịnh Thanh Sơn
Hôm vừa rồi, lên Phú Thọ, thăm viếng đền Hùng, tôi được gặp nhà thơ Kim Dũng, và được anh tặng hai tập thơ có tựa đề Trăng trên phố(*) và Thức với dòng sông(**).
Kim Dũng xuất thân là nhà giáo, dạy môn văn nhiều năm, vậy nên vừa gặp nhau, tôi đã thấy nhiều cảm mến. Anh nhẹ nhàng và dịu dàng trong giao tiếp, nói năng nhỏ nhẹ, điềm đạm và bặt thiệp. Anh nói về cuộc đời, nỗi đời nhiều hơn là nói chuyện văn chương, nhưng qua câu chuyện của anh, tôi hiểu Kim Dũng là người yêu thơ, gắn bó với thơ suốt cả cuộc đời. Tuy nhiên, anh hiểu rằng, làm một nhà thơ là việc khó lắm, phải có sáng tạo của riêng mình, đừng bao giờ lẫn vào người khác: Hình nào bóng ấy theo nhau/ Bóng mình đừng lẫn ở sau bóng người. Chính vì tự ý thức như thế, thơ Kim Dũng luôn trăn trở để tự khác mình, tự vượt lên với một nội lực đáng khâm phục. Anh tự ví mình như một con cá, dẫu là cá chép, suốt đời săn đuổi ánh trăng thơ:
Tôi nằm thao thức đầu mây trắng
Câu thơ trăn trở những đêm dài
Vẫn biết rằng trăng rơi đáy nước
Một chấm hồng thôi, cá đuổi hoài
(Trăng trên phố)
Thấu hiểu làm thơ, làm nghệ thuật là cõi vô cùng, Kim Dũng biết sợ, biết tôn vinh những tài năng đích thực, mà anh coi là những thiên tài. Bài thơ Qua sông Lô nhớ Văn Cao là một thí dụ điển hình cho tâm cảm ấy:
Ông đã đi vào cõi vĩnh hằng
“Trường ca sông Lô” còn xanh mãi
… Ông lặng ngồi như nốt nhạc trầm
Lưng còng ngả bóng xuống dòng sông
Kim Dũng đi nhiều, nhìn ngắm và nghĩ suy nhiều nên đề tài thơ anh rất rộng. Dường như miền đất nào anh đặt dấu chân cũng có mặt trong thơ anh. Tuy nhiên, anh không chỉ tả, chỉ vịnh, mà thường thổi vào phong cảnh cái tình đắm say và những suy ngẫm, liên tưởng sâu xa:
Tôi ngược đường Tây Bắc
Theo câu thơ Tây tiến một thời
… Lại nhớ Mai Châu mùa xôi nếp
Nghĩa tình thơm thảo lắm người ơi!
(Lên Tây Bắc nhớ thời Tây tiến)
Dù mới quen, nhưng tôi biết Kim Dũng là người sống mực thước, điềm đạm, có tình. Anh nhỏ nhẹ trong đời và thì thầm trong thơ. Thơ Kim Dũng nghiêng về những nghĩ suy thầm lặng, không cao đàm khoát luận, không vung tay múa chân, nhưng vẫn ánh lên vẻ sắc sảo trong nhiều suy tưởng về nỗi đời, nỗi người, nhiều khi làm ta cảm động:
Đài đưa tin giờ chót
Đất chín Rồng nhà cửa cuốn trôi
Thơ viết trước màn hình lũ lụt
Dòng chữ nhoè từng hạt lệ rơi
(Tin lũ lụt)
Người làm thơ trọng nhất là tâm thế. Tâm thế nào thì thơ thế ấy, không khác được và không giấu được. Ngay cả trong thơ tình yêu, Kim Dũng cũng tỏ ra là một người suốt đời ngây thơ và nhút nhát:
Dập dìu trong tiết thanh minh
Người đi trẩy hội. Riêng mình lẻ loi
Hoa xoan rụng tím ngõ đồi
Sao em không ngỏ một lời với anh
(Ngỏ lời)
Và đây nữa:
Đã qua quá nửa thu rồi
Hồn còn tha thiết với thời lá xanh
Trái tim anh vẫn để dành
Chờ em về nữa để thành mùa xuân
(Thời lá xanh)
Người thơ dẫu có hiền lành, hồn hậu đến mấy cũng vẫn là một tâm hồn đa tình, đa cảm, biết yêu thương con người, và đắm say dù một thoáng vu vơ: Tôi yêu nụ cười bè bạn/ Và ánh mắt em dù chỉ thoáng qua thôi. Cái ánh mắt thoáng qua kia đã nuôi dưỡng bao tâm hồn thi sĩ. Ngày xưa, thi sĩ Phan Khôi đã từng chết đuối vì một ánh nhìn như vậy: “Tiễn đưa nhau đi rồi/ Con mắt còn có đuôi (Tình già).
Tâm hồn đằm thắm trong thơ Kim Dũng được thể hiện đặc biệt sâu đậm qua những câu thơ viết về người chị, người chị cả trong nhà, từng thay mẹ nuôi anh, với biết bao kỷ niệm “từ thuở trong nôi đến bạc đầu”. Nhà thơ day dứt vì mình chưa đền đáp gì cho chị:
Bao năm em gắng công đèn sách
Mắc nợ văn chương chẳng có gì
Mỗi lần tranh thủ về thăm chị
Lại kể say sưa chuyện Việt Trì
(Bài thơ tặng chị)
Nhiều khi, trước thế thái nhân tình, Kim Dũng cũng phải “vịn câu thơ mà đứng dậy” (Phùng Quán), và anh suy ngẫm về cuộc đời, rằng: Đời người một thoáng mây trôi/ Xanh như lá, bạc như vôi ấy mà, rồi anh nói về thơ:
Phải từ trong cuộc bể dâu
Câu thơ hái tự nỗi đau nhân tình
… Cỏ xanh bền chặt muôn đời
Thơ còn tri kỷ với người tri âm
Thương người ngậm ngải tìm trầm
Con tằm rút ruột âm thầm nhả tơ
(Ngậm ngải tìm trầm)
Tôi hiểu, khi đặt bút viết những dòng thơ ấy, người thơ phải âm thầm nghĩ suy và dằn vặt rất nhiều. Và tôi tin, con người “ngậm ngải tìm trầm” kia sẽ tới được bến bờ mà anh hằng ao ước, anh từng suốt đời dấn thân!q
3-2003
(*) Thơ Kim Dũng - Nxb Hội Nhà văn - 2001
(**) Thơ Kim Dũng - Nxb Hội Nhà văn - 1997
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Trịnh Thanh Sơn
Hôm vừa rồi, lên Phú Thọ, thăm viếng đền Hùng, tôi được gặp nhà thơ Kim Dũng, và được anh tặng hai tập thơ có tựa đề Trăng trên phố(*) và Thức với dòng sông(**).
Kim Dũng xuất thân là nhà giáo, dạy môn văn nhiều năm, vậy nên vừa gặp nhau, tôi đã thấy nhiều cảm mến. Anh nhẹ nhàng và dịu dàng trong giao tiếp, nói năng nhỏ nhẹ, điềm đạm và bặt thiệp. Anh nói về cuộc đời, nỗi đời nhiều hơn là nói chuyện văn chương, nhưng qua câu chuyện của anh, tôi hiểu Kim Dũng là người yêu thơ, gắn bó với thơ suốt cả cuộc đời. Tuy nhiên, anh hiểu rằng, làm một nhà thơ là việc khó lắm, phải có sáng tạo của riêng mình, đừng bao giờ lẫn vào người khác: Hình nào bóng ấy theo nhau/ Bóng mình đừng lẫn ở sau bóng người. Chính vì tự ý thức như thế, thơ Kim Dũng luôn trăn trở để tự khác mình, tự vượt lên với một nội lực đáng khâm phục. Anh tự ví mình như một con cá, dẫu là cá chép, suốt đời săn đuổi ánh trăng thơ:
Tôi nằm thao thức đầu mây trắng
Câu thơ trăn trở những đêm dài
Vẫn biết rằng trăng rơi đáy nước
Một chấm hồng thôi, cá đuổi hoài
(Trăng trên phố)
Thấu hiểu làm thơ, làm nghệ thuật là cõi vô cùng, Kim Dũng biết sợ, biết tôn vinh những tài năng đích thực, mà anh coi là những thiên tài. Bài thơ Qua sông Lô nhớ Văn Cao là một thí dụ điển hình cho tâm cảm ấy:
Ông đã đi vào cõi vĩnh hằng
“Trường ca sông Lô” còn xanh mãi
… Ông lặng ngồi như nốt nhạc trầm
Lưng còng ngả bóng xuống dòng sông
Kim Dũng đi nhiều, nhìn ngắm và nghĩ suy nhiều nên đề tài thơ anh rất rộng. Dường như miền đất nào anh đặt dấu chân cũng có mặt trong thơ anh. Tuy nhiên, anh không chỉ tả, chỉ vịnh, mà thường thổi vào phong cảnh cái tình đắm say và những suy ngẫm, liên tưởng sâu xa:
Tôi ngược đường Tây Bắc
Theo câu thơ Tây tiến một thời
… Lại nhớ Mai Châu mùa xôi nếp
Nghĩa tình thơm thảo lắm người ơi!
(Lên Tây Bắc nhớ thời Tây tiến)
Dù mới quen, nhưng tôi biết Kim Dũng là người sống mực thước, điềm đạm, có tình. Anh nhỏ nhẹ trong đời và thì thầm trong thơ. Thơ Kim Dũng nghiêng về những nghĩ suy thầm lặng, không cao đàm khoát luận, không vung tay múa chân, nhưng vẫn ánh lên vẻ sắc sảo trong nhiều suy tưởng về nỗi đời, nỗi người, nhiều khi làm ta cảm động:
Đài đưa tin giờ chót
Đất chín Rồng nhà cửa cuốn trôi
Thơ viết trước màn hình lũ lụt
Dòng chữ nhoè từng hạt lệ rơi
(Tin lũ lụt)
Người làm thơ trọng nhất là tâm thế. Tâm thế nào thì thơ thế ấy, không khác được và không giấu được. Ngay cả trong thơ tình yêu, Kim Dũng cũng tỏ ra là một người suốt đời ngây thơ và nhút nhát:
Dập dìu trong tiết thanh minh
Người đi trẩy hội. Riêng mình lẻ loi
Hoa xoan rụng tím ngõ đồi
Sao em không ngỏ một lời với anh
(Ngỏ lời)
Và đây nữa:
Đã qua quá nửa thu rồi
Hồn còn tha thiết với thời lá xanh
Trái tim anh vẫn để dành
Chờ em về nữa để thành mùa xuân
(Thời lá xanh)
Người thơ dẫu có hiền lành, hồn hậu đến mấy cũng vẫn là một tâm hồn đa tình, đa cảm, biết yêu thương con người, và đắm say dù một thoáng vu vơ: Tôi yêu nụ cười bè bạn/ Và ánh mắt em dù chỉ thoáng qua thôi. Cái ánh mắt thoáng qua kia đã nuôi dưỡng bao tâm hồn thi sĩ. Ngày xưa, thi sĩ Phan Khôi đã từng chết đuối vì một ánh nhìn như vậy: “Tiễn đưa nhau đi rồi/ Con mắt còn có đuôi (Tình già).
Tâm hồn đằm thắm trong thơ Kim Dũng được thể hiện đặc biệt sâu đậm qua những câu thơ viết về người chị, người chị cả trong nhà, từng thay mẹ nuôi anh, với biết bao kỷ niệm “từ thuở trong nôi đến bạc đầu”. Nhà thơ day dứt vì mình chưa đền đáp gì cho chị:
Bao năm em gắng công đèn sách
Mắc nợ văn chương chẳng có gì
Mỗi lần tranh thủ về thăm chị
Lại kể say sưa chuyện Việt Trì
(Bài thơ tặng chị)
Nhiều khi, trước thế thái nhân tình, Kim Dũng cũng phải “vịn câu thơ mà đứng dậy” (Phùng Quán), và anh suy ngẫm về cuộc đời, rằng: Đời người một thoáng mây trôi/ Xanh như lá, bạc như vôi ấy mà, rồi anh nói về thơ:
Phải từ trong cuộc bể dâu
Câu thơ hái tự nỗi đau nhân tình
… Cỏ xanh bền chặt muôn đời
Thơ còn tri kỷ với người tri âm
Thương người ngậm ngải tìm trầm
Con tằm rút ruột âm thầm nhả tơ
(Ngậm ngải tìm trầm)
Tôi hiểu, khi đặt bút viết những dòng thơ ấy, người thơ phải âm thầm nghĩ suy và dằn vặt rất nhiều. Và tôi tin, con người “ngậm ngải tìm trầm” kia sẽ tới được bến bờ mà anh hằng ao ước, anh từng suốt đời dấn thân!q
3-2003
(*) Thơ Kim Dũng - Nxb Hội Nhà văn - 2001
(**) Thơ Kim Dũng - Nxb Hội Nhà văn - 1997
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Love mickey,