Dorota Maslowska và văn chương trẻ Ba Lan
Dorota Maslowska hiện đang được nhắc đến nhiều trong một đất nước yêu văn chương. Tác phẩm đầu tay của cô, tiểu thuyết “Tuyết trắng và nước Nga đỏ” xuất bản năm 2002 đã ngay lập tức được giới phê bình đánh giá cao và bán rất chạy. Nó đã lọt vào tốp cuối cùng danh sách đề cử cho giải Nike, niềm vinh quang lớn nhất của văn chương Ba Lan hiện nay, bên cạnh những tên tuổi lẫy lừng như hai tác giả từng đoạt giải Nobel là Czeslaw Milosz và Wislawa Szymborska. Và như một hiện tượng cạnh tranh trong thời buổi văn hóa nghe nhìn đang lũng đoạn, Maslowska đã luôn được giới truyền thông tranh nhau phỏng vấn. Đúng, bởi tác giả này mới chỉ 19 tuổi lúc xuất hiện.
Sau đây là bài trả lời phỏng vấn của Benjamin Paloff, người dịch “Tuyết trắng và nước Nga đỏ” sang tiếng Anh, dành cho tạp chí Văn chương Ba Lan.
Hỏi: Vì sao ông hứng thú với văn chương Ba Lan?
Benjamin Paloff (BP): Năm 17 tuổi, lần đầu tiên tôi đọc Czeslaw Milosz và Zbigniew Herbert. Ngay lập tức sau đó, tôi tìm đến các tác giả Ba Lan khác như Bruno Schulz, Witold Gombrowicz... Vào Đại học, tôi chọn cho mình chuyên đề Văn chương Slave, để giờ đây được làm Chuyên luận về ba nền văn học lớn là Nga, Ba Lan, và Séc giữa hai cuộc đại chiến thế giới.
Tôi yêu riêng văn học Ba Lan vì cái đặc biệt của nó: Có gì rất liên thông với văn học Châu Âu và Bắc Mỹ. Ngay từ khi còn học phổ thông, tôi đã nghe các nhà thơ Mỹ nói về sự huyền diệu của các nền văn học Trung và Đông Âu. Tôi tò mò tìm Vasko Popa, Osip Mandelshtam, và Miroslav Holub, và ngay lập tức bị mê hoặc. Rồi tôi chọn con đường đáng ngạc nhiên này làm hướng đi. Từ đó, việc đọc văn chương Slave đã giúp tôi hiểu sâu thêm về văn chương thế giới, và ngược lại.
Hỏi: Hiện nay ông vẫn quan tâm thêm đến văn học Nga và Séc chứ? Ông có thấy những khuynh hướng gần giống nhau ở ba quốc gia này?
BP: Đương nhiên là tôi vẫn tiếp tục quan tâm đến văn học Nga và Séc, cũng như tiếp tục theo dõi nền văn học Anh Mỹ đương đại. Đó giống như các đại lượng anpha và omega trong toán học vậy. Nhưng chuyên môn mũi nhọn của tôi là văn học Trung và Đông Âu. Khỏi phải nói, việc đọc được hết mọi tác phẩm mới xuất hiện từ Trung và Đông Âu, từ khắp thế giới, mà vẫn không bỏ qua những đặc sắc riêng, là một việc quá sức. Ngay khi Internet và hệ thống thông tin đại chúng làm tràn ngập môi trường bằng đủ mọi thứ diễn ra, thì văn chương vẫn nằm ở trung tâm của mọi giá trị văn hóa đương đại. Tôi nghĩ mỗi người phải có bản lĩnh riêng của mình. Trong vài năm gần đây, tôi có may mắn được đều đặn đến các nước Trung và Đông Âu, mỗi năm vài tuần. Chưa phải là nhiều, nhưng đó là sự khởi đầu. Vấn đề là phải cảm nhận.
Maslowska cho chúng ta một tiểu thuyết bi hài, trong đó xung đột giữa nội văn hóa và toàn cầu hóa trở thành những cuộc khủng hoảng âm thầm nhưng không hề ít mãnh liệt. Có những tác giả khác cũng đề cập vấn đề tương tự, nhưng tôi không thể đọc được kỹ ở những sáng tác thiếu thuyết phục và ít xung năng chữ nghĩa. Tất nhiên, các tác giả hậu hiện đại ở Nga và Séc thì đã có nhiều kinh nghiệm hơn Maslowska, nhưng theo khẩu vị của tôi, các tiểu thuyết gia Nga và tác giả viết truyện ngắn Victor Pelevin khá rườm rà rắc rối, thậm chí tối nghĩa, dù cho họ có tuyên xưng theo văn hóa hip-pop, theo trường phái huyễn tưởng gì gì chăng nữa. Tác giả Nga khác như Boris Akunin cũng khá thành công về danh tiếng, nhưng nếu dịch sang tiếng Anh thì thấy cũng chẳng có gì. Ông ta không chú ý gì đến các mối xung đột hiện thời, mà chỉ chuyên chú vào các trò chơi thể loại, đặc biệt trong hai chuỗi tác phẩm trinh thám thông minh đang được tung hô. Các khuynh hướng hậu hiện đại cũng khá sôi nổi ở Cộng hòa Séc, nơi Jiri Kratochvil và Daniela Hodrova (nhà lý thuyết tên tuổi, và cũng là cây tiểu thuyết xuất sắc) đang khám phá hư cấu như một phương tiện của lý thuyết, hay một cái gì đó tương tự. Giữa tất cả những khuynh hướng trên, có thể coi Maslowska là một ốc đảo.
Hỏi: Ông dịch Tuyết trắng và nước Nga đỏ có khó không?
BP: Lúc đó tôi vừa công bố bản dịch tiểu thuyết Chuột của Witold Gombrowicz. Amy Hundley, biên tập viên lẫy lừng ở Nhà xuất bản Grove/Atlantic, người đang kịch liệt phản đối việc đem Maslowska đến với độc giả tiếng Anh, đã tìm đến hỏi ý kiến tôi. Quả thật lúc đó tôi cũng đôi chút hoài nghi, nhất là khi báo chí cứ làm ồn lên về tuổi trẻ với những lời xúc phạm tới ngôn ngữ mẹ đẻ của tác giả này, bỏ qua nỗi niềm đau đáu và nội lực văn xuôi kỳ lạ của cô ta. Tuy nhiên, sau ít ngày đọc kỹ, tôi đã bị nữ sĩ thuyết phục. Tôi dịch một đoạn thử cho Nhà xuất bản, nơi tôi tin thể nào cũng có vài người đang cạnh tranh, rồi tôi may mắn được chọn.
Hỏi: Maslowska có vẻ thích hợp với truyền thống mô tả hiện thực buồn thảm của giai cấp công nhân, nhưng có phải Nữ sĩ cũng rất ý thức khi cày xới bản thân đề tài này?
BP: Tiểu thuyết của Maslowska dựng lên những bối cảnh khá khôi hài, ít nhất khi cô đã làm cho văn xuôi của mình có giọng riêng về mặt ngôn ngữ, đôi khi uốn câu văn đến điểm gãy ngữ nghĩa. Trong mỗi dòng đơn, chúng tôi nhận ra cả những khẩu hiệu tuyên truyền, cả sự cách điệu, rồi cả tiếng lóng nữa... Tuy nhiên, với sự kính trọng thuộc tính riêng của tác giả, chúng tôi vẫn có thể xếp cô bé vào dạng tiếp nối mạch thành tựu của dòng văn học hư cấu Ba Lan thế kỷ XX. Dễ nhận thấy nhất là Maslowska có thể so sánh với Witold Gombrowiccz, người mà âm hưởng chơi chữ còn vang vọng mãi.
Hỏi: Vậy liệu cô ấy có đang chế nhạo chủ nghĩa hiện thực buồn thảm của nhiều cây bút Ba Lan đương đại không?
BP: Vâng, tôi nghĩ là có, mặc dù một trong những điểm đáng đọc nữa của Maslowska là âm hưởng tự châm biếm mình, tự châm biếm điệu nhảy dị thường của thế hệ mình trong vòng xoáy của chủ nghĩa tiêu dùng phàm tục và máu nổi loạn tiền định. Góc nhìn tự sự của cô ấy là một cuộc khởi nghĩa không có nguyên cớ, và những lời tưởng chừng huênh hoang kia dường như là để giễu cợt cái sự nôn nóng đến lố lăng của rất nhiều lớp trẻ tầm thường.
Hỏi: Cái cách Maslowska tự biến mình thành một nhân vật trong sách, dường như để gợi ra sự thiếu hụt học vấn, liệu có phải là biểu hiện của chủ nghĩa hậu hiện đại chăng, hay là của một cái gì khác?
BP: Sự tự hư cấu hóa mình trong tác phẩm này là không hoàn toàn thuộc về trường phái hậu hiện đại, một khuynh hướng cần đến sự vô tư lự. ở đây, một lần nữa, người ta lại thấy chủ nghĩa hiện đại Ba Lan mà các tác phẩm tự ám chỉ của Gombrowicz là một ví dụ tốt. Và trong khi Maslowska dường như phải tìm được niềm vui đích thực trong cách trộn lẫn vẻ trần tục với sự linh thiêng, trong việc xử lý nền tảng văn hóa của chính mình, thì người đọc lại không thể bỏ qua hiệu ứng ngược của trò chơi này. Chúng ta phải chú ý rằng, Văn học Ba Lan từng có truyền thống đứng giữa phương Đông và phương Tây. Từ thế kỷ XIX, Adam Mickiewicz đã từng tuyên bố Ba Lan là “Chúa của các dân tộc”, bị các thế lực ngoại bang đóng đinh câu rút, rồi bị chiếm đóng và chia cắt liên miên. Tôi nghĩ rằng đã có một luồng cảm xúc mạnh mẽ từ những năm 1990, sau khi Liên Xô sụp đổ và xuất hiện một nước Ba Lan mới (nay là thành viên của Liên minh châu Âu). Cảm xúc này nếu không cẩn thận sẽ biến Ba Lan thành một cái gì khác với truyền thống cũ. Và Maslowska đang muốn cảnh báo chúng ta rằng không được như vậy.
Hỏi: Trong bài luận có tựa đề “Từ ngữ không biên giới”, ông đã viết rằng, Maslowska có thể so sánh với Zadie Smith hay Jonathan Safran Foer (hai nhà văn trẻ Mỹ- ND), liệu điều đó có cho thấy ảnh hưởng ngày càng rộng của các cây bút trẻ quốc tế đó không?
BP: Thật khó. Cả Smith lẫn Foer đều đã được dịch sang tiếng Ba Lan, nhưng tôi không tin rằng họ giống như Maslowska vào thời điểm cô ấy viết tác phẩm. Những gì cô ấy nói khi trả lời phỏng vấn thì rất khác với nhận định của các cây bút phê bình lớn như Bruno Schulz và Henry Miller. Có lẽ cô ấy thuộc lứa các nhà văn đương đại, đặc biệt thế hệ xuất hiện sau những năm 1990. Họ viết nhiều cho các báo và các tạp chí, do vậy thường xuyên liên thông với công chúng rộng rãi.
Hỏi: Maslowska có vẻ đã rất già dặn trong nghề nghiệp, liệu cô ấy có trở thành một Manuela Gretkowska mới, nhà văn mà các thế hệ phải nỗ lực để vượt qua?
BP: Quá xa đối với tôi để dự đoán về tương lai của một nhà văn. Lịch sử văn chương được lót đường bởi quá nhiều những cây bút là những người mà sự nghiệp bị phá hủy bởi chính danh tiếng của họ, mặc dù cũng có nhiều người từ đó mà cất cánh. Maslowska là một tác giả khá hoàn thiện tại thời điểm hiện nay, và chúng ta, với tư cách là những đồng nghiệp, những độc giả của cô, cảm thấy sung sướng về sự tiếp nhận từ phía dư luận. Thế thôi.
Hỏi: Tôi để ý thấy thiết kế mỹ thuật của bản tiếng Anh cũng gần giống bản tiếng Ba Lan. Hình thức đóng góp gì cho sự thành công của một cuốn sách?
BP: Nhà xuất bản Grove Press đã quyết định giữ lại nhiều thành tố mỹ thuật của bản tiếng Ba Lan, trong đó có những minh họa xuất sắc của họa sĩ Krzysztof Ostrowski. Nhưng liệu công chúng có phán xét nhiều về một cuốn sách chỉ từ hình thức của nó? Tôi chỉ có thể vui mừng vì thấy trên tay mình là một cuốn sách đẹp.
Hỏi: Ông tiếp nhận vấn đề tốc độ tương đương trong tiếng Anh ra sao khi so với mặc định của tác giả?
BP: Tôi phải công nhận rằng, trong khi dịch, tôi đã phải rất vất vả mới bám theo kịp Maslowska. Cô ấy nhảy cóc rất dữ giữa các phong cách ngôn ngữ, từ việc cắt dán ngôn từ của giới vị thành niên, đến hoạt ngôn của giới chuyên nghiệp, rồi các bài bản của giới kinh tài nữa chứ. Để gọi ra được hỗn hợp tiếng lóng này, tôi đã phải giảm bớt khí chất và một số điều gây ngạc nhiên, mặc dù điều đó đến lượt mình lại có thể tạo ra cho văn phong Maslowska một cái gì đó tự nhiên hơn.
Trong quá trình dịch, biên tập, và hiệu đính tiểu thuyết của Maslowska, tôi đã cố gắng chú ý đặc biệt để tránh sự tầm thường hóa ngôn ngữ. Đây là một công việc cực kỳ khó khăn, do chỗ bản dịch tự nó là một quá trình phổ cập hóa, tự nhiên hóa các thành tố văn hóa và ngôn ngữ khó hiểu đối với người đọc thuộc nền văn hóa khác. Theo một nghĩa nào đó, tôi phải khẳng định đến liều lĩnh cách cảm cách nghĩ của mình để tách bạch và diễn đạt được càng nhiều cơn “lên đồng” của tác giả càng tốt. Khá sớm, tôi đã có được niềm vui trong việc tái tạo ý nghĩa văn bản của Maslowska, cái điều thường đòi hỏi tôi phải tẩn mẩn tra cứu cũng như sắp xếp vô cùng cẩn trọng, sao cho phù hợp với hệ ngôn ngữ tiếng Anh, giống như trong một trò chơi vậy. Rồi tôi quay lại so sánh không khí trong nguyên bản với điều tôi đã tạo ra, điều chỉnh sao cho văn bản cuối cùng đạt được mục đích. Khỏi phải nói, nhiều lần tôi vấp phải những khó khăn tưởng không thể vượt qua, nhưng đó luôn luôn là một cơn cuồng hứng lý thú.
Hỏi: Ông có bao giờ Mỹ hóa các hiện tượng văn hóa thời thượng?
BP: Khi mới khởi nghiệp dịch, tôi chú trọng đến việc “dịch văn hóa”, bắt đầu từ việc “Anh hóa” các cái tên Ba Lan, “Mỹ hóa” các hiện tượng đại chúng... Nhưng rồi ngay sau đó, tôi thấy điều này cũng vô nghĩa. Trong khi tên sách nói trực tiếp về sự căng thẳng giữa Ba Lan và nước Nga láng giềng (mang rất nhiều đặc trưng phương Đông), nó cũng liên quan nhiều đến những mối lo của phương Tây ở Trung Âu. Nhân vật chính của tiểu thuyết cảm thấy giống như anh ta đang bị chà đạp giữa các thói xấu Nga- mà đối với anh ta như thể những tên tội phạm vụn vặt- và tinh thần bán lẻ phương Tây- những kẻ tội phạm nhưng trong những bộ cánh đẹp đẽ hơn. Sự Anh hóa hay Mỹ hóa, theo tôi, đều có thể làm rối tung lên mạch căng thẳng của câu chuyện, và có thể làm mất đi những cái hay nhất của cuốn sách.
Tuy nhiên, đôi khi tính chất công việc cũng phải thay đổi. Thật phi thường khi tên nhân vật là Silny, theo tiếng Ba Lan có nghĩa là “Mạnh”. Cái tên ấy hiện diện và gây cảm xúc không giống như một chàng “Strong” nào đó trong thế giới nói tiếng Anh. Vài tuần đầu, tôi bày ra bàn tên những gã găng-xtơ kiểu cũ của Mỹ, phải chọn cái nào cho hợp cả với anh chàng “Lefty” (Thuận tay trái- bạn của Silny). Cuối cùng, tôi chọn được “Nails”- Đinh- vừa cứng rắn vừa lỏi. Chà, Nails và Lefty, nghe thuận tai làm sao.
Hỏi: Văn hóa trẻ có thể biến đổi rất nhanh. Ông có nghĩ rằng Maslowska sẽ vẫn được đọc trong vòng 10, 20 năm nữa?
BP: Vâng, tôi nghĩ đây vẫn là hiện tượng nhiều ý nghĩa. Cô ấy vừa phản ánh những khía cạnh của tuổi trẻ Ba Lan đương thời, vừa phóng túng hơn nhiều các phóng sự xã hội, và những mâu thuẫn nữ sĩ phản ánh cũng sẽ còn hấp dẫn độc giả trong tương lai dài. Hơn nữa, giọng văn Maslowska thật hài và hóm, là điều không dễ bị lạc hậu.
(Báo Văn nghệ)
Dorota Maslowska hiện đang được nhắc đến nhiều trong một đất nước yêu văn chương. Tác phẩm đầu tay của cô, tiểu thuyết “Tuyết trắng và nước Nga đỏ” xuất bản năm 2002 đã ngay lập tức được giới phê bình đánh giá cao và bán rất chạy. Nó đã lọt vào tốp cuối cùng danh sách đề cử cho giải Nike, niềm vinh quang lớn nhất của văn chương Ba Lan hiện nay, bên cạnh những tên tuổi lẫy lừng như hai tác giả từng đoạt giải Nobel là Czeslaw Milosz và Wislawa Szymborska. Và như một hiện tượng cạnh tranh trong thời buổi văn hóa nghe nhìn đang lũng đoạn, Maslowska đã luôn được giới truyền thông tranh nhau phỏng vấn. Đúng, bởi tác giả này mới chỉ 19 tuổi lúc xuất hiện.
Sau đây là bài trả lời phỏng vấn của Benjamin Paloff, người dịch “Tuyết trắng và nước Nga đỏ” sang tiếng Anh, dành cho tạp chí Văn chương Ba Lan.
Hỏi: Vì sao ông hứng thú với văn chương Ba Lan?
Benjamin Paloff (BP): Năm 17 tuổi, lần đầu tiên tôi đọc Czeslaw Milosz và Zbigniew Herbert. Ngay lập tức sau đó, tôi tìm đến các tác giả Ba Lan khác như Bruno Schulz, Witold Gombrowicz... Vào Đại học, tôi chọn cho mình chuyên đề Văn chương Slave, để giờ đây được làm Chuyên luận về ba nền văn học lớn là Nga, Ba Lan, và Séc giữa hai cuộc đại chiến thế giới.
Tôi yêu riêng văn học Ba Lan vì cái đặc biệt của nó: Có gì rất liên thông với văn học Châu Âu và Bắc Mỹ. Ngay từ khi còn học phổ thông, tôi đã nghe các nhà thơ Mỹ nói về sự huyền diệu của các nền văn học Trung và Đông Âu. Tôi tò mò tìm Vasko Popa, Osip Mandelshtam, và Miroslav Holub, và ngay lập tức bị mê hoặc. Rồi tôi chọn con đường đáng ngạc nhiên này làm hướng đi. Từ đó, việc đọc văn chương Slave đã giúp tôi hiểu sâu thêm về văn chương thế giới, và ngược lại.
Hỏi: Hiện nay ông vẫn quan tâm thêm đến văn học Nga và Séc chứ? Ông có thấy những khuynh hướng gần giống nhau ở ba quốc gia này?
BP: Đương nhiên là tôi vẫn tiếp tục quan tâm đến văn học Nga và Séc, cũng như tiếp tục theo dõi nền văn học Anh Mỹ đương đại. Đó giống như các đại lượng anpha và omega trong toán học vậy. Nhưng chuyên môn mũi nhọn của tôi là văn học Trung và Đông Âu. Khỏi phải nói, việc đọc được hết mọi tác phẩm mới xuất hiện từ Trung và Đông Âu, từ khắp thế giới, mà vẫn không bỏ qua những đặc sắc riêng, là một việc quá sức. Ngay khi Internet và hệ thống thông tin đại chúng làm tràn ngập môi trường bằng đủ mọi thứ diễn ra, thì văn chương vẫn nằm ở trung tâm của mọi giá trị văn hóa đương đại. Tôi nghĩ mỗi người phải có bản lĩnh riêng của mình. Trong vài năm gần đây, tôi có may mắn được đều đặn đến các nước Trung và Đông Âu, mỗi năm vài tuần. Chưa phải là nhiều, nhưng đó là sự khởi đầu. Vấn đề là phải cảm nhận.
Maslowska cho chúng ta một tiểu thuyết bi hài, trong đó xung đột giữa nội văn hóa và toàn cầu hóa trở thành những cuộc khủng hoảng âm thầm nhưng không hề ít mãnh liệt. Có những tác giả khác cũng đề cập vấn đề tương tự, nhưng tôi không thể đọc được kỹ ở những sáng tác thiếu thuyết phục và ít xung năng chữ nghĩa. Tất nhiên, các tác giả hậu hiện đại ở Nga và Séc thì đã có nhiều kinh nghiệm hơn Maslowska, nhưng theo khẩu vị của tôi, các tiểu thuyết gia Nga và tác giả viết truyện ngắn Victor Pelevin khá rườm rà rắc rối, thậm chí tối nghĩa, dù cho họ có tuyên xưng theo văn hóa hip-pop, theo trường phái huyễn tưởng gì gì chăng nữa. Tác giả Nga khác như Boris Akunin cũng khá thành công về danh tiếng, nhưng nếu dịch sang tiếng Anh thì thấy cũng chẳng có gì. Ông ta không chú ý gì đến các mối xung đột hiện thời, mà chỉ chuyên chú vào các trò chơi thể loại, đặc biệt trong hai chuỗi tác phẩm trinh thám thông minh đang được tung hô. Các khuynh hướng hậu hiện đại cũng khá sôi nổi ở Cộng hòa Séc, nơi Jiri Kratochvil và Daniela Hodrova (nhà lý thuyết tên tuổi, và cũng là cây tiểu thuyết xuất sắc) đang khám phá hư cấu như một phương tiện của lý thuyết, hay một cái gì đó tương tự. Giữa tất cả những khuynh hướng trên, có thể coi Maslowska là một ốc đảo.
Hỏi: Ông dịch Tuyết trắng và nước Nga đỏ có khó không?
BP: Lúc đó tôi vừa công bố bản dịch tiểu thuyết Chuột của Witold Gombrowicz. Amy Hundley, biên tập viên lẫy lừng ở Nhà xuất bản Grove/Atlantic, người đang kịch liệt phản đối việc đem Maslowska đến với độc giả tiếng Anh, đã tìm đến hỏi ý kiến tôi. Quả thật lúc đó tôi cũng đôi chút hoài nghi, nhất là khi báo chí cứ làm ồn lên về tuổi trẻ với những lời xúc phạm tới ngôn ngữ mẹ đẻ của tác giả này, bỏ qua nỗi niềm đau đáu và nội lực văn xuôi kỳ lạ của cô ta. Tuy nhiên, sau ít ngày đọc kỹ, tôi đã bị nữ sĩ thuyết phục. Tôi dịch một đoạn thử cho Nhà xuất bản, nơi tôi tin thể nào cũng có vài người đang cạnh tranh, rồi tôi may mắn được chọn.
Hỏi: Maslowska có vẻ thích hợp với truyền thống mô tả hiện thực buồn thảm của giai cấp công nhân, nhưng có phải Nữ sĩ cũng rất ý thức khi cày xới bản thân đề tài này?
BP: Tiểu thuyết của Maslowska dựng lên những bối cảnh khá khôi hài, ít nhất khi cô đã làm cho văn xuôi của mình có giọng riêng về mặt ngôn ngữ, đôi khi uốn câu văn đến điểm gãy ngữ nghĩa. Trong mỗi dòng đơn, chúng tôi nhận ra cả những khẩu hiệu tuyên truyền, cả sự cách điệu, rồi cả tiếng lóng nữa... Tuy nhiên, với sự kính trọng thuộc tính riêng của tác giả, chúng tôi vẫn có thể xếp cô bé vào dạng tiếp nối mạch thành tựu của dòng văn học hư cấu Ba Lan thế kỷ XX. Dễ nhận thấy nhất là Maslowska có thể so sánh với Witold Gombrowiccz, người mà âm hưởng chơi chữ còn vang vọng mãi.
Hỏi: Vậy liệu cô ấy có đang chế nhạo chủ nghĩa hiện thực buồn thảm của nhiều cây bút Ba Lan đương đại không?
BP: Vâng, tôi nghĩ là có, mặc dù một trong những điểm đáng đọc nữa của Maslowska là âm hưởng tự châm biếm mình, tự châm biếm điệu nhảy dị thường của thế hệ mình trong vòng xoáy của chủ nghĩa tiêu dùng phàm tục và máu nổi loạn tiền định. Góc nhìn tự sự của cô ấy là một cuộc khởi nghĩa không có nguyên cớ, và những lời tưởng chừng huênh hoang kia dường như là để giễu cợt cái sự nôn nóng đến lố lăng của rất nhiều lớp trẻ tầm thường.
Hỏi: Cái cách Maslowska tự biến mình thành một nhân vật trong sách, dường như để gợi ra sự thiếu hụt học vấn, liệu có phải là biểu hiện của chủ nghĩa hậu hiện đại chăng, hay là của một cái gì khác?
BP: Sự tự hư cấu hóa mình trong tác phẩm này là không hoàn toàn thuộc về trường phái hậu hiện đại, một khuynh hướng cần đến sự vô tư lự. ở đây, một lần nữa, người ta lại thấy chủ nghĩa hiện đại Ba Lan mà các tác phẩm tự ám chỉ của Gombrowicz là một ví dụ tốt. Và trong khi Maslowska dường như phải tìm được niềm vui đích thực trong cách trộn lẫn vẻ trần tục với sự linh thiêng, trong việc xử lý nền tảng văn hóa của chính mình, thì người đọc lại không thể bỏ qua hiệu ứng ngược của trò chơi này. Chúng ta phải chú ý rằng, Văn học Ba Lan từng có truyền thống đứng giữa phương Đông và phương Tây. Từ thế kỷ XIX, Adam Mickiewicz đã từng tuyên bố Ba Lan là “Chúa của các dân tộc”, bị các thế lực ngoại bang đóng đinh câu rút, rồi bị chiếm đóng và chia cắt liên miên. Tôi nghĩ rằng đã có một luồng cảm xúc mạnh mẽ từ những năm 1990, sau khi Liên Xô sụp đổ và xuất hiện một nước Ba Lan mới (nay là thành viên của Liên minh châu Âu). Cảm xúc này nếu không cẩn thận sẽ biến Ba Lan thành một cái gì khác với truyền thống cũ. Và Maslowska đang muốn cảnh báo chúng ta rằng không được như vậy.
Hỏi: Trong bài luận có tựa đề “Từ ngữ không biên giới”, ông đã viết rằng, Maslowska có thể so sánh với Zadie Smith hay Jonathan Safran Foer (hai nhà văn trẻ Mỹ- ND), liệu điều đó có cho thấy ảnh hưởng ngày càng rộng của các cây bút trẻ quốc tế đó không?
BP: Thật khó. Cả Smith lẫn Foer đều đã được dịch sang tiếng Ba Lan, nhưng tôi không tin rằng họ giống như Maslowska vào thời điểm cô ấy viết tác phẩm. Những gì cô ấy nói khi trả lời phỏng vấn thì rất khác với nhận định của các cây bút phê bình lớn như Bruno Schulz và Henry Miller. Có lẽ cô ấy thuộc lứa các nhà văn đương đại, đặc biệt thế hệ xuất hiện sau những năm 1990. Họ viết nhiều cho các báo và các tạp chí, do vậy thường xuyên liên thông với công chúng rộng rãi.
Hỏi: Maslowska có vẻ đã rất già dặn trong nghề nghiệp, liệu cô ấy có trở thành một Manuela Gretkowska mới, nhà văn mà các thế hệ phải nỗ lực để vượt qua?
BP: Quá xa đối với tôi để dự đoán về tương lai của một nhà văn. Lịch sử văn chương được lót đường bởi quá nhiều những cây bút là những người mà sự nghiệp bị phá hủy bởi chính danh tiếng của họ, mặc dù cũng có nhiều người từ đó mà cất cánh. Maslowska là một tác giả khá hoàn thiện tại thời điểm hiện nay, và chúng ta, với tư cách là những đồng nghiệp, những độc giả của cô, cảm thấy sung sướng về sự tiếp nhận từ phía dư luận. Thế thôi.
Hỏi: Tôi để ý thấy thiết kế mỹ thuật của bản tiếng Anh cũng gần giống bản tiếng Ba Lan. Hình thức đóng góp gì cho sự thành công của một cuốn sách?
BP: Nhà xuất bản Grove Press đã quyết định giữ lại nhiều thành tố mỹ thuật của bản tiếng Ba Lan, trong đó có những minh họa xuất sắc của họa sĩ Krzysztof Ostrowski. Nhưng liệu công chúng có phán xét nhiều về một cuốn sách chỉ từ hình thức của nó? Tôi chỉ có thể vui mừng vì thấy trên tay mình là một cuốn sách đẹp.
Hỏi: Ông tiếp nhận vấn đề tốc độ tương đương trong tiếng Anh ra sao khi so với mặc định của tác giả?
BP: Tôi phải công nhận rằng, trong khi dịch, tôi đã phải rất vất vả mới bám theo kịp Maslowska. Cô ấy nhảy cóc rất dữ giữa các phong cách ngôn ngữ, từ việc cắt dán ngôn từ của giới vị thành niên, đến hoạt ngôn của giới chuyên nghiệp, rồi các bài bản của giới kinh tài nữa chứ. Để gọi ra được hỗn hợp tiếng lóng này, tôi đã phải giảm bớt khí chất và một số điều gây ngạc nhiên, mặc dù điều đó đến lượt mình lại có thể tạo ra cho văn phong Maslowska một cái gì đó tự nhiên hơn.
Trong quá trình dịch, biên tập, và hiệu đính tiểu thuyết của Maslowska, tôi đã cố gắng chú ý đặc biệt để tránh sự tầm thường hóa ngôn ngữ. Đây là một công việc cực kỳ khó khăn, do chỗ bản dịch tự nó là một quá trình phổ cập hóa, tự nhiên hóa các thành tố văn hóa và ngôn ngữ khó hiểu đối với người đọc thuộc nền văn hóa khác. Theo một nghĩa nào đó, tôi phải khẳng định đến liều lĩnh cách cảm cách nghĩ của mình để tách bạch và diễn đạt được càng nhiều cơn “lên đồng” của tác giả càng tốt. Khá sớm, tôi đã có được niềm vui trong việc tái tạo ý nghĩa văn bản của Maslowska, cái điều thường đòi hỏi tôi phải tẩn mẩn tra cứu cũng như sắp xếp vô cùng cẩn trọng, sao cho phù hợp với hệ ngôn ngữ tiếng Anh, giống như trong một trò chơi vậy. Rồi tôi quay lại so sánh không khí trong nguyên bản với điều tôi đã tạo ra, điều chỉnh sao cho văn bản cuối cùng đạt được mục đích. Khỏi phải nói, nhiều lần tôi vấp phải những khó khăn tưởng không thể vượt qua, nhưng đó luôn luôn là một cơn cuồng hứng lý thú.
Hỏi: Ông có bao giờ Mỹ hóa các hiện tượng văn hóa thời thượng?
BP: Khi mới khởi nghiệp dịch, tôi chú trọng đến việc “dịch văn hóa”, bắt đầu từ việc “Anh hóa” các cái tên Ba Lan, “Mỹ hóa” các hiện tượng đại chúng... Nhưng rồi ngay sau đó, tôi thấy điều này cũng vô nghĩa. Trong khi tên sách nói trực tiếp về sự căng thẳng giữa Ba Lan và nước Nga láng giềng (mang rất nhiều đặc trưng phương Đông), nó cũng liên quan nhiều đến những mối lo của phương Tây ở Trung Âu. Nhân vật chính của tiểu thuyết cảm thấy giống như anh ta đang bị chà đạp giữa các thói xấu Nga- mà đối với anh ta như thể những tên tội phạm vụn vặt- và tinh thần bán lẻ phương Tây- những kẻ tội phạm nhưng trong những bộ cánh đẹp đẽ hơn. Sự Anh hóa hay Mỹ hóa, theo tôi, đều có thể làm rối tung lên mạch căng thẳng của câu chuyện, và có thể làm mất đi những cái hay nhất của cuốn sách.
Tuy nhiên, đôi khi tính chất công việc cũng phải thay đổi. Thật phi thường khi tên nhân vật là Silny, theo tiếng Ba Lan có nghĩa là “Mạnh”. Cái tên ấy hiện diện và gây cảm xúc không giống như một chàng “Strong” nào đó trong thế giới nói tiếng Anh. Vài tuần đầu, tôi bày ra bàn tên những gã găng-xtơ kiểu cũ của Mỹ, phải chọn cái nào cho hợp cả với anh chàng “Lefty” (Thuận tay trái- bạn của Silny). Cuối cùng, tôi chọn được “Nails”- Đinh- vừa cứng rắn vừa lỏi. Chà, Nails và Lefty, nghe thuận tai làm sao.
Hỏi: Văn hóa trẻ có thể biến đổi rất nhanh. Ông có nghĩ rằng Maslowska sẽ vẫn được đọc trong vòng 10, 20 năm nữa?
BP: Vâng, tôi nghĩ đây vẫn là hiện tượng nhiều ý nghĩa. Cô ấy vừa phản ánh những khía cạnh của tuổi trẻ Ba Lan đương thời, vừa phóng túng hơn nhiều các phóng sự xã hội, và những mâu thuẫn nữ sĩ phản ánh cũng sẽ còn hấp dẫn độc giả trong tương lai dài. Hơn nữa, giọng văn Maslowska thật hài và hóm, là điều không dễ bị lạc hậu.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,