Lý Nhuệ- Người đứng ngoài những trào lưu
Không nổi tiếng như Dư Hoa, không gây nhiều tranh cãi như Mạc Ngôn và từng xếp hàng đầu trong số tiểu thuyết gia được công chúng bình dân yêu mến tại Trung Quốc, đó là Lý Nhuệ - một người sống kín đáo. Lý tự nhận mình không hợp với cái ồn ã của văn trường Trung Quốc hiện nay, nhưng dường như khi lạnh lùng với ánh hào quang của những vòng nguyệt quế, Lý lại được các văn sĩ kính phục hơn. Bao nhiêu năm cầm bút là gần như bấy nhiêu lần Lý ghi dấu ấn của mình trong nghệ thuật văn học trẻ Trung Quốc. Vậy mà cho tới bây giờ, Lý vẫn tập trung đọc, nghĩ và viết không ngừng nghỉ.
Sau một vài năm khá im hơi, Lý đã khiến thế giới văn học phải sửng sốt vì một tác phẩm mới của mình. Cuốn tiểu thuyết mới nhất của ông là Ngân Thành cố sự thành công vang dội, đoạt giải thưởng văn học Mao Thuẫn, và ngay lập tức được xếp vào “100 tiểu thuyết lớn nhất của Trung Quốc mọi thời đại”. Đến lúc này, người ta mới vỡ lẽ ra rằng khoảng thời gian im lặng vừa qua chính là lúc Lý “thai nghén” cho đứa con tinh thần của mình. Dẹp tan mọi lời dèm pha rằng ngòi bút nay đã mòn, tay nay đã không còn dẻo, Lý cứ điềm nhiên được mời bước trên thảm đỏ của văn đàn.
Không cần phải làm gì để phô trương thanh thế, nhưng trên thị trường văn học quốc tế, “thương hiệu” Lý Nhuệ được chú ý hơn hẳn các thương hiệu khác. Những tác phẩm của Lý được các nhà Hán học giỏi nhất thế giới theo sát để dịch, đặc biệt là Goran Malmqvist, thành viên nói tiếng Hán duy nhất của Viện Hàn lâm Thuỵ Điển, nơi trao giải Nobel hằng năm. Khi nhận thấy một tài năng hứa hẹn sẽ làm phong phú thêm vườn văn chương thế giới, Malmqvist đã “bám” Lý Nhuệ ngay từ thành công đầu tiên của ông với tác phẩm Hậu thổ năm 1989. Ngài viện sĩ của một viện hàn lâm thuộc hàng danh giá nhất thế giới và có quyền bỏ phiếu trao giải Nobel cho bất kỳ một văn sĩ nào, đã dịch 3 trong số 5 tác phẩm của Lý, và hào hứng tuyên bố đang dịch cuốn thứ 4 Ngân Thành cố sự. Đó hoàn toàn không phải là sự ngẫu hứng khi mà tác phẩm của Lý có sức hút đặc biệt đối với phương Tây. Không riêng gì Malmqvist say mê, các dịch giả nổi tiếng thế giới về Hán học như Howard Goldblatt (Mỹ) hay Annie Curien (Pháp) cũng tìm được sự đồng cảm khi dịch những tác phẩm của Lý. Để giờ đây, những tác phẩm ấy đang thu hút hàng triệu độc giả Âu Mỹ, những con người vốn luôn cảm thấy xa lạ và hiếu kỳ với văn hóa phương Đông huyền bí.
Nói như thế không có nghĩa là tác phẩm của Lý chỉ đơn thuần giải đáp cho trí tưởng tượng của con người, khi mà trong thực tế họ không thể đạt được những gì mình mong muốn. Ngược lại hoàn toàn, văn chương của ông xoáy vào bản chất của cuộc sống, đụng chạm tới những góc sâu nhất, thầm kín nhất của con người. Cũng vì lý do này mà Lý Nhuệ không quá nổi ở đại lục, nơi mà những cuốn tiểu thuyết giật gân đang trở thành những “best-seller”. Hay đúng hơn, ông luôn đứng ngoài mọi “trào lưu” văn học vốn có ở Trung Quốc từ 1970 đến nay. Nổi trội có loại “văn học vết thương” với hàng triệu bản sách bán ra hồi đầu những năm 80 mô tả toà án và nỗi khổ cực trong cách mạng văn hoá (1966-1976); hay “văn học về nguồn” với những hoài niệm thời trai trẻ trong cách mạng văn hoá trộn ít nhiều buồn thương. Từ 1990, “văn hoá thương mại” đã hút hồn nhiều văn sĩ Trung Quốc và họ đã hướng văn học theo kiểu giải trí, tươi mát. Từ lúc đó, ông thường tự nhận mình chỉ là kẻ đi bên cạnh văn đàn Trung Quốc.
Lý do nữa khiến Lý không đại chúng chính là việc ông không thuộc tuýp nhà văn “mắn đẻ”. Với mỗi tiểu thuyết, Lý đều suy tưởng và ấp ủ rất lâu. Và khi viết, ông cũng rất chậm. Lý quan niệm rằng mỗi câu mỗi chữ viết ra đều chứa đựng những ẩn tình sâu xa, chính vì thế không thể viết bừa, viết ẩu. Trước khi bắt đầu viết Cựu chỉ, ông ngẫm nghĩ tới 7 năm, Ngân Thành cố sự còn lâu hơn thế. Tuy nhiên, kết quả thật ấn tượng. Đó là sự đền đáp cho niềm đam mê văn học chân chính. Từ Hậu thổ (1989), Cựu chỉ (1992) đến Vô phong chi thụ (Cây không gió), Vạn lý vô vân (1996) và Ngân Thành cố sự (2002), mỗi tác phẩm của Lý đều khác nhau ngay từ bút pháp cho đến cách kể chuyện. Song, dù đề tài có thế nào, các câu chuyện của ông đều xoay quanh một chủ đề duy nhất - khám phá bản chất của đời sống con người.
Lý vẫn thường đùa rằng hai tâm điểm, Núi Lục Lương và Ngân Thành cố sự là sự khúc xạ qua đời ông, nhưng ai cũng hiểu đằng sau câu nói đùa ấy là cả một sự thật. Lý từng nếm trải một cuộc đời cay đắng cùng với thế hệ mình trong Cách mạng Văn hoá. Khi mới 16 tuổi, Lý Nhuệ bị đưa về núi Lục Lương ở Sơn Tây cải tạo liền 6 năm ròng, trong một ngôi làng biệt lập có cả thảy 11 gia đình. Nhưng chính cuộc đời cải tạo đã sinh ra văn sĩ Lý Nhuệ ngày hôm nay. “Tôi có được những kinh nghiệm cá nhân lớn nhất của đời tôi ở đó, những điều quyết định văn phong của tôi sau này”, ông tâm sự.
Bởi thế văn của Lý Nhuệ chẳng thể hoà giọng vào hợp xướng “văn học vết thương”. Lý đã viết Hậu thổ - gồm 17 truyện ngắn - rất muộn với một lối nhìn khác hẳn. Qua mô tả cuộc đời thường nhật đầy khốn khổ yêu ghét của nông dân vùng Lục Lương, Lý đã vẽ nên một bức chân dung văn hoá về một vùng đất của Trung Quốc với những mảng mầu trung thực nhất. Khi Cây không gió và Vạn lý vô vân ra đời năm 1996, người ta những tưởng sẽ gặp lại Lục Lương một lần nữa. Nhưng không, khác với những gì Lý đã thể hiện trước đó, Cây không gió và Vạn lý vô vân lại là địa chỉ tưởng tượng của nhà văn sau nhiều năm nghiên cứu và “chế tạo” các mẫu người, trang phục, sông suối, nghề làm muối và những tệ hại của “thành phố bạc”. Rốt cuộc, bao nhiêu thăng trầm vần vũ rồi cũng qua đi, để chỉ đọng lại một Lý Nhuệ luôn lạnh lùng đứng ngoài những trào lưu mà nhìn vào, nhưng lại sâu lắng và vô cùng gần gũi với Đời, với Người như Lý vẫn tự nhận.
(Văn nghệ Trẻ)
Không nổi tiếng như Dư Hoa, không gây nhiều tranh cãi như Mạc Ngôn và từng xếp hàng đầu trong số tiểu thuyết gia được công chúng bình dân yêu mến tại Trung Quốc, đó là Lý Nhuệ - một người sống kín đáo. Lý tự nhận mình không hợp với cái ồn ã của văn trường Trung Quốc hiện nay, nhưng dường như khi lạnh lùng với ánh hào quang của những vòng nguyệt quế, Lý lại được các văn sĩ kính phục hơn. Bao nhiêu năm cầm bút là gần như bấy nhiêu lần Lý ghi dấu ấn của mình trong nghệ thuật văn học trẻ Trung Quốc. Vậy mà cho tới bây giờ, Lý vẫn tập trung đọc, nghĩ và viết không ngừng nghỉ.
Sau một vài năm khá im hơi, Lý đã khiến thế giới văn học phải sửng sốt vì một tác phẩm mới của mình. Cuốn tiểu thuyết mới nhất của ông là Ngân Thành cố sự thành công vang dội, đoạt giải thưởng văn học Mao Thuẫn, và ngay lập tức được xếp vào “100 tiểu thuyết lớn nhất của Trung Quốc mọi thời đại”. Đến lúc này, người ta mới vỡ lẽ ra rằng khoảng thời gian im lặng vừa qua chính là lúc Lý “thai nghén” cho đứa con tinh thần của mình. Dẹp tan mọi lời dèm pha rằng ngòi bút nay đã mòn, tay nay đã không còn dẻo, Lý cứ điềm nhiên được mời bước trên thảm đỏ của văn đàn.
Không cần phải làm gì để phô trương thanh thế, nhưng trên thị trường văn học quốc tế, “thương hiệu” Lý Nhuệ được chú ý hơn hẳn các thương hiệu khác. Những tác phẩm của Lý được các nhà Hán học giỏi nhất thế giới theo sát để dịch, đặc biệt là Goran Malmqvist, thành viên nói tiếng Hán duy nhất của Viện Hàn lâm Thuỵ Điển, nơi trao giải Nobel hằng năm. Khi nhận thấy một tài năng hứa hẹn sẽ làm phong phú thêm vườn văn chương thế giới, Malmqvist đã “bám” Lý Nhuệ ngay từ thành công đầu tiên của ông với tác phẩm Hậu thổ năm 1989. Ngài viện sĩ của một viện hàn lâm thuộc hàng danh giá nhất thế giới và có quyền bỏ phiếu trao giải Nobel cho bất kỳ một văn sĩ nào, đã dịch 3 trong số 5 tác phẩm của Lý, và hào hứng tuyên bố đang dịch cuốn thứ 4 Ngân Thành cố sự. Đó hoàn toàn không phải là sự ngẫu hứng khi mà tác phẩm của Lý có sức hút đặc biệt đối với phương Tây. Không riêng gì Malmqvist say mê, các dịch giả nổi tiếng thế giới về Hán học như Howard Goldblatt (Mỹ) hay Annie Curien (Pháp) cũng tìm được sự đồng cảm khi dịch những tác phẩm của Lý. Để giờ đây, những tác phẩm ấy đang thu hút hàng triệu độc giả Âu Mỹ, những con người vốn luôn cảm thấy xa lạ và hiếu kỳ với văn hóa phương Đông huyền bí.
Nói như thế không có nghĩa là tác phẩm của Lý chỉ đơn thuần giải đáp cho trí tưởng tượng của con người, khi mà trong thực tế họ không thể đạt được những gì mình mong muốn. Ngược lại hoàn toàn, văn chương của ông xoáy vào bản chất của cuộc sống, đụng chạm tới những góc sâu nhất, thầm kín nhất của con người. Cũng vì lý do này mà Lý Nhuệ không quá nổi ở đại lục, nơi mà những cuốn tiểu thuyết giật gân đang trở thành những “best-seller”. Hay đúng hơn, ông luôn đứng ngoài mọi “trào lưu” văn học vốn có ở Trung Quốc từ 1970 đến nay. Nổi trội có loại “văn học vết thương” với hàng triệu bản sách bán ra hồi đầu những năm 80 mô tả toà án và nỗi khổ cực trong cách mạng văn hoá (1966-1976); hay “văn học về nguồn” với những hoài niệm thời trai trẻ trong cách mạng văn hoá trộn ít nhiều buồn thương. Từ 1990, “văn hoá thương mại” đã hút hồn nhiều văn sĩ Trung Quốc và họ đã hướng văn học theo kiểu giải trí, tươi mát. Từ lúc đó, ông thường tự nhận mình chỉ là kẻ đi bên cạnh văn đàn Trung Quốc.
Lý do nữa khiến Lý không đại chúng chính là việc ông không thuộc tuýp nhà văn “mắn đẻ”. Với mỗi tiểu thuyết, Lý đều suy tưởng và ấp ủ rất lâu. Và khi viết, ông cũng rất chậm. Lý quan niệm rằng mỗi câu mỗi chữ viết ra đều chứa đựng những ẩn tình sâu xa, chính vì thế không thể viết bừa, viết ẩu. Trước khi bắt đầu viết Cựu chỉ, ông ngẫm nghĩ tới 7 năm, Ngân Thành cố sự còn lâu hơn thế. Tuy nhiên, kết quả thật ấn tượng. Đó là sự đền đáp cho niềm đam mê văn học chân chính. Từ Hậu thổ (1989), Cựu chỉ (1992) đến Vô phong chi thụ (Cây không gió), Vạn lý vô vân (1996) và Ngân Thành cố sự (2002), mỗi tác phẩm của Lý đều khác nhau ngay từ bút pháp cho đến cách kể chuyện. Song, dù đề tài có thế nào, các câu chuyện của ông đều xoay quanh một chủ đề duy nhất - khám phá bản chất của đời sống con người.
Lý vẫn thường đùa rằng hai tâm điểm, Núi Lục Lương và Ngân Thành cố sự là sự khúc xạ qua đời ông, nhưng ai cũng hiểu đằng sau câu nói đùa ấy là cả một sự thật. Lý từng nếm trải một cuộc đời cay đắng cùng với thế hệ mình trong Cách mạng Văn hoá. Khi mới 16 tuổi, Lý Nhuệ bị đưa về núi Lục Lương ở Sơn Tây cải tạo liền 6 năm ròng, trong một ngôi làng biệt lập có cả thảy 11 gia đình. Nhưng chính cuộc đời cải tạo đã sinh ra văn sĩ Lý Nhuệ ngày hôm nay. “Tôi có được những kinh nghiệm cá nhân lớn nhất của đời tôi ở đó, những điều quyết định văn phong của tôi sau này”, ông tâm sự.
Bởi thế văn của Lý Nhuệ chẳng thể hoà giọng vào hợp xướng “văn học vết thương”. Lý đã viết Hậu thổ - gồm 17 truyện ngắn - rất muộn với một lối nhìn khác hẳn. Qua mô tả cuộc đời thường nhật đầy khốn khổ yêu ghét của nông dân vùng Lục Lương, Lý đã vẽ nên một bức chân dung văn hoá về một vùng đất của Trung Quốc với những mảng mầu trung thực nhất. Khi Cây không gió và Vạn lý vô vân ra đời năm 1996, người ta những tưởng sẽ gặp lại Lục Lương một lần nữa. Nhưng không, khác với những gì Lý đã thể hiện trước đó, Cây không gió và Vạn lý vô vân lại là địa chỉ tưởng tượng của nhà văn sau nhiều năm nghiên cứu và “chế tạo” các mẫu người, trang phục, sông suối, nghề làm muối và những tệ hại của “thành phố bạc”. Rốt cuộc, bao nhiêu thăng trầm vần vũ rồi cũng qua đi, để chỉ đọng lại một Lý Nhuệ luôn lạnh lùng đứng ngoài những trào lưu mà nhìn vào, nhưng lại sâu lắng và vô cùng gần gũi với Đời, với Người như Lý vẫn tự nhận.
(Văn nghệ Trẻ)
Love mickey,