Vài nét về cư dân Châu Ro



Dựng nêu trong lể cúng Yang lúa

Tộc người Châu Ro là cư dân có mặt sớm trên vùng Đồng Nai. Theo các nguồn sử liệu, trước khi lưu dân Việt đến Đồng Nai khẩn hoang lập nghiệp vào thế kỷ XVI, thì người Châu Ro cùng các nhóm người Khơho, Stiêng, Mạ đã từng cư trú và sinh sống. Chính vì vậy, người Châu Ro và những nhóm cư dân trên được xem là cư dân bản địa/ cư dân gốc, cư dân tại chỗ của vùng Đồng Nai. Tộc người Châu Ro thuộc nhóm loại hình nhân chủng Anhđônêdiêng, về mặt ngôn ngữ, thuộc ngữ hệ Môn - Khơ me, dòng Nam Á, chưa có chữ viết riêng của dân tộc mình.

Người Châu Ro được gọi bằng nhiều tên khác nhau. Một số tài liệu trước đây gọi người Châu Ro là Ro, Tô, Xôp (Coop), hay Dơ ro... Người Châu Ro tự gọi mình là Chrau Jro với nghĩa: Chrau/người, Jro/tên bộ tộc. Về cá nhân, người Châu Ro có các họ thường gặp như Điểu, Thổ. Các họ như: Tòng, Lâm, Đào, Lý, Dương, Mai, Hồng được cho là vua Minh Mạng ban cho sau này để làm họ.

Hiện nay trên địa bàn Đồng Nai, theo thống kê dân số là 1-4-1999 thì số dân Châu Ro có khoảng 11.000 người (đứng hàng thứ 3/40 dân tộc sinh sống ở Đồng Nai); sống tập trung chủ yếu tại ấp Lý Lịch, xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu ; xã Túc Trưng huyện Định Quán; xã Xuân Vinh, xã Xuân Bình, huyện Long Khánh; xã Xuân Trường, xã Xuân Phú, xã Xuân Thọ... huyện Xuân Lộc. Một số hộ dân Châu Ro sống rải rác ở huyện Long Thành, huyện Thống Nhất.

Tín ngưỡng nguyên thủy của dân tộc Châu Ro là thờ đa thần với quan niệm mọi vật đều có linh hồn. Vì vậy, họ thờ rất nhiều thần. Người Châu Ro tin vào một thế giới siêu hình tồn tại song song với thế giới thực tại mà họ đang sống. Thế giới siêu hình đó là nơi tồn tại, ngự trị của các thần linh (đại diện cho cái thiện) và có cả ma quỷ (đại diện cho cái ác), có khả năng chi phối đến đời sống con người.

Người Châu Ro gọi thần linh là Yang (Giàng). Hệ thống thần linh người Châu Ro thờ rất phong phú: Yang nhà, Yang rừng, Yang Lúa... họ xem việc cúng kiến các thần linh là cách ứng xử phải lẽ đối với thế giới vô hình đang tồn tại, chi phối đến đời sống bản thân, cộng đồng. Trong các loại Yang, người Châu Ro xem trọng nhất là Yang Nhà, Yang Lúa, Yang rừng. Những loại Yang này có tác động, ảnh hưởng trực tiếp và gần gũi trong hoạt động đời sống của cộng đồng. Yang Nhà theo quan niệm của người Châu Ro là chủ thể nuôi mạng sống gia đình, thân tộc; vì vậy trong bất kỳ lễ cúng nào, người Châu Ro đều trình lễ cúng qua Yang Nhà nước.

Lễ cúng Yang lúa

Yang lúa được người Châu Ro cúng theo định kỳ hàng năm. Thời gian cũng không ấn định cụ thể nhưng thường trong khoảng từ tháng hai đến tháng ba âm lịch, vào những ngày trời đẹp, đêm có trăng sáng. Đây là lễ hội lớn nhất của cộng đồng và để lại những dấu ấn về lễ nghi nông nghiệp của người Châu Ro. Trước đây, khi tính cộng đồng còn chặt chẽ, thể chế nhà dài tồn tại, người Châu Ro tổ chức cúng Yang lúa tại đây. Lễ hội cúng Yang lúa thường kéo dài trong nhiều ngày đêm. Mọi người trong buôn làng đều tham dự. Những người thầy cúng giữ vai trò hành lễ trong các nghi thức.

Lễ vật cúng Yang lúa gồm: thịt gà luộc, thịt heo (đầu heo hoặc nguyên con còn sống), rượu cần, những bông lúa. Riêng phần bánh làm nhiều hay ít tùy theo gia chủ; những loại bánh này làm riêng dùng cho trong ngày cúng Yang lúa. Rươu cần được làm trước đó nhiều ngày, điều quan trọng là gạo làm rượu phải lấy từ rẫy của gia chủ chứ không được mượn hoặc mua. Ngoài lễ vật cúng, trong lễ cúng Yang lúa người Châu Ro làm một cây nhang bằng tre dài trên một mét. Phía ngọn tơi ra hình cái rọ tượng trưng cho bông lúa lớn. Đầu cây có bốn tia ra được uốn rất đẹp; hai tia tượng trưng cho chim chèo bẽo/ biểu tượng cho sự mạnh mẽ, khôn ngoan, hai tia tượng trưng cho lông gà/ hình ảnh thể hiện cúng Yang hằng năm của gia đình.

Bàn thờ cúng có ba tầng nấc được làm bằng loại cây rừng và tre, gắn vào vách trên phần nhà sàn chính. Phần trên cùng có cây sáp ong để đốt khi khấn vái, tượng trưng cho sự đáp từ, phù hộ của thần linh; bên cạnh có ché vỏ cây chùm hum được hun khói xông, phần giữa bàn thờ bài trí lễ vật cúng. Phần dưới cùng bàn thờ bày nhiều lễ vật cúng từ thịt đến trái cây, các loại bánh.

Trước bàn thờ đặt ché rượu cần. Có những sợi dây nối từ miệng ché rượu cần lên trên trần nhà/ nơi để những bông lúa, cây nhanh của mùa cúng trước. Trên những sợi dây được kết những bông gòn theo từng nấc tượng tưng cho cái thang để thần linh đến dự hưởng rượu cần của mùa lúa đã thu hoạch. Người gọi Yang thường là người lớn, có uy tín trong nhà. Ơ Lý Lịch thì người gọi Yang là già làng Năm nổi.

Cây nêu cúng Yang lúa được chuẩn bị khá công phu. Người Châu Ro làm cây nêu trong khoảng một tuần lễ. Cây nêu làm từ cây vàng nghệ, thân được buộc lá dứa tạo hoa văn bằng cách hun khói từ dầu chai. Ngọn của cây nêu tạo hình bông lúa lớn, phía trên gắn chùm lúa nhiều hạt và bốn tia tỏa ra bốn hướng. Các tia gắn lông chim chèo bẽo và lông gà. Trên cây nêu có hai tầng nấc bài trí các cây nêu nhỏ; mỗi tầng bốn cây và dây trang trí tỏa xuống phía dưới. Những gì sử dụng trang trí, thể hiện trên cây nêu đều quy chiếu về những con số chẵn với quan niệm hoàn thiện. Cây nêu được trồng trước sân nhà sàn trong nhiều ngày trước khi lễ cúng diễn ra. Phía dưới gốc nêu buộc các con vật hiến tế như gà, heo cỏ.

Lễ cúng Yang thường được bắt đầu vào buổi trưa, thường sau khi mọi việc chuẩn bị hoàn tất, mọi người tham dự đông đảo. Trước khi vào nghi cúng chính thì người phụ nữ lớn tuổi trong nhà mang gùi lên rẫy chặt lấy ngọn mía, thân chuối non, trái bầu khô, những bông lúa tại rẫy lúa (để lại sau mùa thu hoạch) đem về nhà. Nghi thức này gọi là rước hồn lúa. Những lễ vật trong nghi rước hồn lúa được đem về bài trí trên bàn thờ và nơi để nhang. Lúc này, những con vật hiến tế được đem làm thịt để lấy huyết bôi lên cây nhang bài trí lên bàn thờ.



Đồng bào Châu Ro (Túc Trưng) gióng chiên đàn trong lể cúng Yang

Người gọi Yang ngồi trước ché rượu cần, hướng về bàn thờ đọc lời khấn trình. Nội dung lời khấn chủ yếu trình bày lễ cúng, cảm tạ thần linh tổ tiên đã giúp đỡ đợt mùa qua và cầu xin được tiếp tục phù hộ cho đợt mùa sắp tới. Người đọc lời khấn vừa đọc vừa bước đến bàn thờ nâng lễ vật cúng lên mời thần linh chứng giám. Khi kết thúc phần nghi thức trên gian nhà chính, người gọi Yang đi đến nhà kho đựng lúa, người phụ giúp mang lễ vật cúng đi theo. Trên mâm lễ vật có cây nhang đã được bôi huyết những con vật tế trong ngày cúng. Mọi người tham dự đi theo. Chỉ người gọi Yang lên kho lúa. Lễ vật cúng bày hẳn trên lúa và bắt đầu nghi thức gọi Yang lúa.

Khi những nghi thức cúng xong, mọi người trở lên nhà sàn chính để dự tiệc. Thức ăn cho ngày cúng được bày ra để đãi khách như: cơm lam, mì nướng, củ chụp nướng, củ nần nướng, là nhíp (hầu hết những loại thức ăn này được nấu, nướng trong ống tre lồ ô), thịt các con vật tế (nướng). Rượu cần được khai mở để mời khách uống. Người phụ nữ lớn tuổi nhất gia đình uống trước và sau đó mới mời khách theo thứ bậc tuổi tác. Trong thời gian dự tiệc, cồng chiêng được trổi đánh với các giai điệu hội hè. Nhiều người dân tộc nhảy múa, hát những bài ca của cộng đồng.

Đêm xuống, trước sân nhà sàn, người Châu Ro đốt lửa và tiếp tục cho ngày hội cúng với một không khí náo nhiệt. Nhiều người nhảy múa, hát ca đi xung quanh cây nêu và đống lửa. Các nhạc cụ dân tộc Châu Ro như đàn tren, khèn môi, kèn lúa, cồng chiêng được những lớn tuổi thi nhau trổi nhạc theo thứ tự. Mọi người vui hòa trong không khí hội với men rượu cần cho đến khi đống lửa tàn.

Lễ hội cúng Yang lúa là một nét sinh hoạt văn hóa rất độc đáo của người Châu Ro, góp phần làm đa dạng di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng các tộc người ở Đồng Nai nói riêng và miền Đông Nam bộ nói chung.