Văn học thời thời thượng ở Nga
- Thưa Boris Vladimirovich, nói chung văn học thời thượng được hình thành như thế nào?
-Boris Vladimirovich: Tất cả mọi sự thay đổi diễn ra trong thập niên gần đây, khi hoạt động xuất bản sách chủ yếu không theo kế hoạch của nhà nước nữa, mà định hướng vào thị trường. Ngay lập tức xuất hiện văn học thời thượng. Không thể nói rằng trong những năm 60-80 không có chuyện như vậy, nhưng đó là một hiện tượng khác. Trước đây tồn tại một tầng lớp trí thức văn nghệ chuyên đọc các tạp chí dày và những cuốn sách hay được xuất bản hiếm hoi. Họ kịp theo dõi tất cả những tác phẩm đó: trong vòng một năm xuất hiện cùng lắm là mười lăm đầu sách đáng đọc, rồi giới thiệu với những người khác. Tình hình đó đặc trưng cho một xã hội khép kín, nhưng nó đã thay đổi vào giữa những năm 80-90.
- Thế còn giới độc giả hiện nay thì sao?
- Boris Vladimirovich: Đó là những thanh niên trong các trường đại học, nhưng không chỉ có vậy. Đó còn là các bạn trẻ đang làm việc trong các ngành ngân hàng, tài chính, truyền thông, trong lĩnh vực sản xuất và dịch vụ giải trí. Lớp bạn đọc này là kết quả sự hé mở ban đầu, một “lớp mỡ” đầu tiên mà xã hội tích luỹ được. Trước đây tất cả mọi người đều sống giữa hai kỳ lĩnh lương, còn hiện nay đã xuất hiện một lớp người trung gian thành đạt hơn những người khác, được chuẩn bị chút ít để giải trí. Tất nhiên, đây chưa phải là xã hội tiêu dùng. Còn khướt chúng ta mới vươn tới nó. Nhưng đây đã là một sự vận động theo hướng đó.
Đặc biệt, những con người thành đạt này không chỉ đọc, mà còn mua, nhưng không phải mua các tạp chí dày, mà là sách. Theo quan điểm của họ, hình ảnh một ông tổng biên tập tạp chí lớn nắm vai trò lĩnh xướng trong văn học đã trở nên cổ xưa - Những thanh niên thành đạt này, tuổi từ 20-35, thường hướng vào các tủ sách và nhãn hiệu của các nhà xuất bản mà họ quen biết. Và các nhà xuất bản cũng đáp lại nguyện vọng của họ.
- Dù sao, theo ông, hiện nay ai là người định đoạt văn học thời thượng?
-Boris Vladimirovich: Vai trò này cũng đã bị nhà phê bình đánh mất. Hiện nay anh ta làm việc cho một môi trường hẹp mà các tạp chí dày đang hướng vào. Còn người chủ yếu hiện nay là chủ xuất bản. Dưới thời Xôviết chủ xuất bản không là cái gì cả. Chỉ là một quan chức lớn được trên đặt vào một cái ghế ấm áp, nhưng về nguyên tắc không quyết định được điều gì. Chủ xuất bản hiện nay quyết định tất cả - cùng với các phòng phát hành, quảng cáo và các cố vấn văn học. Đó chính là những người tạo ra hình ảnh các tủ sách, gắn trên bìa sách tấm biển “sách thời thượng”… Hiện nay họ hoàn toàn điều khiển độc giả. Tiếp đến, văn học thời thượng do người đại diện của giới bạn đọc thanh niên điều khiển, anh ta là người đầu tiên đớp miếng mồi câu được ném xuống và hỏi những người xung quanh: “Thế nào, bạn chưa đọc à?”. Ngoài ra, còn một kênh thông tin quan trọng nữa là Internet.
- Nhưng mọi người cần có lý lẽ: Tại sao lại phải đọc cuốn sách này, chứ không phải cuốn kia?
-Boris Vladimirovich: Không cần thiết. Không phải ngẫu nhiên mà phê bình văn học hiện nay tập trung chủ yếu vào những bài nhận xét nhỏ, điểm sách. Hiện nay cần giới thiệu cuốn sách một cách ngắn gọn, táo bạo, trực diện. Nếu so sánh tình hình này với những năm 70 thì có thể nói rằng lúc bấy giờ giới độc giả được cấu tạo theo hình kim tự tháp: trên cùng là một số ít người biết rõ nên đọc gì. Tiếp theo, qua các hình thức tác động cá nhân và phê bình văn học những cuốn sách hay dần dần được phổ biến rộng rãi trong các tầng lớp xã hội. Còn hiện nay văn học là những cái đảo. Trong số đó có đảo văn học thời thượng, nó có thủ đô, nơi người ta đọc không chỉ văn học thời thượng, mà còn văn học thời thượng của thanh niên - dữ dội nhất. Cuốn sách “ngày xưa” không cần tranh giành độc giả, vì vậy dường như nó sống cuộc đời khép kín: Bìa sách trông khắc khổ, không có minh hoạ, trên bìa không có gì đặc biệt. Còn cuốn sách hiện nay thì sao? Nó đập vào mắt bạn như một bộ mặt phấn son loè loẹt. Đây là cách đối xử với độc giả rất khiêu khích và năng động. Trên hòn đảo văn học thời thượng mà chúng ta vừa nói tới có thể xuất hiện các nhà văn hoặc những cuốn sách tiên phong. ở trường hợp này chúng liên quan tới vấn đề ma tuý, ở trường hợp khác - đề tài phương Đông. Nhưng chúng chỉ được nhận ra nếu rơi vào tủ sách văn học thời thượng. Có một vài trường hợp sách được xuất bản, đọc xong, song không được độc giả coi là sách thời thượng. Nhưng chỉ cần chủ xuất bản in lại chúng dưới tiêu đề một tủ sách thích hợp là tên tác giả ngay tức khắc trở thành một nhãn hiệu.
- Tại sao cũng chính những cố vấn văn học ấy của nhà xuất bản lại chọn tác giả này, chứ không phải tác giả khác?
- Boris Vladimirovich: Trong một số trường hợp, khi xây dựng kế hoạch của mình, họ hướng vào các tác phẩm đã được trao các giải thưởng văn học ở nước ngoài. Ví dụ, có loại tủ sách tác phẩm văn học dịch được giải Buker. Trong những trường hợp khác họ lấy những tác phẩm văn học do tạp chí “Văn học nước ngoài” chọn lọc. Những chủ xuất bản năng động hơn thì xuất bản những tác phẩm mới nhất của văn học trẻ gây được dư luận khác nhau ở nước ngoài. Lý tưởng đối với chủ xuất bản là cuốn sách gây ra xì-căng-đan. Chỉ cần ghi trên bìa: “Xì-căng-đan trong các giới văn học Italia” - là một nửa thành công đã bỏ túi. Nếu không hiện nay hầu như không có khả năng chứng minh được giá trị của cuốn sách. (Điều đó cũng nói lên rằng độc giả đã thay đổi như thế nào: danh tiếng nhà văn không còn tác động tới anh ta nữa; nói đúng hơn là làm anh ta chán nản). Nhưng bạn hãy nhìn xem các ứng cử viên danh hiệu tác giả thời thượng nhất thay đổi với tốc độ như thế nào! Chỉ có vỏn vẹn một số tên tuổi trụ được tương đối thường xuyên, dù chỉ trong vài năm. Đó là Murakami, Pavich, Kundera, Pamuc và một số nhà văn Bắc Âu. Điều quan trọng là nhà văn phải xuất thân từ vùng văn học nổi tiếng. Rất tốt, nếu có hơi hướng quốc dị. Vì vậy, phương án Nhật Bản bao giờ cũng thành công. Trở thành tác giả Nhật Bản đối với thị trường Nga luôn luôn là một điều may mắn. Còn Mỹ - Latinh hiện nay kém hấp dẫn hơn đối với thanh niên. Thật uổng phí, ở đấy từ 10-15 năm nay đã xuất hiện một nền văn học hoàn toàn khác, không liên quan gì tới chủ nghĩa hiện thực huyền ảo.
- Xin ông cho biết, văn học thời thượng ở Nga có tương ứng với văn học thời thượng ở nước ngoài không?
- Boris Vladimirovich: Trong điện ảnh và âm nhạc chúng ta rất gần với phương Tây: các bộ phim được chiếu song song ở Matxcơva và Luân Đôn. Trong văn học, có thể chúng ta chậm hơn một chút, nhưng không phải rơi vào danh sách cuối cùng. Sự chậm trễ của chúng ta là ở chỗ chưa hình thành được một giai tầng văn hoá đa dạng và sâu sắc. Để tạo ra một thị trường sách như ở châu Âu cần phải mất nhiều thập kỷ làm việc với các nhóm độc giả khác nhau.
- Có thể đặt câu hỏi ngược lại: những tác giả ở Nga được coi là thời thượng thì ở phương Tây còn thời thượng nữa không?
- Boris Vladimirovich: Về Murakami tôi không rõ, còn thời hoàng kim của Pavich ở phương Tây đã qua từ lâu, mặc dù ba cuốn tiểu thuyết của ông đã chiếm vị trí chắc chắn trong các thư viện “vàng”. Nhưng nếu ta hình dung sản phẩm của một nhà xuất bản ở phương Tây là dòng chảy nhiều màu sắc, thì Pavich chũng chỉ là một trong vô số màu sắc đó. Về phương diện này các cửa hàng sách phương Tây luôn luôn làm tôi bối rối: bạn bước vào đó và nhìn thấy nhiều thứ đến mức bị sốc vì sự phong phú, đa dạng. Quả thật, chúng ta còn chưa đạt tới tầm bao quát như vậy.
(Báo Văn nghệ)
- Thưa Boris Vladimirovich, nói chung văn học thời thượng được hình thành như thế nào?
-Boris Vladimirovich: Tất cả mọi sự thay đổi diễn ra trong thập niên gần đây, khi hoạt động xuất bản sách chủ yếu không theo kế hoạch của nhà nước nữa, mà định hướng vào thị trường. Ngay lập tức xuất hiện văn học thời thượng. Không thể nói rằng trong những năm 60-80 không có chuyện như vậy, nhưng đó là một hiện tượng khác. Trước đây tồn tại một tầng lớp trí thức văn nghệ chuyên đọc các tạp chí dày và những cuốn sách hay được xuất bản hiếm hoi. Họ kịp theo dõi tất cả những tác phẩm đó: trong vòng một năm xuất hiện cùng lắm là mười lăm đầu sách đáng đọc, rồi giới thiệu với những người khác. Tình hình đó đặc trưng cho một xã hội khép kín, nhưng nó đã thay đổi vào giữa những năm 80-90.
- Thế còn giới độc giả hiện nay thì sao?
- Boris Vladimirovich: Đó là những thanh niên trong các trường đại học, nhưng không chỉ có vậy. Đó còn là các bạn trẻ đang làm việc trong các ngành ngân hàng, tài chính, truyền thông, trong lĩnh vực sản xuất và dịch vụ giải trí. Lớp bạn đọc này là kết quả sự hé mở ban đầu, một “lớp mỡ” đầu tiên mà xã hội tích luỹ được. Trước đây tất cả mọi người đều sống giữa hai kỳ lĩnh lương, còn hiện nay đã xuất hiện một lớp người trung gian thành đạt hơn những người khác, được chuẩn bị chút ít để giải trí. Tất nhiên, đây chưa phải là xã hội tiêu dùng. Còn khướt chúng ta mới vươn tới nó. Nhưng đây đã là một sự vận động theo hướng đó.
Đặc biệt, những con người thành đạt này không chỉ đọc, mà còn mua, nhưng không phải mua các tạp chí dày, mà là sách. Theo quan điểm của họ, hình ảnh một ông tổng biên tập tạp chí lớn nắm vai trò lĩnh xướng trong văn học đã trở nên cổ xưa - Những thanh niên thành đạt này, tuổi từ 20-35, thường hướng vào các tủ sách và nhãn hiệu của các nhà xuất bản mà họ quen biết. Và các nhà xuất bản cũng đáp lại nguyện vọng của họ.
- Dù sao, theo ông, hiện nay ai là người định đoạt văn học thời thượng?
-Boris Vladimirovich: Vai trò này cũng đã bị nhà phê bình đánh mất. Hiện nay anh ta làm việc cho một môi trường hẹp mà các tạp chí dày đang hướng vào. Còn người chủ yếu hiện nay là chủ xuất bản. Dưới thời Xôviết chủ xuất bản không là cái gì cả. Chỉ là một quan chức lớn được trên đặt vào một cái ghế ấm áp, nhưng về nguyên tắc không quyết định được điều gì. Chủ xuất bản hiện nay quyết định tất cả - cùng với các phòng phát hành, quảng cáo và các cố vấn văn học. Đó chính là những người tạo ra hình ảnh các tủ sách, gắn trên bìa sách tấm biển “sách thời thượng”… Hiện nay họ hoàn toàn điều khiển độc giả. Tiếp đến, văn học thời thượng do người đại diện của giới bạn đọc thanh niên điều khiển, anh ta là người đầu tiên đớp miếng mồi câu được ném xuống và hỏi những người xung quanh: “Thế nào, bạn chưa đọc à?”. Ngoài ra, còn một kênh thông tin quan trọng nữa là Internet.
- Nhưng mọi người cần có lý lẽ: Tại sao lại phải đọc cuốn sách này, chứ không phải cuốn kia?
-Boris Vladimirovich: Không cần thiết. Không phải ngẫu nhiên mà phê bình văn học hiện nay tập trung chủ yếu vào những bài nhận xét nhỏ, điểm sách. Hiện nay cần giới thiệu cuốn sách một cách ngắn gọn, táo bạo, trực diện. Nếu so sánh tình hình này với những năm 70 thì có thể nói rằng lúc bấy giờ giới độc giả được cấu tạo theo hình kim tự tháp: trên cùng là một số ít người biết rõ nên đọc gì. Tiếp theo, qua các hình thức tác động cá nhân và phê bình văn học những cuốn sách hay dần dần được phổ biến rộng rãi trong các tầng lớp xã hội. Còn hiện nay văn học là những cái đảo. Trong số đó có đảo văn học thời thượng, nó có thủ đô, nơi người ta đọc không chỉ văn học thời thượng, mà còn văn học thời thượng của thanh niên - dữ dội nhất. Cuốn sách “ngày xưa” không cần tranh giành độc giả, vì vậy dường như nó sống cuộc đời khép kín: Bìa sách trông khắc khổ, không có minh hoạ, trên bìa không có gì đặc biệt. Còn cuốn sách hiện nay thì sao? Nó đập vào mắt bạn như một bộ mặt phấn son loè loẹt. Đây là cách đối xử với độc giả rất khiêu khích và năng động. Trên hòn đảo văn học thời thượng mà chúng ta vừa nói tới có thể xuất hiện các nhà văn hoặc những cuốn sách tiên phong. ở trường hợp này chúng liên quan tới vấn đề ma tuý, ở trường hợp khác - đề tài phương Đông. Nhưng chúng chỉ được nhận ra nếu rơi vào tủ sách văn học thời thượng. Có một vài trường hợp sách được xuất bản, đọc xong, song không được độc giả coi là sách thời thượng. Nhưng chỉ cần chủ xuất bản in lại chúng dưới tiêu đề một tủ sách thích hợp là tên tác giả ngay tức khắc trở thành một nhãn hiệu.
- Tại sao cũng chính những cố vấn văn học ấy của nhà xuất bản lại chọn tác giả này, chứ không phải tác giả khác?
- Boris Vladimirovich: Trong một số trường hợp, khi xây dựng kế hoạch của mình, họ hướng vào các tác phẩm đã được trao các giải thưởng văn học ở nước ngoài. Ví dụ, có loại tủ sách tác phẩm văn học dịch được giải Buker. Trong những trường hợp khác họ lấy những tác phẩm văn học do tạp chí “Văn học nước ngoài” chọn lọc. Những chủ xuất bản năng động hơn thì xuất bản những tác phẩm mới nhất của văn học trẻ gây được dư luận khác nhau ở nước ngoài. Lý tưởng đối với chủ xuất bản là cuốn sách gây ra xì-căng-đan. Chỉ cần ghi trên bìa: “Xì-căng-đan trong các giới văn học Italia” - là một nửa thành công đã bỏ túi. Nếu không hiện nay hầu như không có khả năng chứng minh được giá trị của cuốn sách. (Điều đó cũng nói lên rằng độc giả đã thay đổi như thế nào: danh tiếng nhà văn không còn tác động tới anh ta nữa; nói đúng hơn là làm anh ta chán nản). Nhưng bạn hãy nhìn xem các ứng cử viên danh hiệu tác giả thời thượng nhất thay đổi với tốc độ như thế nào! Chỉ có vỏn vẹn một số tên tuổi trụ được tương đối thường xuyên, dù chỉ trong vài năm. Đó là Murakami, Pavich, Kundera, Pamuc và một số nhà văn Bắc Âu. Điều quan trọng là nhà văn phải xuất thân từ vùng văn học nổi tiếng. Rất tốt, nếu có hơi hướng quốc dị. Vì vậy, phương án Nhật Bản bao giờ cũng thành công. Trở thành tác giả Nhật Bản đối với thị trường Nga luôn luôn là một điều may mắn. Còn Mỹ - Latinh hiện nay kém hấp dẫn hơn đối với thanh niên. Thật uổng phí, ở đấy từ 10-15 năm nay đã xuất hiện một nền văn học hoàn toàn khác, không liên quan gì tới chủ nghĩa hiện thực huyền ảo.
- Xin ông cho biết, văn học thời thượng ở Nga có tương ứng với văn học thời thượng ở nước ngoài không?
- Boris Vladimirovich: Trong điện ảnh và âm nhạc chúng ta rất gần với phương Tây: các bộ phim được chiếu song song ở Matxcơva và Luân Đôn. Trong văn học, có thể chúng ta chậm hơn một chút, nhưng không phải rơi vào danh sách cuối cùng. Sự chậm trễ của chúng ta là ở chỗ chưa hình thành được một giai tầng văn hoá đa dạng và sâu sắc. Để tạo ra một thị trường sách như ở châu Âu cần phải mất nhiều thập kỷ làm việc với các nhóm độc giả khác nhau.
- Có thể đặt câu hỏi ngược lại: những tác giả ở Nga được coi là thời thượng thì ở phương Tây còn thời thượng nữa không?
- Boris Vladimirovich: Về Murakami tôi không rõ, còn thời hoàng kim của Pavich ở phương Tây đã qua từ lâu, mặc dù ba cuốn tiểu thuyết của ông đã chiếm vị trí chắc chắn trong các thư viện “vàng”. Nhưng nếu ta hình dung sản phẩm của một nhà xuất bản ở phương Tây là dòng chảy nhiều màu sắc, thì Pavich chũng chỉ là một trong vô số màu sắc đó. Về phương diện này các cửa hàng sách phương Tây luôn luôn làm tôi bối rối: bạn bước vào đó và nhìn thấy nhiều thứ đến mức bị sốc vì sự phong phú, đa dạng. Quả thật, chúng ta còn chưa đạt tới tầm bao quát như vậy.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,