Văn học Armênia - Vài nét độc đáo
Đất nước Armênia nhỏ bé ở vùng ngoại Kavkax được biết đến một phần là nhờ các tác phẩm văn học của các nhà văn Armênia được xuất bản và dịch cả bằng tiếng Nga và tiếng các nước cộng hoà trong Liên bang xã hội chủ nghĩa Xôviết trước đây. Đó là các tác phẩm văn học nổi tiếng như Cây phỉ tử cô đơn của V. Pêtrôxian, Chủ nhân và Trên sân ga của G. Matêvôxian, Chuột bạch của Z. Khalaphian, Arsak Vtarôi của P. Zâytunsian, và nhất là các tác phẩm của V. Grigôrian.
Vaagn Vaganôvitr Grigôrian là một trong những nhà văn Armênia tài năng, sáng tác có hiệu quả nhất. Ông là tác giả của hàng loạt truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, kịch bản phim: Bước đi của những ngày (1972), Người con trai thứ của hoàng hậu (1972), Căn phòng (1975), là người thừa kế của gia đình viết văn trinh thám Los Angeles mà khởi đầu là Raymond Chandler, sau đó tới Ross MacDonald, Joseph Wambaugh và James Ellroy.
“Trong thể loại tiểu thuyết trinh thám truyền thống thì tội phạm gây tội ác ngay ở đầu tác phẩm và s trên bước đường công tác, tình cờ có được bản viết tay của một đảng viên bônsêvich trong đó có nói về người ông của anh. Chuyện là trong thời kỳ chiến tranh vệ quốc (1941-1945) có hai người nông dân miền núi rơi vào tình huống phải cứu lấy một uỷ viên Hồng quân trong cơn bão tuyết. Lúc đó một trong hai người, hoặc là do hoảng sợ, hoặc là vì một lý do gì đó, đã quay lui. Người bỏ chạy có phải là ông của Ôvik? Đó là câu hỏi dày vò người cháu. Ôvik buộc phải suy nghĩ nghiêm túc về cuộc sống từ mỗi bước đi. Tác giả không vén tấm màn bí mật lên ngay, duy trì sự hồi hộp của người đọc từ đầu đến cuối. Người ông của Ôvik là một nhân vật “biến mất”. Trong truyện Nước ròng ngay từ đầu độc giả gặp một nhân vật cùng một lúc xuất hiện ở hai nơi “ở nhà mình và ở một nơi nào đó trên bờ biển không quen biết”. Gevôrk Gevorkian Bagrát (tên của nhân vật) là người sắp thay thế giám đốc một công ty ở Erevan, trước khi “biến mất” đã cố gắng vươn lên trong cuộc sống. Anh chấp nhận vươn tới “một cái gì đó không thể đạt được”. G. Bagrát khuyên bạn: “Anh sẽ thông minh hơn, chỉ cần anh đừng làm điều gì ngu ngốc và ngồi cho đúng chỗ của mình”. Nhưng chính Bagrát lại “làm điều ngu ngốc”. Anh đau khổ vô cùng, nhưng lớn hơn - cô đơn. Cuối cùng rồi anh phải trở về nhà quê sau 15 năm từ đó anh ra đi. Đang đêm, anh không thể bước qua bậc cửa, phải ngủ trong vựa cỏ. Thỉnh thoảng anh lại “ngạc nhiên tự hỏi cái gì đã ngăn cản mình ở nhà?”. Các nhân vật của Grigôrian luôn như vậy, luôn “đi tìm mình”. Truyện ánh sáng lại đưa ra một dạng “nhân vật biến mất” theo kiểu khác. Tác giả viết về cư dân của phố Piataia Ulisa nhưng không ai nhìn thấy họ, dường như họ không tồn tại. Nhà văn xem xét nhân vật không bằng con mắt của mình mà bằng con mắt của người phố ấy. Người đại diện của phố, bác Aicaram Torgônian gọi phố của mình là “tâm hồn của bộ lạc”. Đại uý công an Ixpirian Barêgam lại gọi là cái “dạ dày của bộ lạc”. Nói trắng ra nó không phải là bộ lạc, đầy mâu thuẫn bên trong, cũ và mới những hiềm khích, đố kị, thù hằn, chỉ có một chút hoà hợp, hữu nghị, đoàn kết khi phải đối mặt với kẻ thù trong chiến tranh. Có thể thấy rằng nhà văn không có ý định tô điểm cho cái phố này, ngược lại còn mổ xẻ nó. Các nhân vật trong ánh sáng - Zaven và Goar - không chiến thắng trong cuộc sống nhưng họ cũng không chịu thất bại. Họ ra đi (lại ra đi) và luôn “dừng lại xem trong tâm hồn mình”. Dù dân phố không đuổi theo hai con người! “Biến mất” nhưng vợ của Zaven là Goar - là một người chân chính. Và cái đẹp ấy đủ để dân phố Piataia Ulisa không mất đi cái “ánh sáng” của nó. Nếu có một nhân vật nào đó trưởng thành ngay trước mắt người đọc thì đó chính là Vaxak Mnasacanian, trong truyện Quạ khoang. Anh thuộc típ nhân vật hành động và có tính cách phức tạp. Lẽ ra anh từ quê lên làm việc ở một cửa hàng đồ gỗ, nhưng anh đã không được nhận vào làm, nghĩa là anh đã thất bại, đành phải xin vào làm ở một nhà trường. Người hiệu trưởng nói với anh: “Anh sẽ làm gì, nếu như anh lại thất bại?”. Anh nói: “Làng tôi ở gần biên giới. ở đó có những người trọng danh dự. Nếu ông không nhận tôi thì ở đó họ đang đợi tôi, mặc dầu bây giờ băng tuyết đang tan. Ông có biết băng tuyết tan thế nào không? Đầu tiên là ở chân núi, sau đó trên sườn núi, rồi lên cao dần. Tôi sẽ trèo lên núi, và nhìn tuyết tan xung quanh”. Cuối cùng anh cũng phải ra đi thật, cùng với những phẩm chất cứng rắn của mình. Anh ra đi như một con quạ khoang rời khỏi môi trường không chấp nhận mình. Nhìn lại quá khứ, anh suy nghĩ xem có cần phải thay đổi nguyên tắc sống của mình? Anh thấy là không, vì “thứ nhất, thay đổi tất nhiên là đã muộn, thứ hai, cớ gì lại thay đổi, nếu như anh không cho đó là sai lầm?”. Về sau Vaxak Mnasacanian trở nên nhân vật “chuộc lỗi”.
Hy vọng sẽ còn được biết đến những tác phẩm khác hẳn Grigôrian và các tác giả khác của đất nước Armênia núi cao hùng vĩ.
(Báo Văn nghệ)
Đất nước Armênia nhỏ bé ở vùng ngoại Kavkax được biết đến một phần là nhờ các tác phẩm văn học của các nhà văn Armênia được xuất bản và dịch cả bằng tiếng Nga và tiếng các nước cộng hoà trong Liên bang xã hội chủ nghĩa Xôviết trước đây. Đó là các tác phẩm văn học nổi tiếng như Cây phỉ tử cô đơn của V. Pêtrôxian, Chủ nhân và Trên sân ga của G. Matêvôxian, Chuột bạch của Z. Khalaphian, Arsak Vtarôi của P. Zâytunsian, và nhất là các tác phẩm của V. Grigôrian.
Vaagn Vaganôvitr Grigôrian là một trong những nhà văn Armênia tài năng, sáng tác có hiệu quả nhất. Ông là tác giả của hàng loạt truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, kịch bản phim: Bước đi của những ngày (1972), Người con trai thứ của hoàng hậu (1972), Căn phòng (1975), là người thừa kế của gia đình viết văn trinh thám Los Angeles mà khởi đầu là Raymond Chandler, sau đó tới Ross MacDonald, Joseph Wambaugh và James Ellroy.
“Trong thể loại tiểu thuyết trinh thám truyền thống thì tội phạm gây tội ác ngay ở đầu tác phẩm và s trên bước đường công tác, tình cờ có được bản viết tay của một đảng viên bônsêvich trong đó có nói về người ông của anh. Chuyện là trong thời kỳ chiến tranh vệ quốc (1941-1945) có hai người nông dân miền núi rơi vào tình huống phải cứu lấy một uỷ viên Hồng quân trong cơn bão tuyết. Lúc đó một trong hai người, hoặc là do hoảng sợ, hoặc là vì một lý do gì đó, đã quay lui. Người bỏ chạy có phải là ông của Ôvik? Đó là câu hỏi dày vò người cháu. Ôvik buộc phải suy nghĩ nghiêm túc về cuộc sống từ mỗi bước đi. Tác giả không vén tấm màn bí mật lên ngay, duy trì sự hồi hộp của người đọc từ đầu đến cuối. Người ông của Ôvik là một nhân vật “biến mất”. Trong truyện Nước ròng ngay từ đầu độc giả gặp một nhân vật cùng một lúc xuất hiện ở hai nơi “ở nhà mình và ở một nơi nào đó trên bờ biển không quen biết”. Gevôrk Gevorkian Bagrát (tên của nhân vật) là người sắp thay thế giám đốc một công ty ở Erevan, trước khi “biến mất” đã cố gắng vươn lên trong cuộc sống. Anh chấp nhận vươn tới “một cái gì đó không thể đạt được”. G. Bagrát khuyên bạn: “Anh sẽ thông minh hơn, chỉ cần anh đừng làm điều gì ngu ngốc và ngồi cho đúng chỗ của mình”. Nhưng chính Bagrát lại “làm điều ngu ngốc”. Anh đau khổ vô cùng, nhưng lớn hơn - cô đơn. Cuối cùng rồi anh phải trở về nhà quê sau 15 năm từ đó anh ra đi. Đang đêm, anh không thể bước qua bậc cửa, phải ngủ trong vựa cỏ. Thỉnh thoảng anh lại “ngạc nhiên tự hỏi cái gì đã ngăn cản mình ở nhà?”. Các nhân vật của Grigôrian luôn như vậy, luôn “đi tìm mình”. Truyện ánh sáng lại đưa ra một dạng “nhân vật biến mất” theo kiểu khác. Tác giả viết về cư dân của phố Piataia Ulisa nhưng không ai nhìn thấy họ, dường như họ không tồn tại. Nhà văn xem xét nhân vật không bằng con mắt của mình mà bằng con mắt của người phố ấy. Người đại diện của phố, bác Aicaram Torgônian gọi phố của mình là “tâm hồn của bộ lạc”. Đại uý công an Ixpirian Barêgam lại gọi là cái “dạ dày của bộ lạc”. Nói trắng ra nó không phải là bộ lạc, đầy mâu thuẫn bên trong, cũ và mới những hiềm khích, đố kị, thù hằn, chỉ có một chút hoà hợp, hữu nghị, đoàn kết khi phải đối mặt với kẻ thù trong chiến tranh. Có thể thấy rằng nhà văn không có ý định tô điểm cho cái phố này, ngược lại còn mổ xẻ nó. Các nhân vật trong ánh sáng - Zaven và Goar - không chiến thắng trong cuộc sống nhưng họ cũng không chịu thất bại. Họ ra đi (lại ra đi) và luôn “dừng lại xem trong tâm hồn mình”. Dù dân phố không đuổi theo hai con người! “Biến mất” nhưng vợ của Zaven là Goar - là một người chân chính. Và cái đẹp ấy đủ để dân phố Piataia Ulisa không mất đi cái “ánh sáng” của nó. Nếu có một nhân vật nào đó trưởng thành ngay trước mắt người đọc thì đó chính là Vaxak Mnasacanian, trong truyện Quạ khoang. Anh thuộc típ nhân vật hành động và có tính cách phức tạp. Lẽ ra anh từ quê lên làm việc ở một cửa hàng đồ gỗ, nhưng anh đã không được nhận vào làm, nghĩa là anh đã thất bại, đành phải xin vào làm ở một nhà trường. Người hiệu trưởng nói với anh: “Anh sẽ làm gì, nếu như anh lại thất bại?”. Anh nói: “Làng tôi ở gần biên giới. ở đó có những người trọng danh dự. Nếu ông không nhận tôi thì ở đó họ đang đợi tôi, mặc dầu bây giờ băng tuyết đang tan. Ông có biết băng tuyết tan thế nào không? Đầu tiên là ở chân núi, sau đó trên sườn núi, rồi lên cao dần. Tôi sẽ trèo lên núi, và nhìn tuyết tan xung quanh”. Cuối cùng anh cũng phải ra đi thật, cùng với những phẩm chất cứng rắn của mình. Anh ra đi như một con quạ khoang rời khỏi môi trường không chấp nhận mình. Nhìn lại quá khứ, anh suy nghĩ xem có cần phải thay đổi nguyên tắc sống của mình? Anh thấy là không, vì “thứ nhất, thay đổi tất nhiên là đã muộn, thứ hai, cớ gì lại thay đổi, nếu như anh không cho đó là sai lầm?”. Về sau Vaxak Mnasacanian trở nên nhân vật “chuộc lỗi”.
Hy vọng sẽ còn được biết đến những tác phẩm khác hẳn Grigôrian và các tác giả khác của đất nước Armênia núi cao hùng vĩ.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,