<Bài viết đã được chỉnh sửa lúc 2005-08-14 21:24:31zhang>
Thực trạng văn học Trung Quốc thời gian qua
Văn học Trung Quốc thời gian qua đã trải qua những bước thay đổi lớn lao, phong phú đa dạng song cũng rất phức tạp, mạng Tân lãng (Làn sóng mới) của Trung Quốc đã mở cuộc giao lưu giữa bạn đọc trên mạng với 5 nhà bình luận văn học nổi tiếng Trung Quốc: Trần Hiểu Minh, Trương Di Vũ, Bạch Hoa, Lý Kính Trạch, Mạnh Phồn Hoa.
Hỏi: Văn đàn Trung Quốc mấy năm trở lại đây, lớp nhà văn sinh sau 1980 đang nổi lên như cồn, trở thành hiện tượng sau 80, các ngài nhìn nhận vấn đề này ra sao?
Trần Hiểu Minh: Nhắc đến hiện tượng sau 80, quả thực chúng tôi rất lúng túng, nhiều người cho rằng tại sao hiện giờ các tay bút lại ngày một trẻ. Sau thập niên 80, dùng niên đại để phân định các nhà văn liệu có ổn không? Việc dùng niên đại để phân định các nhà văn đó, trước tiên chứng tỏ các nhà phê bình đã không còn năng lực định danh (đặt tên), chúng ta đã không thể xuất phát từ khái niệm lý luận, từ một loại trào lưu, từ đặc điểm của bản thân một loại nghệ thuật để đưa ra những khái quát về một hiện tượng văn học của một thời kỳ. Điều này có nguyên nhân sâu xa, phức tạp của nó.
Nói một cách giản lược, sở dĩ năng lực định danh của các nhà phê bình ngày càng yếu kém là do, sau khi bước vào thế kỷ XXI, quyền uy của việc chế độ hoá lớn vô cùng, chúng ta có quá nhiều hệ thống, chẳng hạn các loại giải thưởng, các loại quỹ, các loại định danh, nguồn vốn trong hệ thống chế độ hoá đã không còn khả năng khống chế đối với quần thể có sức mạnh lớn như vậy.
Mặt khác, các nhà phê bình cũng không còn những cảm xúc mãnh liệt để đi sâu vào việc tổng kết định danh. Việc này quả chẳng vui vẻ gì, mà chỉ càng tăng thêm nỗi lo cho mọi người. Tính sáng tạo trong phê bình lý luận của chúng ta đã bị các sức mạnh xã hội loại bỏ, bao gồm sự loại bỏ bởi sức mạnh của bản thân lịch sử, bởi sức mạnh của thị trường, bởi các phương tiện truyền thông, chúng ta đã không thể đặt tên cho hiện tượng văn học của một thời kỳ bằng lý luận.
Hai là, chúng ta sẽ đánh giá lớp nhà văn sinh trong thập kỷ 80 này ra sao. Sáng tác của họ đã rất khác với văn học truyền thống, nên không thể lý giải theo cách truyền thống. Quan niệm thẩm mỹ của họ được nuôi dưỡng bởi nhạc Pop, nhạc Rock, văn hoá đại chúng, văn học thời thượng, chủ nghĩa tiêu dùng.
Ba là, sự lên ngôi của lớp nhà văn này liên quan đến lớp người con một ở Trung Quốc hiện nay (do Nhà nước Trung Quốc quy định mỗi gia đình chỉ được sinh một con), lớp người sinh vào thập niên 80 này đến nay đã trưởng thành, đã đến tuổi vào cao trung, vào đại học, do trải nghiệm của họ khác hẳn các thế hệ trước, xã hội mà họ lớn lên và đối diện, cảm thụ thẩm mỹ và hứng thú thẩm mỹ mà họ theo đuổi đều khác trước. Mặt khác, bản thân họ lại có khả năng tiêu dùng, điều này rất quan trọng, bởi vì những gia đình con một ở Trung Quốc sau thập niên 90 đều rất giàu có, đó là lớp người có sức mua rất lớn, họ trở thành đội quân chủ lực tiêu thụ sách hiện nay.
Bạch Hoa: Lớp nhà văn sinh trong thập kỷ 80 sở dĩ trở thành hiện tượng nổi bật là do, họ viết cho lớp người như họ đọc, độc giả của họ chủ yếu là các học sinh cao đẳng, trung học, bao gồm cả sinh viên đại học, tác gia của học sinh sáng tác cho học sinh đọc, điều này quả là chưa từng thấy. Trước đây bạn đọc văn học thiếu nhi do người lớn viết, hoặc đọc văn học của người lớn.
Trương Di Vũ: Điều dễ nhận thấy là hiện lớp trẻ đang chiếm lĩnh thị trường văn học, những người độ tuổi trung niên trở lên ngày càng ít đọc sách, hoặc chỉ đọc loại sách ứng dụng, do đó thị trường văn học đã thực sự chuyển sang lớp thanh thiếu niên, thanh thiếu niên trở thành đội quân chủ lực của thị trường văn học, đọc sách thuộc về thế hệ họ, mua sách cũng thuộc về thế hệ họ, và viết sách cũng thuộc về thế hệ họ.
Hỏi: Các ngài đánh giá ra sao địa vị của văn học thập kỷ 90 trong lịch sử văn học Trung Quốc, những tác phẩm nào là tiêu biểu của thời kỳ này?
Mạnh Phồn Hoa: Văn học thập kỷ 90 có địa vị vô cùng quan trọng trong lịch sử văn học đương đại Trung Quốc. Trong khoảng thời gian từ cuối thập kỷ 80 đến năm 1992, trong văn hoá Trung Quốc và lịch sử văn học Trung Quốc xuất hiện một khoảng trống tạm thời, sự xuất hiện khoảng trống này, khiến cho tầng lớp trí thức cũng gặp sự bất lợi nghiêm trọng, sau đó tầng lớp trí thức về cơ bản không muốn phát ngôn nữa. Từ năm 1989 đến năm 1992 trở đi, sự thất ngữ (mất tiếng) của văn hoá đã nảy sinh bước chuyển đổi mô hình vô cùng quan trọng. Tác phẩm điển hình nhất, đồng thời cũng gây nhiều ảnh hướng nhất thập kỷ 90 chính là tiểu thuyết Phế đô của Giả Bình Ao (đã được dịch sang tiếng Việt), sáng tác của ông so với các sáng tác của chúng ta trước năm 1989, so với toàn bộ tiểu thuyết trong suốt già nửa thế kỷ XX, các phương diện quan niệm văn học, kỹ xảo, sự tưởng tượng về giới tính, về quốc gia, về dân tộc, về thân phận người trí thức hoàn toàn khác. Do đó sự xuất hiện của Phế đô đã trở thành một sự kiện mang tính cột mốc, còn việc ngày nay chúng ta đánh giá tác phẩm này ra sao lại là chuyện khác. Điều đáng nói là, tác phẩm Phế đô đã tạo được một thị trường khá tốt, bao gồm cả việc lớp trí thức bị rơi vào thế bất lợi nghiêm trọng, đồng thời cũng tạo ra bước chuyển khá tốt đối với trí thức của nước ta.
Bạch Hoa: Năm 97, 98 xuất hiện tiểu thuyết Trường hận ca của Vương An ức (đã dịch sang tiếng Việt).
Mạnh Phồn Hoa: Những tác phẩm đó đều rất quan trọng, song việc đánh giá chúng ra sao lại là chuyện khác. Vừa rồi có bạn nêu vấn đề văn học biên duyên hoá (ý nói văn học không còn chiếm vị trí trung tâm nữa, mà bị gạt ra rìa - TS), điều này không phải do sự sa sú nghệ thuật của bản thân văn học, mà là do đã xuất hiện nhiều hình thức nghệ thuật khác, như CD, Karaoke, truyền hình, Internet, vi tính… trong một ý nghĩa nào đó, nó thực sự đã chia tách “nhân khẩu văn học”, đồng thời làm suy yếu chức năng của văn học đối với xã hội, do đó không thể nói nghệ thuật của văn học xuống cấp, mà là địa vị của bản thân văn học trong cấu trúc xã hội đang ngày một yếu đi.
Hỏi: Các ngài đánh giá ra sao về lớp nhà văn được gọi là “nhà văn mỹ nữ” sinh vào thập kỷ 70, 80 thế kỷ XX?
Bạch Hoa: Phải nói rằng lớp nhà văn nữ sinh vào thập kỷ 70 xuất hiện khá nhiều và tác phẩm của họ rất gây ấn tượng, chẳng hạn An Ni Bảo Bối, Vệ Tuệ, Miên Miên… nhiều người đã coi các cụm từ “nhà văn mỹ nữ”, “sáng tác bằng thân thể” là từ thay thế cho lớp nhà văn sinh vào thập kỷ 70. Tôi không nghĩ như vậy, đến thế hệ này sáng tác của họ khá cá nhân hoá, cá nhân hoá nghĩa là đa nguyên hoá. Tôi từng đọc một bài viết đăng trên tờ Thâm Quyến đặc khu báo có tiêu đề “Không nên ma quái hoá lớp nhà văn sinh vào thập kỷ 70”, tác giả đã dùng các định nghĩa như “nhà văn mỹ nữ”, “viết bằng thân thể”, đã ma quái hoá lớp nhà văn này. Họ có ưu khuyết điểm gì, chúng ta nên thông qua đối thoại để phê bình, đánh giá. Chớ nên dùng các loại định nghĩa như vậy, dễ oan uổng và tổn thương đến họ.
Xét từ góc độ bình luận văn học, sáng tác của các nhà văn sinh vào thập kỷ 70, chưa được các nhà bình luận phân tích một cách thấu đáo, có người chỉ đưa ra các loại mệnh danh và khái niệm, có người chỉ dùng các loại mệnh danh và khái niệm để bình luận, chứ không căn cứ vào bản thân tác phẩm, đó là điều bất hạnh lớn nhất mà lớp nhà văn sinh vào thập kỷ 70 gặp phải. Chúng ta phải có thái độ khoan dung độ lượng đối với họ, tôi cho rằng văn học liên quan đến tài năng (thiên phú), đồng thời sự trải nghiệm đóng vai trò vô cùng quan trọng. Hiện giờ tuổi của họ đã nhiều lên, sự trải nghiệm đã nhiều hơn, và sự chín chắn của họ chắc cũng sẽ dầy thêm.
Hỏi: Văn đàn Trung Quốc có cần lãnh tụ?
Bạch Hoa: Theo tôi, văn học chẳng cần phải có lãnh tụ. Bởi lẽ văn học là công việc hoàn toàn cá nhân. Cái gọi là lãnh tụ ngụ ý có một ai đó đứng ra chỉ huy. Nên hiểu thế này chăng, trong các khuynh hướng sáng tác khác nhau nên có những nhân vật tiêu biểu. Tôi cho rằng hiện giờ khác với trước đây, không còn các nhân vật kiểu Lỗ Tấn, Hồ Thích… như những năm 1920, 1930.
Sau đương đại cũng vậy, một vài người không thể ôm trùm, khái quát toàn bộ nền văn học. Thế nhưng, từ Thời kỳ mới trở lại đây, chúng ta có thể chọn ra một số nhân vật tiêu biểu cho các khuynh hướng sáng tác khác nhau. Chẳng hạn Ba Kim hiện còn sống, ông là nhà văn mà cuộc đời vắt qua hiện đại đến đương đại, ông hiển nhiên là một trong những nhân vật tiêu biểu. Tiếp đến là Vương Mông, hiện đã thuộc lớp nhà văn già, ông cũng là nhân vật tiêu biểu cho lớp nhà văn đó, và nữ nhà văn Trương Khiết tuổi kém ông đôi chút, cũng là một nhân vật tiêu biểu. Trẻ hơn họ một chút có Trần Trung Thực cũng là nhân vật tiêu biểu của thế hệ ông. Đến lớp nhà văn Trí Thanh sau đó, lại có Giả Bình Ao…
Ngoài ra, xét theo lối viết khác nhau, lại có các nhân vật tiêu biểu như Lý Nhuệ, Dư Hoa… đều là những nhà văn rất quan trọng.
Hỏi: Phải chăng phê bình văn học hiện đang xuống cấp?
Trần Hiểu Minh: Tôi hoàn toàn không đồng ý với cách nhìn này, thử hỏi rốt cuộc anh ta đã đọc được mấy bài phê bình văn học? Chỉ khi nào anh ta đọc và nghiên cứu một cách thực sự thì mới có quyền phát ngôn. Ngay cả rất nhiều người trong giới phê bình cũng đang nói rằng phê bình văn học Trung Quốc thập niên 90 thế kỷ XX đã xuống cấp, những người này có mấy ai đọc nổi một bài phê bình thật nghiêm túc, vậy họ làm sao có quyền phát ngôn. Theo tôi, hiện giờ trình độ phê bình, sự chuẩn bị về lý luận, năng lực nắm bắt, lý giải tác phẩm của các nhà phê bình đều vượt xa những năm 1980.
Bạch Hoa: Chớ bảo rằng phê bình văn học hiện nay là nói mò, hoặc trình độ thấp hơn trước đây, mà nên thấy rằng nó có nhiều đổi thay so với trước đây. Trước đây một tác phẩm vừa ra lò là có ngay loạt bài phê bình, hiện tượng đó ngày nay vị tất đã là bình thường. Hiện giờ phê bình văn học đã khác trước đây, phương thức bình luận đã thay đổi, dạng thức bình luận cũng thay đổi, chẳng hạn các cuộc toạ đàm nhiều lên, toạ đàm (kiểu trao đổi bàn tròn) cũng là một loại phê bình.
Ngoài ra còn có phê bình qua các phương tiện truyền thông, bài viết của các phóng viên. Nhiều khi nhà phê bình lại thông qua viết tản văn, tạp văn để trình bày quan điểm, đó cũng là một loại phê bình.
Mặt khác, lượng tác phẩm hiện nay vô cùng lớn, chỉ riêng tiểu thuyết (trường thiên tiểu thuyết), hàng năm đã có hàng nghìn, cứ cho là bạn có thể đọc 3 ngày 1 cuốn, thì một năm bạn chỉ đọc được chừng 100 cuốn, mới bằng 1 phần 10, mà tiểu thuyết mới chỉ là một thể loại, làm sao có thể bảo rằng bạn đã nắm được toàn bộ. Theo tôi hiện giờ có hai loại văn đàn, một là loại văn đàn nhìn từ bề mặt, do các phương tiện truyền thông tạo ra, ta có thể chạm vào được. Còn loại văn đàn thứ hai lại khá lý tính, chúng ta không chạm vào được.
Trước một thực tế phức tạp như vậy, hô hoán phê bình văn học đang xuống cấp thế này thế nọ, theo tôi là không thể chấp nhận, lẽ ra phải rất thận trọng, bởi lẽ khi bạn hô hoán như vậy, còn nhiều bài bạn chưa kịp xem, vậy sao có thể nói bừa được.
Nhìn chung, một số người chỉ xem những gì mình có trong tay, xem xong liền vội vàng kết luận. Mặt khác các phương tiện truyền thông lại làm rùm beng, kỳ thực các phương tiện truyền thông chỉ tung hô loại văn học danh nhân và văn học đại chúng. Do đó nhiều bạn đọc khi bàn đến toàn bộ tình hình đã mang sẵn ấn tượng xấu, mà văn đàn gồm có nhiều thứ, đòi hỏi phải tìm hiểu một cách bài bản.
Mạnh Phồn Hoa: Tôi rất tán thành sự trình bày và lý giải một cách tổng thể về thực trạng phê bình văn học Trung Quốc của giáo sư Trần. Việc dùng từ xuống cấp là rất hàm hồ và thiếu chuẩn xác. Người ta hay nói đạo đức xuống cấp, kinh tế xuống cấp, còn như bảo phê bình văn học xuống cấp là chỉ điều gì? Đó quả là một khái niệm khó mà chấp nhận?
Vậy nguyên nhân do đâu? Thời kỳ đầu của thập kỷ 90 thế kỷ XX, chúng ta luôn thấy các phương tiện truyền thông bàn luận về câu chuyện này, cho rằng phê bình văn học đã hoàn toàn vắng bóng (khuyết tịch). Thực ra đối với một số người nào đó, họ quả là vắng bóng, bởi lẽ họ đã không tham dự vào công việc phê bình văn học thập kỷ 90. Sự vắng bóng của anh ta cứ vậy được nhân lên, cuối cùng dẫn đến phê bình văn học đang dần bị vắng bóng. Sau đó phê bình văn học bị vắng bóng, ai cũng có thể chửi bới nó, nhổ nước bọt vào nó, chỉ trích nó, bao gồm tất tật thứ gì thuộc văn học đều bị coi là ngọn nguồn của mọi điều ác, thế là những lời chỉ trích văn học không ngừng xuất hiện.
Và tại sao phê bình văn học của thập kỷ 80 thế kỷ XX lại được hôm nay đánh giá cao đến vậy? Có thể thấy rằng, tính hợp pháp của phê bình văn học thập kỷ 80 thực ra là do khi đó phê bình văn học và hình thái ý thức chủ lưu của xã hội cùng hưởng tuần trăng mật, tuần trăng mật này được chúng ta phóng đại mãi, kéo dài mãi, tưởng chừng đến cả thế kỷ.
Trên thực tế, phát triển văn học của hôm nay đã có một lực lượng lành mạnh, tôi nhấn mạnh ở lực lượng lành mạnh, nó đã vượt rất xa so với thập kỷ 80 của thế kỷ XX, mỗi bước đi của nó đều rất lớn.
Song hiện giờ phê bình văn học cũng tồn tại những vấn đề của nó, chẳng hạn phê bình truyền thông, đó không phải là toàn bộ của phê bình văn học, mà chỉ là một bộ phận của phê bình văn học. Vấn đề lớn nhất của phê bình truyền thông nằm ở đâu? ở chỗ nó đã sự kiện hoá phê bình văn học, bởi lẽ chỉ có sự kiện mới thu hút được khán thính giả, hậu sự kiện cũng được nó quan tâm, song khi sự kiện qua đi, các vấn đề mà phê bình truyền thông quan tâm cũng tiêu luôn, do đó phê bình truyền thông chưa bao giờ trở thành phê bình thực sự, để thực sự trở thành nhân tố tác động đến sự phát triển của văn học, chỉ có thể là loại phê bình chân chính, nghĩa là phê bình phải được đặt trong một bối cảnh văn học rộng lớn.
(Báo Văn nghệ)
Văn học Trung Quốc thời gian qua đã trải qua những bước thay đổi lớn lao, phong phú đa dạng song cũng rất phức tạp, mạng Tân lãng (Làn sóng mới) của Trung Quốc đã mở cuộc giao lưu giữa bạn đọc trên mạng với 5 nhà bình luận văn học nổi tiếng Trung Quốc: Trần Hiểu Minh, Trương Di Vũ, Bạch Hoa, Lý Kính Trạch, Mạnh Phồn Hoa.
Hỏi: Văn đàn Trung Quốc mấy năm trở lại đây, lớp nhà văn sinh sau 1980 đang nổi lên như cồn, trở thành hiện tượng sau 80, các ngài nhìn nhận vấn đề này ra sao?
Trần Hiểu Minh: Nhắc đến hiện tượng sau 80, quả thực chúng tôi rất lúng túng, nhiều người cho rằng tại sao hiện giờ các tay bút lại ngày một trẻ. Sau thập niên 80, dùng niên đại để phân định các nhà văn liệu có ổn không? Việc dùng niên đại để phân định các nhà văn đó, trước tiên chứng tỏ các nhà phê bình đã không còn năng lực định danh (đặt tên), chúng ta đã không thể xuất phát từ khái niệm lý luận, từ một loại trào lưu, từ đặc điểm của bản thân một loại nghệ thuật để đưa ra những khái quát về một hiện tượng văn học của một thời kỳ. Điều này có nguyên nhân sâu xa, phức tạp của nó.
Nói một cách giản lược, sở dĩ năng lực định danh của các nhà phê bình ngày càng yếu kém là do, sau khi bước vào thế kỷ XXI, quyền uy của việc chế độ hoá lớn vô cùng, chúng ta có quá nhiều hệ thống, chẳng hạn các loại giải thưởng, các loại quỹ, các loại định danh, nguồn vốn trong hệ thống chế độ hoá đã không còn khả năng khống chế đối với quần thể có sức mạnh lớn như vậy.
Mặt khác, các nhà phê bình cũng không còn những cảm xúc mãnh liệt để đi sâu vào việc tổng kết định danh. Việc này quả chẳng vui vẻ gì, mà chỉ càng tăng thêm nỗi lo cho mọi người. Tính sáng tạo trong phê bình lý luận của chúng ta đã bị các sức mạnh xã hội loại bỏ, bao gồm sự loại bỏ bởi sức mạnh của bản thân lịch sử, bởi sức mạnh của thị trường, bởi các phương tiện truyền thông, chúng ta đã không thể đặt tên cho hiện tượng văn học của một thời kỳ bằng lý luận.
Hai là, chúng ta sẽ đánh giá lớp nhà văn sinh trong thập kỷ 80 này ra sao. Sáng tác của họ đã rất khác với văn học truyền thống, nên không thể lý giải theo cách truyền thống. Quan niệm thẩm mỹ của họ được nuôi dưỡng bởi nhạc Pop, nhạc Rock, văn hoá đại chúng, văn học thời thượng, chủ nghĩa tiêu dùng.
Ba là, sự lên ngôi của lớp nhà văn này liên quan đến lớp người con một ở Trung Quốc hiện nay (do Nhà nước Trung Quốc quy định mỗi gia đình chỉ được sinh một con), lớp người sinh vào thập niên 80 này đến nay đã trưởng thành, đã đến tuổi vào cao trung, vào đại học, do trải nghiệm của họ khác hẳn các thế hệ trước, xã hội mà họ lớn lên và đối diện, cảm thụ thẩm mỹ và hứng thú thẩm mỹ mà họ theo đuổi đều khác trước. Mặt khác, bản thân họ lại có khả năng tiêu dùng, điều này rất quan trọng, bởi vì những gia đình con một ở Trung Quốc sau thập niên 90 đều rất giàu có, đó là lớp người có sức mua rất lớn, họ trở thành đội quân chủ lực tiêu thụ sách hiện nay.
Bạch Hoa: Lớp nhà văn sinh trong thập kỷ 80 sở dĩ trở thành hiện tượng nổi bật là do, họ viết cho lớp người như họ đọc, độc giả của họ chủ yếu là các học sinh cao đẳng, trung học, bao gồm cả sinh viên đại học, tác gia của học sinh sáng tác cho học sinh đọc, điều này quả là chưa từng thấy. Trước đây bạn đọc văn học thiếu nhi do người lớn viết, hoặc đọc văn học của người lớn.
Trương Di Vũ: Điều dễ nhận thấy là hiện lớp trẻ đang chiếm lĩnh thị trường văn học, những người độ tuổi trung niên trở lên ngày càng ít đọc sách, hoặc chỉ đọc loại sách ứng dụng, do đó thị trường văn học đã thực sự chuyển sang lớp thanh thiếu niên, thanh thiếu niên trở thành đội quân chủ lực của thị trường văn học, đọc sách thuộc về thế hệ họ, mua sách cũng thuộc về thế hệ họ, và viết sách cũng thuộc về thế hệ họ.
Hỏi: Các ngài đánh giá ra sao địa vị của văn học thập kỷ 90 trong lịch sử văn học Trung Quốc, những tác phẩm nào là tiêu biểu của thời kỳ này?
Mạnh Phồn Hoa: Văn học thập kỷ 90 có địa vị vô cùng quan trọng trong lịch sử văn học đương đại Trung Quốc. Trong khoảng thời gian từ cuối thập kỷ 80 đến năm 1992, trong văn hoá Trung Quốc và lịch sử văn học Trung Quốc xuất hiện một khoảng trống tạm thời, sự xuất hiện khoảng trống này, khiến cho tầng lớp trí thức cũng gặp sự bất lợi nghiêm trọng, sau đó tầng lớp trí thức về cơ bản không muốn phát ngôn nữa. Từ năm 1989 đến năm 1992 trở đi, sự thất ngữ (mất tiếng) của văn hoá đã nảy sinh bước chuyển đổi mô hình vô cùng quan trọng. Tác phẩm điển hình nhất, đồng thời cũng gây nhiều ảnh hướng nhất thập kỷ 90 chính là tiểu thuyết Phế đô của Giả Bình Ao (đã được dịch sang tiếng Việt), sáng tác của ông so với các sáng tác của chúng ta trước năm 1989, so với toàn bộ tiểu thuyết trong suốt già nửa thế kỷ XX, các phương diện quan niệm văn học, kỹ xảo, sự tưởng tượng về giới tính, về quốc gia, về dân tộc, về thân phận người trí thức hoàn toàn khác. Do đó sự xuất hiện của Phế đô đã trở thành một sự kiện mang tính cột mốc, còn việc ngày nay chúng ta đánh giá tác phẩm này ra sao lại là chuyện khác. Điều đáng nói là, tác phẩm Phế đô đã tạo được một thị trường khá tốt, bao gồm cả việc lớp trí thức bị rơi vào thế bất lợi nghiêm trọng, đồng thời cũng tạo ra bước chuyển khá tốt đối với trí thức của nước ta.
Bạch Hoa: Năm 97, 98 xuất hiện tiểu thuyết Trường hận ca của Vương An ức (đã dịch sang tiếng Việt).
Mạnh Phồn Hoa: Những tác phẩm đó đều rất quan trọng, song việc đánh giá chúng ra sao lại là chuyện khác. Vừa rồi có bạn nêu vấn đề văn học biên duyên hoá (ý nói văn học không còn chiếm vị trí trung tâm nữa, mà bị gạt ra rìa - TS), điều này không phải do sự sa sú nghệ thuật của bản thân văn học, mà là do đã xuất hiện nhiều hình thức nghệ thuật khác, như CD, Karaoke, truyền hình, Internet, vi tính… trong một ý nghĩa nào đó, nó thực sự đã chia tách “nhân khẩu văn học”, đồng thời làm suy yếu chức năng của văn học đối với xã hội, do đó không thể nói nghệ thuật của văn học xuống cấp, mà là địa vị của bản thân văn học trong cấu trúc xã hội đang ngày một yếu đi.
Hỏi: Các ngài đánh giá ra sao về lớp nhà văn được gọi là “nhà văn mỹ nữ” sinh vào thập kỷ 70, 80 thế kỷ XX?
Bạch Hoa: Phải nói rằng lớp nhà văn nữ sinh vào thập kỷ 70 xuất hiện khá nhiều và tác phẩm của họ rất gây ấn tượng, chẳng hạn An Ni Bảo Bối, Vệ Tuệ, Miên Miên… nhiều người đã coi các cụm từ “nhà văn mỹ nữ”, “sáng tác bằng thân thể” là từ thay thế cho lớp nhà văn sinh vào thập kỷ 70. Tôi không nghĩ như vậy, đến thế hệ này sáng tác của họ khá cá nhân hoá, cá nhân hoá nghĩa là đa nguyên hoá. Tôi từng đọc một bài viết đăng trên tờ Thâm Quyến đặc khu báo có tiêu đề “Không nên ma quái hoá lớp nhà văn sinh vào thập kỷ 70”, tác giả đã dùng các định nghĩa như “nhà văn mỹ nữ”, “viết bằng thân thể”, đã ma quái hoá lớp nhà văn này. Họ có ưu khuyết điểm gì, chúng ta nên thông qua đối thoại để phê bình, đánh giá. Chớ nên dùng các loại định nghĩa như vậy, dễ oan uổng và tổn thương đến họ.
Xét từ góc độ bình luận văn học, sáng tác của các nhà văn sinh vào thập kỷ 70, chưa được các nhà bình luận phân tích một cách thấu đáo, có người chỉ đưa ra các loại mệnh danh và khái niệm, có người chỉ dùng các loại mệnh danh và khái niệm để bình luận, chứ không căn cứ vào bản thân tác phẩm, đó là điều bất hạnh lớn nhất mà lớp nhà văn sinh vào thập kỷ 70 gặp phải. Chúng ta phải có thái độ khoan dung độ lượng đối với họ, tôi cho rằng văn học liên quan đến tài năng (thiên phú), đồng thời sự trải nghiệm đóng vai trò vô cùng quan trọng. Hiện giờ tuổi của họ đã nhiều lên, sự trải nghiệm đã nhiều hơn, và sự chín chắn của họ chắc cũng sẽ dầy thêm.
Hỏi: Văn đàn Trung Quốc có cần lãnh tụ?
Bạch Hoa: Theo tôi, văn học chẳng cần phải có lãnh tụ. Bởi lẽ văn học là công việc hoàn toàn cá nhân. Cái gọi là lãnh tụ ngụ ý có một ai đó đứng ra chỉ huy. Nên hiểu thế này chăng, trong các khuynh hướng sáng tác khác nhau nên có những nhân vật tiêu biểu. Tôi cho rằng hiện giờ khác với trước đây, không còn các nhân vật kiểu Lỗ Tấn, Hồ Thích… như những năm 1920, 1930.
Sau đương đại cũng vậy, một vài người không thể ôm trùm, khái quát toàn bộ nền văn học. Thế nhưng, từ Thời kỳ mới trở lại đây, chúng ta có thể chọn ra một số nhân vật tiêu biểu cho các khuynh hướng sáng tác khác nhau. Chẳng hạn Ba Kim hiện còn sống, ông là nhà văn mà cuộc đời vắt qua hiện đại đến đương đại, ông hiển nhiên là một trong những nhân vật tiêu biểu. Tiếp đến là Vương Mông, hiện đã thuộc lớp nhà văn già, ông cũng là nhân vật tiêu biểu cho lớp nhà văn đó, và nữ nhà văn Trương Khiết tuổi kém ông đôi chút, cũng là một nhân vật tiêu biểu. Trẻ hơn họ một chút có Trần Trung Thực cũng là nhân vật tiêu biểu của thế hệ ông. Đến lớp nhà văn Trí Thanh sau đó, lại có Giả Bình Ao…
Ngoài ra, xét theo lối viết khác nhau, lại có các nhân vật tiêu biểu như Lý Nhuệ, Dư Hoa… đều là những nhà văn rất quan trọng.
Hỏi: Phải chăng phê bình văn học hiện đang xuống cấp?
Trần Hiểu Minh: Tôi hoàn toàn không đồng ý với cách nhìn này, thử hỏi rốt cuộc anh ta đã đọc được mấy bài phê bình văn học? Chỉ khi nào anh ta đọc và nghiên cứu một cách thực sự thì mới có quyền phát ngôn. Ngay cả rất nhiều người trong giới phê bình cũng đang nói rằng phê bình văn học Trung Quốc thập niên 90 thế kỷ XX đã xuống cấp, những người này có mấy ai đọc nổi một bài phê bình thật nghiêm túc, vậy họ làm sao có quyền phát ngôn. Theo tôi, hiện giờ trình độ phê bình, sự chuẩn bị về lý luận, năng lực nắm bắt, lý giải tác phẩm của các nhà phê bình đều vượt xa những năm 1980.
Bạch Hoa: Chớ bảo rằng phê bình văn học hiện nay là nói mò, hoặc trình độ thấp hơn trước đây, mà nên thấy rằng nó có nhiều đổi thay so với trước đây. Trước đây một tác phẩm vừa ra lò là có ngay loạt bài phê bình, hiện tượng đó ngày nay vị tất đã là bình thường. Hiện giờ phê bình văn học đã khác trước đây, phương thức bình luận đã thay đổi, dạng thức bình luận cũng thay đổi, chẳng hạn các cuộc toạ đàm nhiều lên, toạ đàm (kiểu trao đổi bàn tròn) cũng là một loại phê bình.
Ngoài ra còn có phê bình qua các phương tiện truyền thông, bài viết của các phóng viên. Nhiều khi nhà phê bình lại thông qua viết tản văn, tạp văn để trình bày quan điểm, đó cũng là một loại phê bình.
Mặt khác, lượng tác phẩm hiện nay vô cùng lớn, chỉ riêng tiểu thuyết (trường thiên tiểu thuyết), hàng năm đã có hàng nghìn, cứ cho là bạn có thể đọc 3 ngày 1 cuốn, thì một năm bạn chỉ đọc được chừng 100 cuốn, mới bằng 1 phần 10, mà tiểu thuyết mới chỉ là một thể loại, làm sao có thể bảo rằng bạn đã nắm được toàn bộ. Theo tôi hiện giờ có hai loại văn đàn, một là loại văn đàn nhìn từ bề mặt, do các phương tiện truyền thông tạo ra, ta có thể chạm vào được. Còn loại văn đàn thứ hai lại khá lý tính, chúng ta không chạm vào được.
Trước một thực tế phức tạp như vậy, hô hoán phê bình văn học đang xuống cấp thế này thế nọ, theo tôi là không thể chấp nhận, lẽ ra phải rất thận trọng, bởi lẽ khi bạn hô hoán như vậy, còn nhiều bài bạn chưa kịp xem, vậy sao có thể nói bừa được.
Nhìn chung, một số người chỉ xem những gì mình có trong tay, xem xong liền vội vàng kết luận. Mặt khác các phương tiện truyền thông lại làm rùm beng, kỳ thực các phương tiện truyền thông chỉ tung hô loại văn học danh nhân và văn học đại chúng. Do đó nhiều bạn đọc khi bàn đến toàn bộ tình hình đã mang sẵn ấn tượng xấu, mà văn đàn gồm có nhiều thứ, đòi hỏi phải tìm hiểu một cách bài bản.
Mạnh Phồn Hoa: Tôi rất tán thành sự trình bày và lý giải một cách tổng thể về thực trạng phê bình văn học Trung Quốc của giáo sư Trần. Việc dùng từ xuống cấp là rất hàm hồ và thiếu chuẩn xác. Người ta hay nói đạo đức xuống cấp, kinh tế xuống cấp, còn như bảo phê bình văn học xuống cấp là chỉ điều gì? Đó quả là một khái niệm khó mà chấp nhận?
Vậy nguyên nhân do đâu? Thời kỳ đầu của thập kỷ 90 thế kỷ XX, chúng ta luôn thấy các phương tiện truyền thông bàn luận về câu chuyện này, cho rằng phê bình văn học đã hoàn toàn vắng bóng (khuyết tịch). Thực ra đối với một số người nào đó, họ quả là vắng bóng, bởi lẽ họ đã không tham dự vào công việc phê bình văn học thập kỷ 90. Sự vắng bóng của anh ta cứ vậy được nhân lên, cuối cùng dẫn đến phê bình văn học đang dần bị vắng bóng. Sau đó phê bình văn học bị vắng bóng, ai cũng có thể chửi bới nó, nhổ nước bọt vào nó, chỉ trích nó, bao gồm tất tật thứ gì thuộc văn học đều bị coi là ngọn nguồn của mọi điều ác, thế là những lời chỉ trích văn học không ngừng xuất hiện.
Và tại sao phê bình văn học của thập kỷ 80 thế kỷ XX lại được hôm nay đánh giá cao đến vậy? Có thể thấy rằng, tính hợp pháp của phê bình văn học thập kỷ 80 thực ra là do khi đó phê bình văn học và hình thái ý thức chủ lưu của xã hội cùng hưởng tuần trăng mật, tuần trăng mật này được chúng ta phóng đại mãi, kéo dài mãi, tưởng chừng đến cả thế kỷ.
Trên thực tế, phát triển văn học của hôm nay đã có một lực lượng lành mạnh, tôi nhấn mạnh ở lực lượng lành mạnh, nó đã vượt rất xa so với thập kỷ 80 của thế kỷ XX, mỗi bước đi của nó đều rất lớn.
Song hiện giờ phê bình văn học cũng tồn tại những vấn đề của nó, chẳng hạn phê bình truyền thông, đó không phải là toàn bộ của phê bình văn học, mà chỉ là một bộ phận của phê bình văn học. Vấn đề lớn nhất của phê bình truyền thông nằm ở đâu? ở chỗ nó đã sự kiện hoá phê bình văn học, bởi lẽ chỉ có sự kiện mới thu hút được khán thính giả, hậu sự kiện cũng được nó quan tâm, song khi sự kiện qua đi, các vấn đề mà phê bình truyền thông quan tâm cũng tiêu luôn, do đó phê bình truyền thông chưa bao giờ trở thành phê bình thực sự, để thực sự trở thành nhân tố tác động đến sự phát triển của văn học, chỉ có thể là loại phê bình chân chính, nghĩa là phê bình phải được đặt trong một bối cảnh văn học rộng lớn.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,
