Các nhà văn trẻ Trung Quốc viết về khó khăn như thế nào?
Phạm Tú Châu
Tạp chí sáng tác Văn học nhân dân ở miền Bắc và tạp chí phê bình Văn học phương Nam ở miền Nam liên kết với Viện văn học Chiết Giang vừa qua đã tổ chức cuộc Hội thảo lần thứ ba của nhà văn và nhà phê bình trẻ toàn Trung Quốc tại Ôn Châu. Tiếp tục vấn đề thảo luận trong hai kỳ hội thảo trước, hội thảo lần này vẫn xoay quanh vấn đề sáng tác của nhà văn trẻ. Tới dự có mặt hầu hết nhà văn trẻ có tên tuổi như Tất Phi Vũ (tác giả truyện Người đàn bà cho con bú đăng Văn nghệ Trẻ số 9, năm 2003), Quỉ Tử (tác giả của truyện Dòng sông thấm đẫm nước mưa, đăng từ số 32 năm 2001), Lý Nhị, Đới Lai (nữ), Uông Chính, Trương Tân Dĩnh v.v…
Nhà văn trẻ Trung Quốc phải đối mặt với rất nhiều vấn đề, trong đó có vấn đề viết về những nỗi khó khăn (chỉ chung nỗi khổ đau, mất mát, mặt trái của xã hội…)
Nhà văn Lý Nhị cho rằng, lâu nay viết về xã hội Trung Quốc như viết về nông thôn Trung Quốc đã hình thành một số cách viết truyền thống, thường là dùng phương thức có tính truyền kỳ để viết về mặt khó khăn. Cách viết này được một số nhà văn hưởng ứng, cũng dễ dàng thoả mãn sức tưởng tượng của phương Tây về Trung Quốc, vì thế đã gây được hứng thú cho nhiều người. Riêng Lý Nhị muốn chuyển “khổ nạn” thành “khó khăn”, chuyển “tính truyền kỳ” thành “tính đời thường”. Trước lối viết truyền thống hình thành trong thời gian dài, viết về “khó khăn” là công việc tốn nhiều sức của nhà văn. Vì thế viết về “khó khăn” trở thành khó khăn của người viết.
Tiếp theo Lý Nhị, nhà văn Uông Chính và Trương Tân Dĩnh cũng cho rằng, nếu cứ viết đi viết lại theo tư duy đã quen thì văn học Trung Quốc có thể ngày một xa cách bộ mặt chân thực của xã hội. Hiện nay nhà văn trẻ đang cố gắng tiếp cận với hiện thực xã hội, cố gắng nêu lên bộ mặt khách quan. Điều này cho thấy nhà văn trẻ Trung Quốc sau nhiều năm tích luỹ và đổi mới quan niệm, đã từ “hướng vào trong” chuyển sang “hướng ra ngoài”.
Nhà văn Tạ Hữu Thuận cho rằng, nếu đổi cách nói hai vấn đề trên thành “viết cái gì” và “viết thế nào” thì dễ hiểu hơn. Cân nhắc “viết cái gì” rồi chuyển sang cân nhắc “viết thế nào” là thử thách về năng lực của nhà văn. “Viết cái gì” xem ra là vấn đề chọn đề tài, đồng thời cũng kiểm tra xem nhà văn quan sát thế giới và nhận thức về thế giới như thế nào. Ngay ở đây đã có mức độ khó cho sáng tác rồi. Đương nhiên, viết về những kinh nghiệm cá nhân tích luỹ được cũng là một phương thức, nhưng nhiều nhà văn trẻ, nhất là những nhà văn càng trẻ hơn nữa thường coi nhẹ bối cảnh xã hội rộng lớn, do đó điều này cũng cần đánh dấu hỏi. Suy nghĩ “viết cái gì” ở độ cao mới sẽ có lợi cho việc xử lý hiện thực càng phức tạp hơn và do đó cũng có thể có thêm đề tài mới để viết.
“Hướng vào trong” thường có lúc liên quan với sáng tác về “cuộc sống đời tư” rộ lên hồi cuối những năm 80 của thế kỷ trước, do vậy thường bị giới phê bình chê trách. Những nhà văn khác như Lý Tu Văn, Tu Nhất Qua (nữ) từ góc độ của người sáng tác cho rằng, “hướng vào trong” hay “viết những điều riêng tư của cá nhân” cũng là những con đường để tiến vào trạng thái sáng tác. Họ cho rằng nếu bỏ qua nỗi đau đớn, buồn rầu thực sự phát sinh ở ngay bên cạnh để đuổi theo tiêu chuẩn mỹ học dường như chính xác nhưng không mấy liên quan tới mình, thì ngược lại sẽ làm người ta không thể viết cho hay được. Nhà văn Thang Dưỡng Tông nói, với tư cách một người sáng tác, điều anh quan tâm nhất là kinh nghiệm, từng trải cá nhân và vấn đề làm thế nào để biểu đạt chúng ra.
Nhà phê bình trẻ Ngô Nghĩa Cần cho rằng nhà văn có thể lựa chọn khi đứng trước cuộc sống; thế giới bên ngoài chỉ khi nào trở thành “thế giới cá nhân” của mỗi nhà văn thì tác phẩm văn học mới có thể ra đời. Cuộc sống bên ngoài chuyển thành kinh nghiệm của cá nhân nhà văn, kinh nghiệm thẩm mỹ của mỗi nhà văn là sự lựa chọn tự giác. Điều tác phẩm có thể làm rung động trái tim người đọc không phải là cuộc sống cụ thể được biểu hiện như thế nào mà là số phận, tình cảm của nhân vật và tình tiết được biểu hiện ở bản thân câu chuyện. Từ góc độ chung mà nói, anh cho rằng tác phẩm nào có tình cảnh, thậm chí có hai cách viết hoàn toàn khác nhau về cùng vấn đề, thì theo anh, đó là những tác phẩm lớn.
Nhà văn Tất Phi Vũ tỏ ra thông cảm với những “tưởng tượng chung” (tưởng tượng giống nhau) xuất hiện trong sáng tác. “Tưởng tượng chung” là cây cầu, tác giả và độc giả có thể gặp nhau trên cây cầu đó và bắt tay nhau. Vấn đề là một khi “tưởng tượng chung” bị thu hẹp ắt khiến người ta sa vào sai lầm “ký hiệu hoá”. Dưới ngòi bút của những tác giả được coi là “sinh những năm 70” hay “sinh sau những năm 80”, cuộc sống của người thành phố dường như chỉ diễn ra ở quầy rượu, quán trà, đó chính là sự chi phối của “ký hiệu hoá” đối với nhà văn. “Tiếng nói tổng thể” này cách hiện thực rất xa. Nhà văn Quỉ Tử không lạc quan và cho rằng nhiều năm nay, cuộc sống của chúng ta đã bị ký hiệu hoá, vậy nên trong tình trạng ấy, làm sao những gì chúng ta viết nên không ký hiệu hoá cho được?
Nhà văn Ngải Vĩ nói, một nhà tiểu thuyết có thể bị mấy loại “tưởng tượng chung” tác động tới. Một loại là “tưởng tượng lịch sử”, một loại là “tưởng tượng văn hoá”. Một số nguồn tư liệu của phương Tây bây giờ đã trở thành một nguồn gốc khác do tưởng tượng chung của nhà văn Trung Quốc mà ra. Tiểu thuyết về thành phố hiện nay có rất nhiều cuốn đang phục chế kinh nghiệm của phương Tây. Có thể vì kém tài trí nên anh chưa chịu ảnh hưởng, nhưng anh luôn cảnh giác với “tưởng tượng chung” đó. Anh luôn nghĩ, phải chăng những gì mình viết đều là chân tướng của lịch sử và hiện thực? Phải chăng tất cả đều thật sự là cảm thụ cá nhân? ý nghĩ đó hơi có vẻ Đôn Kihôtê nhưng Ngải Vĩ cảm tri một cách thành thực thì nhà văn ắt được giải cứu.
Về phương pháp khắc phục bệnh “ký hiệu hoá”, nhà văn Tạ Hữu Thuận cho rằng phải quan tâm hơn nữa đến chi tiết trong tác phẩm. Theo anh, nhà văn trẻ khi viết về hiện thực nên chú ý điều chỉnh thư thái, không thể bước vào hiện thực bằng phương thức có tính tổng thể hư cấu hoặc giả định, mà trước hết phải đi vào những chi tiết, trường cảnh, tình cảm cơ bản, phải nhấn mạnh năng lực điêu khắc chi tiết, năng lực quan sát tạo dựng trong phạm vi nhỏ của cuộc sống. Nếu nhà văn không có cách gì tìm thấy những chi tiết có cá tính, khiến người ta xúc động, chuyển tải những kinh nghiệm cần biểu đạt thì tất yếu sẽ sinh ra “tính chung” (cộng tính) giả dối được “ký hiệu hoá”.
Điều đáng mừng là cuộc hội thảo lần này là các nhà văn trẻ đã giao lưu những ý nghĩ chân thực, không cần đồng thuận mà chỉ cần hiểu nhau, mọi người đều cố gắng tiếp thu bản chất của văn học bằng nhiều con đường khác nhau và con đường nào cũng đầy rẫy khó khăn. Nhưng nếu văn học viết về những nỗi khó khăn mà lại dễ như không thì như thế đã không còn là văn học nữa.
( Báo Văn nghệ trẻ)
Phạm Tú Châu
Tạp chí sáng tác Văn học nhân dân ở miền Bắc và tạp chí phê bình Văn học phương Nam ở miền Nam liên kết với Viện văn học Chiết Giang vừa qua đã tổ chức cuộc Hội thảo lần thứ ba của nhà văn và nhà phê bình trẻ toàn Trung Quốc tại Ôn Châu. Tiếp tục vấn đề thảo luận trong hai kỳ hội thảo trước, hội thảo lần này vẫn xoay quanh vấn đề sáng tác của nhà văn trẻ. Tới dự có mặt hầu hết nhà văn trẻ có tên tuổi như Tất Phi Vũ (tác giả truyện Người đàn bà cho con bú đăng Văn nghệ Trẻ số 9, năm 2003), Quỉ Tử (tác giả của truyện Dòng sông thấm đẫm nước mưa, đăng từ số 32 năm 2001), Lý Nhị, Đới Lai (nữ), Uông Chính, Trương Tân Dĩnh v.v…
Nhà văn trẻ Trung Quốc phải đối mặt với rất nhiều vấn đề, trong đó có vấn đề viết về những nỗi khó khăn (chỉ chung nỗi khổ đau, mất mát, mặt trái của xã hội…)
Nhà văn Lý Nhị cho rằng, lâu nay viết về xã hội Trung Quốc như viết về nông thôn Trung Quốc đã hình thành một số cách viết truyền thống, thường là dùng phương thức có tính truyền kỳ để viết về mặt khó khăn. Cách viết này được một số nhà văn hưởng ứng, cũng dễ dàng thoả mãn sức tưởng tượng của phương Tây về Trung Quốc, vì thế đã gây được hứng thú cho nhiều người. Riêng Lý Nhị muốn chuyển “khổ nạn” thành “khó khăn”, chuyển “tính truyền kỳ” thành “tính đời thường”. Trước lối viết truyền thống hình thành trong thời gian dài, viết về “khó khăn” là công việc tốn nhiều sức của nhà văn. Vì thế viết về “khó khăn” trở thành khó khăn của người viết.
Tiếp theo Lý Nhị, nhà văn Uông Chính và Trương Tân Dĩnh cũng cho rằng, nếu cứ viết đi viết lại theo tư duy đã quen thì văn học Trung Quốc có thể ngày một xa cách bộ mặt chân thực của xã hội. Hiện nay nhà văn trẻ đang cố gắng tiếp cận với hiện thực xã hội, cố gắng nêu lên bộ mặt khách quan. Điều này cho thấy nhà văn trẻ Trung Quốc sau nhiều năm tích luỹ và đổi mới quan niệm, đã từ “hướng vào trong” chuyển sang “hướng ra ngoài”.
Nhà văn Tạ Hữu Thuận cho rằng, nếu đổi cách nói hai vấn đề trên thành “viết cái gì” và “viết thế nào” thì dễ hiểu hơn. Cân nhắc “viết cái gì” rồi chuyển sang cân nhắc “viết thế nào” là thử thách về năng lực của nhà văn. “Viết cái gì” xem ra là vấn đề chọn đề tài, đồng thời cũng kiểm tra xem nhà văn quan sát thế giới và nhận thức về thế giới như thế nào. Ngay ở đây đã có mức độ khó cho sáng tác rồi. Đương nhiên, viết về những kinh nghiệm cá nhân tích luỹ được cũng là một phương thức, nhưng nhiều nhà văn trẻ, nhất là những nhà văn càng trẻ hơn nữa thường coi nhẹ bối cảnh xã hội rộng lớn, do đó điều này cũng cần đánh dấu hỏi. Suy nghĩ “viết cái gì” ở độ cao mới sẽ có lợi cho việc xử lý hiện thực càng phức tạp hơn và do đó cũng có thể có thêm đề tài mới để viết.
“Hướng vào trong” thường có lúc liên quan với sáng tác về “cuộc sống đời tư” rộ lên hồi cuối những năm 80 của thế kỷ trước, do vậy thường bị giới phê bình chê trách. Những nhà văn khác như Lý Tu Văn, Tu Nhất Qua (nữ) từ góc độ của người sáng tác cho rằng, “hướng vào trong” hay “viết những điều riêng tư của cá nhân” cũng là những con đường để tiến vào trạng thái sáng tác. Họ cho rằng nếu bỏ qua nỗi đau đớn, buồn rầu thực sự phát sinh ở ngay bên cạnh để đuổi theo tiêu chuẩn mỹ học dường như chính xác nhưng không mấy liên quan tới mình, thì ngược lại sẽ làm người ta không thể viết cho hay được. Nhà văn Thang Dưỡng Tông nói, với tư cách một người sáng tác, điều anh quan tâm nhất là kinh nghiệm, từng trải cá nhân và vấn đề làm thế nào để biểu đạt chúng ra.
Nhà phê bình trẻ Ngô Nghĩa Cần cho rằng nhà văn có thể lựa chọn khi đứng trước cuộc sống; thế giới bên ngoài chỉ khi nào trở thành “thế giới cá nhân” của mỗi nhà văn thì tác phẩm văn học mới có thể ra đời. Cuộc sống bên ngoài chuyển thành kinh nghiệm của cá nhân nhà văn, kinh nghiệm thẩm mỹ của mỗi nhà văn là sự lựa chọn tự giác. Điều tác phẩm có thể làm rung động trái tim người đọc không phải là cuộc sống cụ thể được biểu hiện như thế nào mà là số phận, tình cảm của nhân vật và tình tiết được biểu hiện ở bản thân câu chuyện. Từ góc độ chung mà nói, anh cho rằng tác phẩm nào có tình cảnh, thậm chí có hai cách viết hoàn toàn khác nhau về cùng vấn đề, thì theo anh, đó là những tác phẩm lớn.
Nhà văn Tất Phi Vũ tỏ ra thông cảm với những “tưởng tượng chung” (tưởng tượng giống nhau) xuất hiện trong sáng tác. “Tưởng tượng chung” là cây cầu, tác giả và độc giả có thể gặp nhau trên cây cầu đó và bắt tay nhau. Vấn đề là một khi “tưởng tượng chung” bị thu hẹp ắt khiến người ta sa vào sai lầm “ký hiệu hoá”. Dưới ngòi bút của những tác giả được coi là “sinh những năm 70” hay “sinh sau những năm 80”, cuộc sống của người thành phố dường như chỉ diễn ra ở quầy rượu, quán trà, đó chính là sự chi phối của “ký hiệu hoá” đối với nhà văn. “Tiếng nói tổng thể” này cách hiện thực rất xa. Nhà văn Quỉ Tử không lạc quan và cho rằng nhiều năm nay, cuộc sống của chúng ta đã bị ký hiệu hoá, vậy nên trong tình trạng ấy, làm sao những gì chúng ta viết nên không ký hiệu hoá cho được?
Nhà văn Ngải Vĩ nói, một nhà tiểu thuyết có thể bị mấy loại “tưởng tượng chung” tác động tới. Một loại là “tưởng tượng lịch sử”, một loại là “tưởng tượng văn hoá”. Một số nguồn tư liệu của phương Tây bây giờ đã trở thành một nguồn gốc khác do tưởng tượng chung của nhà văn Trung Quốc mà ra. Tiểu thuyết về thành phố hiện nay có rất nhiều cuốn đang phục chế kinh nghiệm của phương Tây. Có thể vì kém tài trí nên anh chưa chịu ảnh hưởng, nhưng anh luôn cảnh giác với “tưởng tượng chung” đó. Anh luôn nghĩ, phải chăng những gì mình viết đều là chân tướng của lịch sử và hiện thực? Phải chăng tất cả đều thật sự là cảm thụ cá nhân? ý nghĩ đó hơi có vẻ Đôn Kihôtê nhưng Ngải Vĩ cảm tri một cách thành thực thì nhà văn ắt được giải cứu.
Về phương pháp khắc phục bệnh “ký hiệu hoá”, nhà văn Tạ Hữu Thuận cho rằng phải quan tâm hơn nữa đến chi tiết trong tác phẩm. Theo anh, nhà văn trẻ khi viết về hiện thực nên chú ý điều chỉnh thư thái, không thể bước vào hiện thực bằng phương thức có tính tổng thể hư cấu hoặc giả định, mà trước hết phải đi vào những chi tiết, trường cảnh, tình cảm cơ bản, phải nhấn mạnh năng lực điêu khắc chi tiết, năng lực quan sát tạo dựng trong phạm vi nhỏ của cuộc sống. Nếu nhà văn không có cách gì tìm thấy những chi tiết có cá tính, khiến người ta xúc động, chuyển tải những kinh nghiệm cần biểu đạt thì tất yếu sẽ sinh ra “tính chung” (cộng tính) giả dối được “ký hiệu hoá”.
Điều đáng mừng là cuộc hội thảo lần này là các nhà văn trẻ đã giao lưu những ý nghĩ chân thực, không cần đồng thuận mà chỉ cần hiểu nhau, mọi người đều cố gắng tiếp thu bản chất của văn học bằng nhiều con đường khác nhau và con đường nào cũng đầy rẫy khó khăn. Nhưng nếu văn học viết về những nỗi khó khăn mà lại dễ như không thì như thế đã không còn là văn học nữa.
( Báo Văn nghệ trẻ)
Love mickey,