Tư Mã Tương Như, tự Tràng Khanh, người ở Thành Đô đời nhà Hán. Người rất đa tài, văn hay, đàn giỏi.

Khi lìa quê lên Tràng An để lập công danh, đến con sông đầu làng, Tương Như viết trên cầu một câu: "Bất thừa cao xa tứ mã, bất phục quá thử kiều" (Không ngồi xe cao bốn ngựa, không qua lại cầu này nữa).

Nhưng vốn con người phóng lãng hào hoa rất mực nên mua được một chức quan nhỏ, làm trong ít lâu, chán, cáo bịnh, qua chơi nước Lương, rồi trở về nước Thục. Đến đâu, Tương Như cũng dùng bút mực và cây đàn để giao thiệp bằng hữu.

Trong khi đến đất Lâm Cùng, Tương Như vốn sẵn quen với Vương Cát là quan lệnh ở huyện, nên đến chơi. Cát lại mời Tương Như cùng đi dự tiệc ở nhà Trạc Vương Tôn, vốn viên ngoại trong huyện. Nghe tiếng Tương Như đàn hay nên quan huyện cùng Trác Vương Tôn yêu cầu đánh cho một bài.

Họ Trác vốn có một người con gái rất đẹp tên Văn Quân, còn nhỏ tuổi mà sớm góa chồng, lại thích nghe đàn. Tương Như được biết, định ghẹo nàng, nên vừa gảy đàn vừa hát khúc "Phượng cầu hoàng (Chim phượng trống tìm chim phượng mái).

Chim phượng, chim phượng về cố hương,
Ngao du bốn bể tìm chim hoàng
Thời chưa gặp chừ, luống lỡ làng.
Hôm nay bước đến chốn thênh thang.
Có cô gái đẹp ở đài trang,
Nhà gần người xa não tâm tràng.
Ước gì giao kết đôi uyên ương,
Bay liệng cùng nhau thỏa mọi đường. (*)

Nguyên văn:

Phượng hề, phượng hề quy cố hương,
Ngao du tứ hải cầu kỳ hoàng,
Thời vị ngộ hề vô sở tương,
Hà ngộ kim tịch đăng tư đường.
Hữu diệm thục nữ tại khuê phường,
Thất nhĩ nhân hà sầu ngã trường.
Hà duyên giao cảnh vi uyên ương
Tương hiệt cương hề cộng cao tường.

Trác Văn Quân nghe được tiếng đàn, lấy làm say mê, đương đêm bỏ nhà đi theo chàng. Trác ông tức giận, quyết định từ con.

Đôi trai gái đó mở một quán nấu rượu. Vợ chồng cùng cặm cụi làm.

Sau Hán Vũ Đế đọc bài "Tử hư phú" của Tương Như, khen tài mới vời vào triều, ban chức tước. Lại sai chàng cầm cờ tiết, thay nhà vua về Ba Thục chiêu an bọn phụ lão tùng phục nhà Hán. Lần này thỏa chí bình sinh, Tương Như áo gấm vinh quy được người đón rước long trọng. Nhưng làm quan ít lâu, lại chán, cáo bịnh lui về quê.

Trong "Bích Câu kỳ ngộ" có câu:

Cầu hoàng tay lựa nên vần,
Tương Như lòng ấy, Văn Quân lòng nào.

Và, trong "Đoạn trường tân thanh" của Nguyễn Du cũng có câu:

Khúc đâu Tư Mã phượng cầu,
Nghe ra như oán, như sầu phải chăng!

đều do điển tích trên.

Trác Văn Quân - 卓文君

Lần thứ hai Tư Mã Tương Như đến Trường An, không lâu sau thì quan vận hanh thông, được làm quan cao, được cưỡi tuấn mã. Con người có thể thay đổi hoàn cảnh thì hoàn cảnh cũng có thể thay đổi con người. Tương truyền Tư Mã Tương Như sau khi làm bài Trường Môn phú nói lên nỗi lòng A Kiều, giúp nàng lấy lại được sủng ái của quân vương thì chàng cũng trở thành người trong mộng của bao nhiêu tiểu thư mệnh phụ chốn kinh thành, chàng quên mất Trác Văn Quân tài hoa đa tình đang mỏi mắt chờ chàng ở chốn Thành Đô. Tư Mã Tương Như nhất đăng long môn, thân giá tăng cao gấp trăm lần, từ đấy liền trầm mê thanh sắc, đăng hồng tửu lục. Tương Như chợt cảm thấy Văn Quân không còn xứng đáng với mình khiến hắn nảy sinh ý muốn bỏ vợ, quang cảnh năm năm trời vụt qua trong thoáng chốc.
Vào một ngày, Trác Văn Quân đang ngồi sầu lệ bên cửa sổ, bỗng có một vị quan sai từ kinh thành đến, giao cho nàng một phong thư và nói với nàng rằng đại nhân muốn nhận thư đáp ngay lập tức. Trác Văn Quân vừa ngạc nhiên vừa mừng rỡ, mở thư ra vừa xem thấy một trang giấy trắng cùng với mấy chữ số : “Nhất nhị tam tứ ngũ lục thất bát cửu thập bách thiên vạn”. Trác Văn Quân vừa xem thì hiểu ngay, đấng trượng phu làm quan cao đã có ý hiềm khí, đây ắt là dùng cách trêu đùa để làm khó mình. Nàng nhất thời bi phẫn vạn phần, viết luôn một phong thư giao cho quan sai.
“Nhất biệt chi hậu, nhị địa tương huyền, chỉ thuyết thị tam tứ nguyệt, hựu thùy tri ngũ lục niên. Thất huyền cầm vô tâm đàn, bát hành thư vô khả truyền, cửu liên hoàn tòng trung đoạn, thập lí trường đình vọng nhãn dục xuyên. Bách tư tưởng, thiên quải niệm, vạn ban vô nại bả lang oán. Vạn ngữ thiên ngôn thuyết bất hoàn, bách ngã liêu nại thập y lan, trùng cửu đang cao khán cô nhạn, bát nguyệt trung thu nguyệt viên nhân bất viên, thất nguyệt bán thiêu khán bỉnh chúc vấn thương thiên, lục nguyệt thiên biệt nhân dao phiến ngã độc tâm hàn, ngũ nguyệt thạch lựu như hỏa thiên ngộ trận trận lãnh vũ kiêu hoa đoan, tứ nguyệt tì bà vị hoàng ngã dục đối kính tâm ý loạn, hốt thông thông, tam nguyệt đào hoa tùy thủy chuyển; phiêu Y ! Lang a lang, ba bất đắc hạ nhất dã nhĩ vi nữ lai ngã vi lang !”
Dịch rằng : “Sau lần từ biệt, hai bến tương tư, nói rằng ba bốn tháng, ai ngờ là năm sáu năm, thất huyền cầm không lòng dạ nào đàn, bát hành thư ngâm mãi không thể thông, cửu liên hoàn gãy đứt từ bên trong, ánh mắt chờ mong dường xuyên cả thập lí trường đình, trăm lần tưởng, ngàn lần nhớ, vạn lần không ngăn được oán hờn chàng. Vạn ngữ thiên ngôn nói không hết, trăm lần sầu muộn tựa mười gốc bằng lan, ngày trùng cửu lên cao ngắm chim nhạn, tiết trung thu tháng tám trăng tròn người không được đoàn viên, rằm tháng bảy thắp nén hương ngọn nến hỏi trời xanh, ngày hè tháng sáu người người vẫy quạt riêng lòng thiếp lạnh lẽo, hoa lựu tháng năm đỏ như đốm lửa gặp mưa lạnh tưới tắm, tháng tư tì bà vàng, thiếp soi gương càng thấy tâm loạn, hoa đào tháng ba trôi theo nước, con diều tháng hai đứt mất dây. Y ! Chàng ơi chàng, hay là kiếp sau chàng đổi làm nữ, thiếp làm nam !”
Tư Mã Tương Như cho rằng lần này nhất định có thể làm khó Trác Văn Quân, không ngờ là thư đáp lại đến một cách thần tốc như vậy, vội vã mở ra xem, hoa cả mắt. Thì ra Trác Văn Quân đã khéo léo án theo thứ tự các chữ số trong thư viết thành một bài thơ đầy huyết lệ với tình ý triền miên lại mang một nét chính khí hùng hồn:
Sau khi đọc xong, Tư Mã Tương Như vô cùng xấu hỗ, cảm thấy mình thật có lỗi với vị phu nhân tài hoa hoành dật, đa tình đa nghĩa. Sau cùng, Tương Như dùng cao xa tứ mã, đích thân quay về hướng Thành Đô nghênh đón Trác Văn Quân nhập kinh.
Tương truyền Tư Mã Tương Như sau khi làm bài Trường Môn phú nói lên nỗi lòng A Kiều, giúp nàng lấy lại được sủng ái của quân vương thì chàng cũng trở thành người trong mộng của bao nhiêu tiểu thư mệnh phụ chốn kinh thành, chàng quên mất Trác Văn Quân tài hoa đa tình đang mỏi mắt chờ chàng ở chốn Thành Đô. Rồi một hôm nàng đang ngồi tựa cửa, chợt có người dâng đến một phong thư của chàng, mở bức lụa trắng tinh mà lòng những xốn xang. Nào ngờ trên mảnh lụa chỉ vỏn vẹn vài chữ "Một hai ba bốn năm sáu bảy tám chín mười trăm ngàn vạn". Thưa thớt như bước chân người trở về, lạt lẽo như lòng kẻ phụ phàng. Người đưa thư còn bảo chàng dặn lấy hồi âm ngay. Tâm cuồng ý loạn, vừa hận vừa đau nàng cầm bút đề luôn một mạch:

"Sau khi một biệt, lòng gởi hai nơi, chỉ hẹn rằng ba bốn tháng, nào ngờ lại năm sáu năm, bảy dây trống trải đàn cầm, tám hàng thư không thể gởi, chín mối bội hoàn dang dở, mười dặm trường đình mỏi mắt ngóng trông, trăm tương tư, ngàn dằn vặt, muôn chung nào nỡ oán chàng. Vạn lời ngàn tiếng nói sao đang, trăm cô liêu tựa mười hiên vắng, mùng chín tháng chín lên cao trông lẻ nhạn, tháng tám trung thu tròn trăng chẳng thấy người, tháng bảy nửa vầng hương cầm đuốc hỏi ông trời, tháng sáu phục hiên ai ai lay quạt lạnh lòng ai, tháng năm lửa lựu lập loè sầm sập mưa dầm hoa tả tơi, tháng tư tỳ bà lạnh vắng người toan soi gương tâm ý loạn, chợt hối hả tháng ba hoa đào theo nước trôi, tháng hai gió gảy tiếng rã rời. Ôi! chàng, chàng ơi, nguyện cho được sau một kiếp, chàng hoá gái để em làm trai."

Tư Mã Tương Như nhận thư giật mình, chiều hôm ấy xe ngựa cao quí nhằm hướng Thành Đô mà trở về.

白頭吟
Bạch đầu ngâm
Khúc ngâm đầu bạc (Người dịch: Điệp luyến hoa)

皚如山上雪，
皎若雲間月。
聞君有兩意，
故來相決絕。
今日斗酒會，
明旦溝水頭。
躞蹀御溝上，
溝水東西流。
淒淒復淒淒，
嫁娶不須啼。
願得一心人，
白頭不相離。
竹竿何嫋嫋，
魚尾何簁簁。
男兒重意氣，
何用錢刀為。

Ngai như sơn thượng tuyết,
Kiểu nhược vân gian nguyệt.
Văn quân hữu lưỡng ý,
Cố lai tương quyết tuyệt.
Kim nhật đấu tửu hội,
Minh đán câu thuỷ đầu.
Tiệp điệp ngự câu thượng,
Câu thuỷ đông tây lưu.
Thê thê phục thê thê,
Giá thú bất tu đề.
Nguyện đắc nhất tâm nhân,
Bạch đầu bất tương ly.
Trúc can hà niệu niệu,
Ngư vĩ hà si si.
Nam nhi trọng ý khí,
Hà dụng tiền đao vi.

Trắng như tuyết trên núi,
Sáng tựa trăng giữa mây.
Nghe lòng chàng hai ý,
Thiếp đành đoạn tình này.
Hôm nay chén sum họp,
Đầu sông tiễn sớm mai.
Lững thững theo dòng nước,
Nước mãi chảy đông tây.
Buồn đau lại buồn đau,
Vợ chồng chẳng nên than.
Mong người lòng chỉ một,
Bạc đầu chẳng xa nhau.
Chiếc cần sao lay động,
Đuôi cá sao cong cong.
Nam nhi trọng ý khí,
Sao tiền bạc thay lòng.



Trác Văn Quân và Tư Mã Tương Như