Phạm Tường Hạnh, những trang văn thấm đẫm hồn thơ về nhà thơ Nguyễn Bính
Trúc Chi
Anh là nhà văn, suốt cuộc đời ngòi bút viết biết bao nhiêu trang văn đầy phong cách, đầy cá tính. Thời kì Nam Bộ kháng chiến, văn anh có khi ghi chép từng sự kiện, từng mốc sự kiện. Văn anh có khi tường thuật ở từng trận đánh, ở từng sinh hoạt cơ quan. Anh còn viết kí, bút kí, kí sự, trong chất kí giàu chi tiết, thỉnh thoảng điểm xuyết bàn luận, chấm phá tùy bút để sao thiên nhiên có màu sắc, để sao cảm xúc đượm bâng khuâng tâm trạng. Anh còn viết truyện ngắn, ngắn nhưng rất đậm Nhân vật, đậm kịch tính, sự việc. Tập kết ra Bắc, thời kì anh công tác cơ quan thông tin, báo chí thời sự, tin tức.
Đấy là thời kì điều kiện cho phép nhà văn làm kịch bản, làm phóng sự đi sát nhiều nhà văn, nhà thơ tìm hiểu phong cách, cá tính một cách thấu đáo để anh nghiền ngẫm sâu hơn cho chất kí, chất truyện của anh có được đa dạng, đa âm.
Trong dòng chảy lớn và từng trải ngọt bùi, cay đắng với người với đời anh sửa soạn cho mình những tác phẩm dài hơi và chín đến da diết.
Bộ “GiọT MậT CHO Đời” với hơn 3000 trang, gần mấy trăm chân dung nhà văn, đời văn, bạn bè đồng chí, cán bộ đã từng gắn bó, lăn lộn, nằm gai nếm mật, vào sinh ra tử của chín năm kháng chiến, của thời bình xây dựng sau giải phóng. Anh viết chân dung nhưng không phải thuần tuý chân dung bởi nhà văn suy nghĩ, suy tư trong cảm xúc, vừa hồi kí vừa tạc hình trong kể chuyện sao cho chi tiết, sự việc lung linh hơn, toả sáng hơn. Đặc biệt viết lãnh tụ, lãnh đạo cao cấp, anh vẫn giữ ngòi bút chừng mực, trân trọng nhưng không mất đi nét giản dị và thân tình, đời thường nhưng cao quý. Viết về nhà văn, nghệ sĩ, người đọc cứ nghĩ không hiểu sao anh thấu biết đến từng ngọn ngành, đến từng cá tính, nếp ăn, nếp làm việc, kể cả hành trang góp phần làm nên câu văn, câu thơ, làm nên sắc sảo, dí dỏm, tài hoa. Nhất là viết về những nhà thơ anh trang bị cho văn anh thấm đẫm hồn thơ, thấm đẫm rung động và cảm xúc. Vì vậy, đọc văn anh người đọc nghe rung động tinh tế và nhạy cảm khi chạm đến cái thế giới thơ của nhà thơ.
Với nhà thơ Nguyễn Bính, người cùng sống một thời kháng chiến của Nam Bộ, nhưng trước đó anh biết một “Lỡ bước sang ngang”, một huyền thoại “Hai sắc hoa ti gôn” trong đó có cái duyên của nhà thơ và “Bóng giai nhân” nữa. Và chỉ hai năm trước Cách mạng Tháng Tám Nguyễn Bính đang ở Sài Gòn có rất nhiều chuyện vui buồn gần như giai thoại. Người đến với Nguyễn Bính không chỉ những người yêu thơ của nhà thơ mà cả những người hoạt động cách mạng. Còn không ít những phú trọc, làm quen để được có thơ quảng cáo trên báo, hoặc người mới quen tập làm thơ để được nhà thơ sửa thơ in báo như những câu thơ dưới đây: “Xót xa một sớm soi gương cũ/ Thấy lệch bao nhiêu mặt chữ điền”.
Những ngày Sài Gòn sắp bước vào Tổng khởi nghĩa anh luôn theo dõi Nguyễn Bính đang tham gia các phong trào ở dưới tỉnh. Anh cùng anh em có khi viết thư, có khi nhắn gửi để tìm cách đưa nhà thơ ra chiến khu. Như anh nghĩ, với Nguyễn Bính không phải chỉ riêng vì tình cảm bạn bè mà còn với nhà thơ là một tài năng của đất nước. Tài năng ấy sau này Nguyễn Bính gặp được nghĩa cử, hào khí để được nung nấu thêm ý chí cho thơ. Nguyễn Bính lật nóp nằm dưới bệ thờ Nguyễn Trung Trực để được nghe thơ anh hùng “Lửa hồng Nhựt Tảo, oanh thiên địa/ Kiếm bạc Kiên Giang khấp quỉ thần”. Gặp nhà thơ Kiên Giang (Hà Huy Hà) lượm vỏ bao thuốc lá, rút chiếc bút máy trong túi áo ngực của nhà thơ Kiên Giang viết mấy câu thơ “Có những dòng sông chảy rất mau/ Nhớ chi nghĩa bến với duyên cầu/ Lá vàng hoa đỏ trông không kịp/ Lưu lạc không ngờ được gặp nhau”. Nguyễn Bính ngâm thơ Thủ Khoa Huân, Phan Văn Trị sang sảng trong buổi thanh niên tòng quân. Nguyễn Bính làm thơ dán lên tường động viên tinh thần tuổi trẻ yêu nước. Đó là những trang viết của anh đầy cảm xúc tin yêu với nhà thơ “Lỡ bước sang ngang”. Bây giờ là những vần thơ có dân tộc, có đất nước, anh tin thơ Nguyễn Bính đã sang trang. Hai câu thơ nhà thơ cất cao ngân vang trong hội trường, chẳng bao lâu trở thành câu hò trên sông nước Kiên Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp “Thà rằng chết ở chiến trường/ Còn hơn chết ở trên giường thê nhi”. Rồi kháng chiến cứ mỗi ngày thấm vào máu thịt thơ Nguyễn Bính, từ lời lẽ công văn, chỉ thị của cấp lãnh đạo nhà thơ chuyển thành thơ đưa xuống các cấp. Trường hợp giấy báo tử mặt trận gửi về, nhà thơ viết thành thơ để chuyển cho một bà mẹ “Đêm đêm mẹ đốt cây hương ngát/ Mẹ khấn đôi lời con có nghe/ Vì nước bỏ mình là bất tử/ Xưa nay chinh chiến mấy ai về”. Nhà văn viết thêm khi bà con lối xóm tới thăm hỏi gia đình, ai cũng lẩm nhẩm đọc lời thơ xuýt xoa khen ngợi. Gia đình lồng khung tờ giấy báo tử và bài thơ đặt lên bàn thờ cùng với tấm hình của người liệt sĩ.
Nhà văn được theo dõi từng bước đi từ ngõ ngách thôn xóm đến chiến trường của nhà thơ. Đặc biệt tấm lòng đồng bào Nam Bộ mến yêu nhà thơ như một niềm trân trọng. Ai đã nghe thơ, đọc thơ Nguyễn Bính, có khi gặp nhà thơ trong chiến khu với đầu trần chân đất, có khi nàm nóp qua đêm, có khi gặp nhà thơ ngồi trước mặt đó, sảng khoái đọc thơ, làm thơ, kể chuyện vui và cười ha hả trong một cái chòi giữa đồng trống mênh mông mùa nước nổi thì không bao giờ quên. Người dân Nam Bộ kháng chiến nhớ thơ Nguyễn Bính trong lời thơ mộc mạc, đậm tình. Mấy mươi năm sau ngồi bên ấm trà bốc khói còn nhắc trường ca ĐồNG THáP MƯờI, trường ca NHữNG DòNG TÂM HUYếT, trường ca HươNG của nhà thơ.
Nhà văn nhớ từng kỉ niệm, kỉ niệm nằm trong tâm khảm mỗi người cán bộ đã đi qua cuộc kháng chiến thần kì mà thơ Nguyễn Bính là lời hát là trái tim đã chạm và rung lên thành giọng thành tiếng. Một đêm đi công tác bằng xuồng chèo, anh Lê Duẩn nghe anh Trần Bạch Đằng đọc hết bài thơ “Lỡ bước sang ngang”.Từng chặp anh Lê Duẩn khen hay thơ tha thiết ở từng đoạn. Nguyễn Bính viết xong kịch thơ áo ĐÊM TRĂNG diễn thủ vai người tráng sĩ và nhà văn Đoàn Giỏi thủ vai thôn nữ. Buổi biểu diễn ngay giữa Đồng Tháp Mười, xuồng ghe dày kín dưới lòng kinh, có mặt đông đủ Bộ Tư lệnh khu Tám, các ban ngành, các cơ quan dân chính. Đồng bào xa bao nhiêu cây số cũng chèo xuồng ghe đến coi diễn kịch thơ, một loại hình nghệ thuật nhiều người chưa biết, nhưng cái chính để coi mặt nhà thơ. Được đồng bào, bạn bè khắp nơi yêu thương cổ vũ thơ Nguyễn Bính càng nhiều tâm huyết và rung động lòng người. Bài thơ TIểU ĐOàN 307 một khúc hùng tráng của Nam Bộ kháng chiến chín năm, nhà văn không phải nhắc lại mà làm sống lại một hào hùng trong tâm huyết của nhà thơ tài hoa Nguyễn Bính “Ai đã từng qua Cửu Long Giang/ Cửu Long Giang sóng trào nước xoáy”. Nhưng cũng rất tha thiết yêu thương với mảnh đất Nam Bộ kháng chiến khi nhà văn Phạm Tường Hạnh viết về nhà thơ Nguyễn Bính. Đó là sự kiện cuối năm 1953 cuộc kháng chiến đến hồi gian khổ, ác liệt, máy bay thực dân Pháp rải truyền đơn kêu gọi Nguyễn Bính trở về Sài Gòn sẽ được trọng dụng. Lúc ấy nhà thơ đang đi công tác. Nghe tin, Nguyễn Bính có thư gửi về cho cơ quan bằng một bài thơ để nói lên lòng tin của mình với Cha già Hồ Chủ tịch “Đố ai quét sạch lá rừng/ Đố ai xúi giục con đừng theo Cha”. Và với má Nam Bộ lòng tin của nhà thơ thật son sắt như lòng tin ở chín năm kháng chiến. Đó là nhà thơ bùi ngùi nhớ thương, giã từ vợ yếu con thơ, giã từ mảnh đất yêu thương trong lòng nhà thơ nhiều kỉ niệm khi bước chân xuống tàu đi tập kết. Những dòng văn như xoáy vào yêu thương, trong đó một hồn thơ vang vọng khi viết về Nguyễn Bính dụi mắt đỏ hoe, giơ hai ngón tay hẹn với các má, các chị... với Nam Bộ, ngày trở lại. Thơ của nhà thơ được các má đọc gợi theo như nhắn nhủ hãy tin, hãy tin từ trên bến tiễn đưa “Má ơi con dám quên đâu/ Con xin thề đúng như câu má thề/ Nghìn muôn gian khổ chẳng nề/ Má chờ con nhé, con về má ơi”.
Những dòng cuối hồi kí chân dung, văn anh càng long lanh rướm lệ, hình ảnh nhà thơ Nguyễn Bính càng hiện lên càng được thắp sáng dưới những ngọn nến của một hồn thơ. Đó là những năm trên miền Bắc dù nhận nhiệm vụ mới, dù đã sang một trang đời nhưng nhà thơ không bao giờ mất đi hồn thơ về tình cảm các má, các chị, các em khắp thôn xóm, sông rạch cho tới ngày nhà thơ vĩnh biệt chúng ta đúng vào giao thừa năm Bính Ngọ (20-1-1966)
Nếu không có một tình thương, không có một hồn thơ, mà lại viết về nhà thơ thì khó mà làm người đọc một nỗi yêu, một nỗi thương tha thiết, khát khao. Nhà văn Phạm Tường Hạnh đã bằng những trang văn máu thịt và da diết hồn thơ ấy đã làm ánh lên tình người, tình đời; một tinh thần nhân văn sáng đẹp. Nhà thơ tài hoa.
Nguyễn Bính với ngòi bút của Phạm Tường Hạnh vẻ thêm sắc đậm một gam màu mới trên bức chân dung - chân dung của một thi sĩ cách mạng.n
Đầu năm ất Dậu, 2005
T.C
(Báo Văn nghệ)
Trúc Chi
Anh là nhà văn, suốt cuộc đời ngòi bút viết biết bao nhiêu trang văn đầy phong cách, đầy cá tính. Thời kì Nam Bộ kháng chiến, văn anh có khi ghi chép từng sự kiện, từng mốc sự kiện. Văn anh có khi tường thuật ở từng trận đánh, ở từng sinh hoạt cơ quan. Anh còn viết kí, bút kí, kí sự, trong chất kí giàu chi tiết, thỉnh thoảng điểm xuyết bàn luận, chấm phá tùy bút để sao thiên nhiên có màu sắc, để sao cảm xúc đượm bâng khuâng tâm trạng. Anh còn viết truyện ngắn, ngắn nhưng rất đậm Nhân vật, đậm kịch tính, sự việc. Tập kết ra Bắc, thời kì anh công tác cơ quan thông tin, báo chí thời sự, tin tức.
Đấy là thời kì điều kiện cho phép nhà văn làm kịch bản, làm phóng sự đi sát nhiều nhà văn, nhà thơ tìm hiểu phong cách, cá tính một cách thấu đáo để anh nghiền ngẫm sâu hơn cho chất kí, chất truyện của anh có được đa dạng, đa âm.
Trong dòng chảy lớn và từng trải ngọt bùi, cay đắng với người với đời anh sửa soạn cho mình những tác phẩm dài hơi và chín đến da diết.
Bộ “GiọT MậT CHO Đời” với hơn 3000 trang, gần mấy trăm chân dung nhà văn, đời văn, bạn bè đồng chí, cán bộ đã từng gắn bó, lăn lộn, nằm gai nếm mật, vào sinh ra tử của chín năm kháng chiến, của thời bình xây dựng sau giải phóng. Anh viết chân dung nhưng không phải thuần tuý chân dung bởi nhà văn suy nghĩ, suy tư trong cảm xúc, vừa hồi kí vừa tạc hình trong kể chuyện sao cho chi tiết, sự việc lung linh hơn, toả sáng hơn. Đặc biệt viết lãnh tụ, lãnh đạo cao cấp, anh vẫn giữ ngòi bút chừng mực, trân trọng nhưng không mất đi nét giản dị và thân tình, đời thường nhưng cao quý. Viết về nhà văn, nghệ sĩ, người đọc cứ nghĩ không hiểu sao anh thấu biết đến từng ngọn ngành, đến từng cá tính, nếp ăn, nếp làm việc, kể cả hành trang góp phần làm nên câu văn, câu thơ, làm nên sắc sảo, dí dỏm, tài hoa. Nhất là viết về những nhà thơ anh trang bị cho văn anh thấm đẫm hồn thơ, thấm đẫm rung động và cảm xúc. Vì vậy, đọc văn anh người đọc nghe rung động tinh tế và nhạy cảm khi chạm đến cái thế giới thơ của nhà thơ.
Với nhà thơ Nguyễn Bính, người cùng sống một thời kháng chiến của Nam Bộ, nhưng trước đó anh biết một “Lỡ bước sang ngang”, một huyền thoại “Hai sắc hoa ti gôn” trong đó có cái duyên của nhà thơ và “Bóng giai nhân” nữa. Và chỉ hai năm trước Cách mạng Tháng Tám Nguyễn Bính đang ở Sài Gòn có rất nhiều chuyện vui buồn gần như giai thoại. Người đến với Nguyễn Bính không chỉ những người yêu thơ của nhà thơ mà cả những người hoạt động cách mạng. Còn không ít những phú trọc, làm quen để được có thơ quảng cáo trên báo, hoặc người mới quen tập làm thơ để được nhà thơ sửa thơ in báo như những câu thơ dưới đây: “Xót xa một sớm soi gương cũ/ Thấy lệch bao nhiêu mặt chữ điền”.
Những ngày Sài Gòn sắp bước vào Tổng khởi nghĩa anh luôn theo dõi Nguyễn Bính đang tham gia các phong trào ở dưới tỉnh. Anh cùng anh em có khi viết thư, có khi nhắn gửi để tìm cách đưa nhà thơ ra chiến khu. Như anh nghĩ, với Nguyễn Bính không phải chỉ riêng vì tình cảm bạn bè mà còn với nhà thơ là một tài năng của đất nước. Tài năng ấy sau này Nguyễn Bính gặp được nghĩa cử, hào khí để được nung nấu thêm ý chí cho thơ. Nguyễn Bính lật nóp nằm dưới bệ thờ Nguyễn Trung Trực để được nghe thơ anh hùng “Lửa hồng Nhựt Tảo, oanh thiên địa/ Kiếm bạc Kiên Giang khấp quỉ thần”. Gặp nhà thơ Kiên Giang (Hà Huy Hà) lượm vỏ bao thuốc lá, rút chiếc bút máy trong túi áo ngực của nhà thơ Kiên Giang viết mấy câu thơ “Có những dòng sông chảy rất mau/ Nhớ chi nghĩa bến với duyên cầu/ Lá vàng hoa đỏ trông không kịp/ Lưu lạc không ngờ được gặp nhau”. Nguyễn Bính ngâm thơ Thủ Khoa Huân, Phan Văn Trị sang sảng trong buổi thanh niên tòng quân. Nguyễn Bính làm thơ dán lên tường động viên tinh thần tuổi trẻ yêu nước. Đó là những trang viết của anh đầy cảm xúc tin yêu với nhà thơ “Lỡ bước sang ngang”. Bây giờ là những vần thơ có dân tộc, có đất nước, anh tin thơ Nguyễn Bính đã sang trang. Hai câu thơ nhà thơ cất cao ngân vang trong hội trường, chẳng bao lâu trở thành câu hò trên sông nước Kiên Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp “Thà rằng chết ở chiến trường/ Còn hơn chết ở trên giường thê nhi”. Rồi kháng chiến cứ mỗi ngày thấm vào máu thịt thơ Nguyễn Bính, từ lời lẽ công văn, chỉ thị của cấp lãnh đạo nhà thơ chuyển thành thơ đưa xuống các cấp. Trường hợp giấy báo tử mặt trận gửi về, nhà thơ viết thành thơ để chuyển cho một bà mẹ “Đêm đêm mẹ đốt cây hương ngát/ Mẹ khấn đôi lời con có nghe/ Vì nước bỏ mình là bất tử/ Xưa nay chinh chiến mấy ai về”. Nhà văn viết thêm khi bà con lối xóm tới thăm hỏi gia đình, ai cũng lẩm nhẩm đọc lời thơ xuýt xoa khen ngợi. Gia đình lồng khung tờ giấy báo tử và bài thơ đặt lên bàn thờ cùng với tấm hình của người liệt sĩ.
Nhà văn được theo dõi từng bước đi từ ngõ ngách thôn xóm đến chiến trường của nhà thơ. Đặc biệt tấm lòng đồng bào Nam Bộ mến yêu nhà thơ như một niềm trân trọng. Ai đã nghe thơ, đọc thơ Nguyễn Bính, có khi gặp nhà thơ trong chiến khu với đầu trần chân đất, có khi nàm nóp qua đêm, có khi gặp nhà thơ ngồi trước mặt đó, sảng khoái đọc thơ, làm thơ, kể chuyện vui và cười ha hả trong một cái chòi giữa đồng trống mênh mông mùa nước nổi thì không bao giờ quên. Người dân Nam Bộ kháng chiến nhớ thơ Nguyễn Bính trong lời thơ mộc mạc, đậm tình. Mấy mươi năm sau ngồi bên ấm trà bốc khói còn nhắc trường ca ĐồNG THáP MƯờI, trường ca NHữNG DòNG TÂM HUYếT, trường ca HươNG của nhà thơ.
Nhà văn nhớ từng kỉ niệm, kỉ niệm nằm trong tâm khảm mỗi người cán bộ đã đi qua cuộc kháng chiến thần kì mà thơ Nguyễn Bính là lời hát là trái tim đã chạm và rung lên thành giọng thành tiếng. Một đêm đi công tác bằng xuồng chèo, anh Lê Duẩn nghe anh Trần Bạch Đằng đọc hết bài thơ “Lỡ bước sang ngang”.Từng chặp anh Lê Duẩn khen hay thơ tha thiết ở từng đoạn. Nguyễn Bính viết xong kịch thơ áo ĐÊM TRĂNG diễn thủ vai người tráng sĩ và nhà văn Đoàn Giỏi thủ vai thôn nữ. Buổi biểu diễn ngay giữa Đồng Tháp Mười, xuồng ghe dày kín dưới lòng kinh, có mặt đông đủ Bộ Tư lệnh khu Tám, các ban ngành, các cơ quan dân chính. Đồng bào xa bao nhiêu cây số cũng chèo xuồng ghe đến coi diễn kịch thơ, một loại hình nghệ thuật nhiều người chưa biết, nhưng cái chính để coi mặt nhà thơ. Được đồng bào, bạn bè khắp nơi yêu thương cổ vũ thơ Nguyễn Bính càng nhiều tâm huyết và rung động lòng người. Bài thơ TIểU ĐOàN 307 một khúc hùng tráng của Nam Bộ kháng chiến chín năm, nhà văn không phải nhắc lại mà làm sống lại một hào hùng trong tâm huyết của nhà thơ tài hoa Nguyễn Bính “Ai đã từng qua Cửu Long Giang/ Cửu Long Giang sóng trào nước xoáy”. Nhưng cũng rất tha thiết yêu thương với mảnh đất Nam Bộ kháng chiến khi nhà văn Phạm Tường Hạnh viết về nhà thơ Nguyễn Bính. Đó là sự kiện cuối năm 1953 cuộc kháng chiến đến hồi gian khổ, ác liệt, máy bay thực dân Pháp rải truyền đơn kêu gọi Nguyễn Bính trở về Sài Gòn sẽ được trọng dụng. Lúc ấy nhà thơ đang đi công tác. Nghe tin, Nguyễn Bính có thư gửi về cho cơ quan bằng một bài thơ để nói lên lòng tin của mình với Cha già Hồ Chủ tịch “Đố ai quét sạch lá rừng/ Đố ai xúi giục con đừng theo Cha”. Và với má Nam Bộ lòng tin của nhà thơ thật son sắt như lòng tin ở chín năm kháng chiến. Đó là nhà thơ bùi ngùi nhớ thương, giã từ vợ yếu con thơ, giã từ mảnh đất yêu thương trong lòng nhà thơ nhiều kỉ niệm khi bước chân xuống tàu đi tập kết. Những dòng văn như xoáy vào yêu thương, trong đó một hồn thơ vang vọng khi viết về Nguyễn Bính dụi mắt đỏ hoe, giơ hai ngón tay hẹn với các má, các chị... với Nam Bộ, ngày trở lại. Thơ của nhà thơ được các má đọc gợi theo như nhắn nhủ hãy tin, hãy tin từ trên bến tiễn đưa “Má ơi con dám quên đâu/ Con xin thề đúng như câu má thề/ Nghìn muôn gian khổ chẳng nề/ Má chờ con nhé, con về má ơi”.
Những dòng cuối hồi kí chân dung, văn anh càng long lanh rướm lệ, hình ảnh nhà thơ Nguyễn Bính càng hiện lên càng được thắp sáng dưới những ngọn nến của một hồn thơ. Đó là những năm trên miền Bắc dù nhận nhiệm vụ mới, dù đã sang một trang đời nhưng nhà thơ không bao giờ mất đi hồn thơ về tình cảm các má, các chị, các em khắp thôn xóm, sông rạch cho tới ngày nhà thơ vĩnh biệt chúng ta đúng vào giao thừa năm Bính Ngọ (20-1-1966)
Nếu không có một tình thương, không có một hồn thơ, mà lại viết về nhà thơ thì khó mà làm người đọc một nỗi yêu, một nỗi thương tha thiết, khát khao. Nhà văn Phạm Tường Hạnh đã bằng những trang văn máu thịt và da diết hồn thơ ấy đã làm ánh lên tình người, tình đời; một tinh thần nhân văn sáng đẹp. Nhà thơ tài hoa.
Nguyễn Bính với ngòi bút của Phạm Tường Hạnh vẻ thêm sắc đậm một gam màu mới trên bức chân dung - chân dung của một thi sĩ cách mạng.n
Đầu năm ất Dậu, 2005
T.C
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,