Tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải và quan niệm về nhân vật anh hùng
Bộ tiểu thuyết lịch sử 4 tập Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ dày hơn 2.000 trang của nhà văn Hoàng Quốc Hải là bộ tiểu thuyết lịch sử đầu tiên của Việt Nam vừa có độ dài vừa có qui mô lịch sử đồ sộ.
Các tiểu thuyết lịch sử trước đây chỉ xoay quanh chiến công của một vài vị tướng, chỉ gói gọn trong vài trận đánh, đó chỉ là một mảng nhỏ của lịch sử.
Trái lại, bộ tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải phản ánh cả một triều đại nhà Trần từ khi ra đời tới khi kết thúc.
Đây là một bức tranh lịch sử cực lớn vừa hào hùng vừa rơi lệ, để lại cho hậu thế nhiều bài học quí giá vô ngần.
Cốt truyện trung thành với sự thực lịch sử. Nhân vật xây dựng có tính cách rõ rệt. Sự chuyển biến về tâm lý khá hợp lý. Tác giả đã khắc hoạ được những nhân vật có hành động thúc đẩy tiến trình của lịch sử và những nhân vật có hành động ngược lại với xu thế phát triển của thời đại. Luật nhân quả lịch sử ở đây được thể hiện theo quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lịch sử chứ không sa vào thuyết tuần hoàn túc mệnh như trong những tiểu thuyết lịch sử thời trước. Trong bài này, tôi chỉ xin bàn đến quan niệm về nhân vật anh hùng trong tác phẩm.
Điểm nổi bật trong tiểu thuyết bộ tứ về đời Trần của Hoàng Quốc Hải là anh đã dựa vào tiêu chuẩn đạo đức để đánh giá anh hùng.
Loại anh hùng thứ nhất là những người vừa có năng lực hành động vĩ đại, sức mạnh ý chí vĩ đại và sức mạnh tư tưởng, lập nên sự nghiệp cứu nước cứu dân, làm tròn nghĩa vụ, đáp ứng yêu cầu của thời đại, như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Quốc Toản, Phạm Ngũ Lão, Trần Khát Chân hay như nhân vật Thiện trung Đại phu Nguyễn Nhuệ…
Loại anh hùng thứ hai là những bậc hiền triết như Chu Văn An, thấy Dụ Tông biếng trễ học hành, chỉ lo miệt mài trong các thú dâm bôn đoạ lạc, đã thẳng thắn can ngăn vua và dâng sớ xin chém đầu 7 tên quyền gian quyền thế nhất nước dẫn dắt vua vào con đường lầm lạc; vua không nghe, ông trả ấn từ quan về Chí Linh ẩn dật.
Loại anh hùng thứ ba là những phụ nữ biết hi sinh vì nghĩa cả, có trí tuệ sáng suốt, phân biệt được chân thành và dối trá, biết khuyên chồng khuyên vua lo việc trị nước an dân, giữ lấy bổn tâm thiện đức làm gương mẫu cho trăm họ, như Lý Chiêu Hoàng, Huyền Trân công chúa.
Chính vì đặt nặng tiêu chuẩn đạo đức nên Hoàng Quốc Hải không cho Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly là nhân vật anh hùng, vì những nhân vật này dù có những đóng góp cho lịch sử ở mức độ khác nhau, nhưng còn dối trá và thủ đoạn, nhiều khi tàn nhẫn, giống như cách đánh giá của Carlyle về Napoléon và Cromwell.
Có câu “chỉ có anh hùng mới biết anh hùng”. Chiêu Hoàng biết Trần Cảnh là anh hùng nên mới thành tâm khuyên Trần Cảnh, Huyền Trân biết Chế Mân là anh hùng nên mới thành tâm khuyên Chế Mân.
Trước đây ta thường xây dựng Chiêu Hoàng như một nhân vật thụ động, bị ruồng bỏ, bị hy sinh như trong Cái hột mận, tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai hay trong Lý Chiêu Hoàng, kịch thơ của Phan Khắc Khoan. Nhưng trong tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải, Chiêu Hoàng đã trở thành nhân vật chủ động, có trí tuệ, có nhân cách, nhận ra âm mưu sâu hiểm của Trần Thủ Độ, cũng nhận ra Trần Cảnh là người khoan hoà nhân ái, và không tiếc gì việc nhường ngôi cho một người hiền như Trần Cảnh, nhưng cũng biết khuyên Trần Cảnh phải khai mở được bổn tâm thiện đức cho thiên hạ nương nhờ. Hoàng Quốc Hải đã xây dựng được Chiêu Hoàng thành một anh hùng về mặt đạo đức, khác với quan niệm phong kiến trọng nam khinh nữ trước đây, quả là một thành công về mặt khắc hoạ nhân vật.
Trước đây người ta thường xây dựng nhân vật Huyền Trân như một nạn nhân, bị hy sinh cho mục đích chính trị, ngoại giao. Có thuyết nói truyện thơ Vương Tường là do các nho sĩ đời Trần mượn tích Chiêu Quân cống Hồ để phúng thích vua nhà Trần gả Huyền Trân cho vua Chiêm Chế Mân, rõ ràng là mang ý kỳ thị dân tộc. Tiểu thuyết lãng mạn Cánh buồm thoát tục của Lan Khai lại hư cấu chuyện Huyền Trân phải hy sinh tình yêu với Trần Khắc Chung để vâng mệnh vua cha lấy Chế Mân, đến khi Chế Mân chết, Trần Khắc Chung làm sứ giả đi điếu tang đã tìm cách cứu Huyền Trân khỏi bị tuẫn tang trên giàn hoả, rồi dong buồm chở Huyền Trân thoát tục tìm đến xứ Bồng lai của tình yêu. Nhưng Hoàng Quốc Hải đã xây dựng Huyền Trân như một nhân vật kiên nghị, sáng suốt có ý thức xây dựng và củng cố tình hữu nghị giữa hai dân tộc Việt Chiêm vì hoà bình lâu dài của khu vực, lại biết khuyên Chế Mân lo việc chấn hưng đất nước, mang lại hạnh phúc cho dân. Khác với Chiêu Quân chỉ là một cung nữ của vua Hán, địa vị xã hội là công chúa nước Đại Việt khiến Huyền Trân đủ tư cách và điều kiện để làm việc đó. Việc xây dựng nhân vật Huyền Trân đã nâng cao chủ đề tư tưởng của tác phẩm, mang tính thời sự và tính lâu dài.
Trước đây chúng ta thường chỉ chú ý đề cao những anh hùng quân sự có võ công chống xâm lược, mà ít chú trọng đến những anh hùng chính trị trong thời bình có công xây dựng đất nước, anh hùng văn hoá, giáo dục. Theo quan niệm của Carlyle, thì anh hùng ngoài võ tướng còn có những nhà hiền triết. Hoàng Quốc Hải đã xây dựng được Chu Văn An thành một anh hùng chính trị và anh hùng văn hoá, chứ không chỉ là một nhà hiền triết.
Anh hùng khái quát lại để nói, là nhân cách vĩ đại, nói sát đúng hơn một chút là người đại biểu hoặc người thực hiện giá trị vĩnh cửu. Giá trị vĩnh cửu là chỉ giá trị chân thiện mỹ mà nói, người có thể đại biểu hoặc thực hiện chân thiện mỹ thì có thể gọi là anh hùng. Chân thiện mỹ là lý tưởng cao nhất của văn hoá nhân loại, cho nên anh hùng có thể nói là người sáng tạo và cống hiến cho văn hoá nhân loại, cũng có thể nói là người khiến cho giá trị lý tưởng của nhân loại được cụ thể hoá.
Sùng bái anh hùng đặt nền ở nhận thức anh hùng. Không có ánh mắt trí thức học vấn tư tưởng, thì không thể nhận thức anh hùng, bởi thế cũng càng không thể nói đến sùng bái. Anh hùng trên thế giới rất nhiều, nhưng người thực sự có thể nhận thức anh hùng không nhiều, bản thân anh hùng đã không dễ nhận thức, họ lại thường thường không muốn để người nhận thức. Anh hùng khi chưa đắc chí, đều thích dùng bức màn khói để che giấu bộ mặt thật của mình, thứ “tâm lý anh hùng” đặc thù thường thường làm tăng thêm khó khăn cho việc nhận thức.
Về lý luận mà nói, có rất nhiều công tác văn hoá nghệ thuật học thuật đều cần lấy sùng bái anh hùng làm tiền đề. Về mặt sử học, nhân vật chí và văn học truyện ký, không có anh hùng làm đề tài, làm sao viết được sinh động nhiều màu vẻ? Tiểu thuyết và kịch quá nửa có nhân vật chính, không có sự khắc hoạ tính cách anh hùng, sao có thể cảm động lòng người? Về mặt nghệ thuật, tranh nhân vật không có anh hùng làm đối tượng, sao có thể có kiệt tác?
Về mặt giáo dục mà nói, sùng bái anh hùng bao hàm cái mà người xưa nói là “thân giáo” tức là lấy thân ra làm phép tắc. Giả dụ xoá bỏ sùng bái anh hùng, thì không khác gì xoá bỏ giáo dục nhân cách, không chú trọng thân giáo, tất cả công tác học thuật giáo dục, sẽ thành cơ giới hoá, thương mại hoá, giáo viên và học sinh, giáo viên và giáo viên, đều không có quan hệ giao ước về tinh thần, cảm hoá và kêu gọi của nhân cách. Thứ xu thế phi nhân cách (Depersonalization) khiến sinh hoạt nhà trường khô khan buồn tẻ, không có thú vị, không có sinh mệnh. Cho nên chúng ta cho rằng sự giao ước giữa tinh thần và tinh thần, sự cảm hoá và kêu gọi của nhân cách và nhân cách, là ý nghĩa đích thực của việc sùng bái anh hùng, cũng là điều kiện chủ yếu thúc đẩy và xúc tiến văn hoá nghệ thuật học thuật, khiến nó sôi nổi mà có sinh khí.
Giáo dục truyền thống không gì tốt hơn là thông qua lịch sử. Bộ tiểu thuyết lịch sử về triều Trần của nhà văn Hoàng Quốc Hải ẩn chứa nhiều giá trị tích cực, góp phần làm sống lại quá khứ oanh liệt của tổ tiên, trong đó có nhiều tấm gương chính diện và cả phản diện, giúp cho hậu thế chung soi để xem nên học cái gì và nên tránh cái gì.
(Báo Văn Nghệ)
Bộ tiểu thuyết lịch sử 4 tập Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ dày hơn 2.000 trang của nhà văn Hoàng Quốc Hải là bộ tiểu thuyết lịch sử đầu tiên của Việt Nam vừa có độ dài vừa có qui mô lịch sử đồ sộ.
Các tiểu thuyết lịch sử trước đây chỉ xoay quanh chiến công của một vài vị tướng, chỉ gói gọn trong vài trận đánh, đó chỉ là một mảng nhỏ của lịch sử.
Trái lại, bộ tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải phản ánh cả một triều đại nhà Trần từ khi ra đời tới khi kết thúc.
Đây là một bức tranh lịch sử cực lớn vừa hào hùng vừa rơi lệ, để lại cho hậu thế nhiều bài học quí giá vô ngần.
Cốt truyện trung thành với sự thực lịch sử. Nhân vật xây dựng có tính cách rõ rệt. Sự chuyển biến về tâm lý khá hợp lý. Tác giả đã khắc hoạ được những nhân vật có hành động thúc đẩy tiến trình của lịch sử và những nhân vật có hành động ngược lại với xu thế phát triển của thời đại. Luật nhân quả lịch sử ở đây được thể hiện theo quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lịch sử chứ không sa vào thuyết tuần hoàn túc mệnh như trong những tiểu thuyết lịch sử thời trước. Trong bài này, tôi chỉ xin bàn đến quan niệm về nhân vật anh hùng trong tác phẩm.
Điểm nổi bật trong tiểu thuyết bộ tứ về đời Trần của Hoàng Quốc Hải là anh đã dựa vào tiêu chuẩn đạo đức để đánh giá anh hùng.
Loại anh hùng thứ nhất là những người vừa có năng lực hành động vĩ đại, sức mạnh ý chí vĩ đại và sức mạnh tư tưởng, lập nên sự nghiệp cứu nước cứu dân, làm tròn nghĩa vụ, đáp ứng yêu cầu của thời đại, như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Trần Quốc Toản, Phạm Ngũ Lão, Trần Khát Chân hay như nhân vật Thiện trung Đại phu Nguyễn Nhuệ…
Loại anh hùng thứ hai là những bậc hiền triết như Chu Văn An, thấy Dụ Tông biếng trễ học hành, chỉ lo miệt mài trong các thú dâm bôn đoạ lạc, đã thẳng thắn can ngăn vua và dâng sớ xin chém đầu 7 tên quyền gian quyền thế nhất nước dẫn dắt vua vào con đường lầm lạc; vua không nghe, ông trả ấn từ quan về Chí Linh ẩn dật.
Loại anh hùng thứ ba là những phụ nữ biết hi sinh vì nghĩa cả, có trí tuệ sáng suốt, phân biệt được chân thành và dối trá, biết khuyên chồng khuyên vua lo việc trị nước an dân, giữ lấy bổn tâm thiện đức làm gương mẫu cho trăm họ, như Lý Chiêu Hoàng, Huyền Trân công chúa.
Chính vì đặt nặng tiêu chuẩn đạo đức nên Hoàng Quốc Hải không cho Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly là nhân vật anh hùng, vì những nhân vật này dù có những đóng góp cho lịch sử ở mức độ khác nhau, nhưng còn dối trá và thủ đoạn, nhiều khi tàn nhẫn, giống như cách đánh giá của Carlyle về Napoléon và Cromwell.
Có câu “chỉ có anh hùng mới biết anh hùng”. Chiêu Hoàng biết Trần Cảnh là anh hùng nên mới thành tâm khuyên Trần Cảnh, Huyền Trân biết Chế Mân là anh hùng nên mới thành tâm khuyên Chế Mân.
Trước đây ta thường xây dựng Chiêu Hoàng như một nhân vật thụ động, bị ruồng bỏ, bị hy sinh như trong Cái hột mận, tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai hay trong Lý Chiêu Hoàng, kịch thơ của Phan Khắc Khoan. Nhưng trong tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải, Chiêu Hoàng đã trở thành nhân vật chủ động, có trí tuệ, có nhân cách, nhận ra âm mưu sâu hiểm của Trần Thủ Độ, cũng nhận ra Trần Cảnh là người khoan hoà nhân ái, và không tiếc gì việc nhường ngôi cho một người hiền như Trần Cảnh, nhưng cũng biết khuyên Trần Cảnh phải khai mở được bổn tâm thiện đức cho thiên hạ nương nhờ. Hoàng Quốc Hải đã xây dựng được Chiêu Hoàng thành một anh hùng về mặt đạo đức, khác với quan niệm phong kiến trọng nam khinh nữ trước đây, quả là một thành công về mặt khắc hoạ nhân vật.
Trước đây người ta thường xây dựng nhân vật Huyền Trân như một nạn nhân, bị hy sinh cho mục đích chính trị, ngoại giao. Có thuyết nói truyện thơ Vương Tường là do các nho sĩ đời Trần mượn tích Chiêu Quân cống Hồ để phúng thích vua nhà Trần gả Huyền Trân cho vua Chiêm Chế Mân, rõ ràng là mang ý kỳ thị dân tộc. Tiểu thuyết lãng mạn Cánh buồm thoát tục của Lan Khai lại hư cấu chuyện Huyền Trân phải hy sinh tình yêu với Trần Khắc Chung để vâng mệnh vua cha lấy Chế Mân, đến khi Chế Mân chết, Trần Khắc Chung làm sứ giả đi điếu tang đã tìm cách cứu Huyền Trân khỏi bị tuẫn tang trên giàn hoả, rồi dong buồm chở Huyền Trân thoát tục tìm đến xứ Bồng lai của tình yêu. Nhưng Hoàng Quốc Hải đã xây dựng Huyền Trân như một nhân vật kiên nghị, sáng suốt có ý thức xây dựng và củng cố tình hữu nghị giữa hai dân tộc Việt Chiêm vì hoà bình lâu dài của khu vực, lại biết khuyên Chế Mân lo việc chấn hưng đất nước, mang lại hạnh phúc cho dân. Khác với Chiêu Quân chỉ là một cung nữ của vua Hán, địa vị xã hội là công chúa nước Đại Việt khiến Huyền Trân đủ tư cách và điều kiện để làm việc đó. Việc xây dựng nhân vật Huyền Trân đã nâng cao chủ đề tư tưởng của tác phẩm, mang tính thời sự và tính lâu dài.
Trước đây chúng ta thường chỉ chú ý đề cao những anh hùng quân sự có võ công chống xâm lược, mà ít chú trọng đến những anh hùng chính trị trong thời bình có công xây dựng đất nước, anh hùng văn hoá, giáo dục. Theo quan niệm của Carlyle, thì anh hùng ngoài võ tướng còn có những nhà hiền triết. Hoàng Quốc Hải đã xây dựng được Chu Văn An thành một anh hùng chính trị và anh hùng văn hoá, chứ không chỉ là một nhà hiền triết.
Anh hùng khái quát lại để nói, là nhân cách vĩ đại, nói sát đúng hơn một chút là người đại biểu hoặc người thực hiện giá trị vĩnh cửu. Giá trị vĩnh cửu là chỉ giá trị chân thiện mỹ mà nói, người có thể đại biểu hoặc thực hiện chân thiện mỹ thì có thể gọi là anh hùng. Chân thiện mỹ là lý tưởng cao nhất của văn hoá nhân loại, cho nên anh hùng có thể nói là người sáng tạo và cống hiến cho văn hoá nhân loại, cũng có thể nói là người khiến cho giá trị lý tưởng của nhân loại được cụ thể hoá.
Sùng bái anh hùng đặt nền ở nhận thức anh hùng. Không có ánh mắt trí thức học vấn tư tưởng, thì không thể nhận thức anh hùng, bởi thế cũng càng không thể nói đến sùng bái. Anh hùng trên thế giới rất nhiều, nhưng người thực sự có thể nhận thức anh hùng không nhiều, bản thân anh hùng đã không dễ nhận thức, họ lại thường thường không muốn để người nhận thức. Anh hùng khi chưa đắc chí, đều thích dùng bức màn khói để che giấu bộ mặt thật của mình, thứ “tâm lý anh hùng” đặc thù thường thường làm tăng thêm khó khăn cho việc nhận thức.
Về lý luận mà nói, có rất nhiều công tác văn hoá nghệ thuật học thuật đều cần lấy sùng bái anh hùng làm tiền đề. Về mặt sử học, nhân vật chí và văn học truyện ký, không có anh hùng làm đề tài, làm sao viết được sinh động nhiều màu vẻ? Tiểu thuyết và kịch quá nửa có nhân vật chính, không có sự khắc hoạ tính cách anh hùng, sao có thể cảm động lòng người? Về mặt nghệ thuật, tranh nhân vật không có anh hùng làm đối tượng, sao có thể có kiệt tác?
Về mặt giáo dục mà nói, sùng bái anh hùng bao hàm cái mà người xưa nói là “thân giáo” tức là lấy thân ra làm phép tắc. Giả dụ xoá bỏ sùng bái anh hùng, thì không khác gì xoá bỏ giáo dục nhân cách, không chú trọng thân giáo, tất cả công tác học thuật giáo dục, sẽ thành cơ giới hoá, thương mại hoá, giáo viên và học sinh, giáo viên và giáo viên, đều không có quan hệ giao ước về tinh thần, cảm hoá và kêu gọi của nhân cách. Thứ xu thế phi nhân cách (Depersonalization) khiến sinh hoạt nhà trường khô khan buồn tẻ, không có thú vị, không có sinh mệnh. Cho nên chúng ta cho rằng sự giao ước giữa tinh thần và tinh thần, sự cảm hoá và kêu gọi của nhân cách và nhân cách, là ý nghĩa đích thực của việc sùng bái anh hùng, cũng là điều kiện chủ yếu thúc đẩy và xúc tiến văn hoá nghệ thuật học thuật, khiến nó sôi nổi mà có sinh khí.
Giáo dục truyền thống không gì tốt hơn là thông qua lịch sử. Bộ tiểu thuyết lịch sử về triều Trần của nhà văn Hoàng Quốc Hải ẩn chứa nhiều giá trị tích cực, góp phần làm sống lại quá khứ oanh liệt của tổ tiên, trong đó có nhiều tấm gương chính diện và cả phản diện, giúp cho hậu thế chung soi để xem nên học cái gì và nên tránh cái gì.
(Báo Văn Nghệ)
Love mickey,