Sự lương thiện của người cầm bút
Khánh Trường
Không kể những tập tranh thiếu nhi, tác phẩm văn học đầu tiên tôi được đọc là một bài thơ của Tố Hữu: Rồi một hôm nào cởi áo xanh/ Hết cùm hết xích hết roi canh/ Vươn vai trút nhẹ đời giam cấm/ Anh trở về, anh của gia đình… Chỉ trên dưới một tuần sau khi tôi đọc bài thơ, ba tôi bị bắt, bị tra khảo đến hỏng một con mắt và gãy xương vai, tiếp theo là bốn năm tù đày. Lý do: tìm cách bảo vệ, che chở cho một học trò của ông, người đã chép và lưu giữ bài thơ trên, cùng với hàng trăm bài thơ khác, của hàng trăm tác giả, đa số là các tác giả thời tiền chiến: Huy Cận, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Thâm Tâm, Trần Huyền Trân, Hồ Dzếnh, Nguyễn Bính. Người học trò ấy, sau này tôi được biết, là một cán bộ nằm vùng.
Năm đó tôi mười ba tuổi. Chính vì biến cố này, tôi bị ném vào cuộc đời, và trôi nổi như một cánh bèo hoang mãi tận bây giờ.
Gần nửa thế kỷ đã qua, tôi có dịp đọc vô số những bài thơ, thuộc đủ mọi trường phái, khuynh hướng, nhưng mỗi lần tiếp cận với thơ, thì như một phản xạ có điều kiện, bài thơ của Tố Hữu lập tức hiện lên trong đầu, cùng với hình ảnh người đàn ông với dải băng quấn quanh đầu, che kín mắt trái, cánh tay bó bột với những ngón thâm tái, nằm bất động trên nền "ra" trắng. Đó là hình ảnh ba tôi, sau một tuần bị bắt, tôi được vào thăm với người kế mẫu, trong khu biệt lập dành riêng cho tù chính trị, ở một bệnh viện quân sự ngoài miền Trung.
Kể lại một phần nhỏ đời mình, cùng với ấn tượng đậm nét của bài thơ đầu tiên được đọc, tôi cốt muốn nói, phần lớn, những tác phẩm văn học đến và ở lại với ta dài lâu, bao giờ cũng gắn liền với một cảnh trạng nội tâm nào đó. Nếu ba tôi không bị bắt, không bị tra tấn tù đày, gần như cùng lúc với việc đọc bài thơ của Tố Hữu, thì ngày nay, hẳn tôi không thể nhớ bài thơ một cách sâu đậm đến thế.
Đối với người đọc, đã thế, thì đối với người viết, hẳn còn nặng hơn. Cho nên, theo tôi, vốn sống, những trạng huống buồn, vui, những biến cố gây nhiều ấn tượng mạnh, bao giờ cũng là quặng mỏ giúp người cầm bút tạo ra những tác phẩm văn học có da có thịt, có hơi thở nóng hổi của đời sống. Chuyến sang Mỹ vừa rồi, Nguyễn Huy Thiệp có kể cho tôi nghe về những tháng năm ông dạy học ở miền núi, về những thảm kịch ông từng chứng kiến, chúng đã gây tác động thế nào đến tâm hồn ông. Nhờ đó, văn học Việt Nam đã có được những tác phẩm cực kỳ khốc liệt. Sau này, khi Nguyễn Huy Thiệp mon men đi vào các lĩnh vực như thiền học, hoặc triết học, người ta thấy ngay những vùng đất ấy không phải là "lãnh địa" của ông.
Trong văn học Việt Nam nói riêng, thế giới nói chung, đầy dẫy những tác phẩm thiếu sinh khí, chúng không gây nổi một ấn tượng nhỏ nào trong lòng độc giả. Luôn luôn chúng ta phải "đọc rán", cho hết, với hy vọng sẽ tìm thấy một điều gì đó. Rốt cuộc, đến khi gấp sách lại, ta không khỏi thở dài thất vọng, với tâm trạng vừa mua phải một món hàng giả, hay ăn phải một món ăn tồi.
Đồng ý văn ôn võ luyện, viết nhiều, chữ nghĩa của ta sẽ hoàn chỉnh hơn. Nhưng người ta không thể ngồi xuống và viết ra chữ với một cái đầu rỗng, hay bằng cách hư cấu, tưởng tượng ra những trạng huống ta chưa từng kinh qua. Cách đây năm bảy năm, có một cuốn sách nặng ký (về trọng lượng) viết về thuyền nhân. Khổ thay, tác giả lại chỉ là một ông trí thức du học, chưa từng bước chân xuống những con thuyền mong manh để ra khơi, chưa từng sống một ngày ở các trại đảo, và dĩ nhiên chưa từng nếm qua cái mùi vị khổ nhục kinh hoàng của những lần bị cưỡng hiếp. Thế mà ông lại viết về các thảm kịch của thuyền nhân. Kết quả, tác phẩm nhợt nhạt và lạnh lẽo đến bất nhân. Nó cho ta cái cảm tưởng tác giả đang cưỡi ngựa xem hoa, đang dùng chuyện thuyền nhân là một cái "mốt" thời thượng, nhằm trang sức cho sự nghiệp văn chương (và đời thường) của mình. Những tác phẩm như thế, tốt nhất không nên cho chúng ra đời, chả ích lợi gì cho văn học đã đành, mà mặt nào đó, nó còn xúc phạm đến nhiều người khác, những người từng ném cả sinh mệnh mình, gia đình mình vào canh bạc tử sinh.
Văn chương, ngoài vốn sống, còn đòi hỏi ở người cầm bút sự lương thiện và một tấm lòng. Thiếu những yếu tố này, tốt nhất không nên đến với văn chương.
(Phụ bản Thơ - Báo Văn nghệ)
Khánh Trường
Không kể những tập tranh thiếu nhi, tác phẩm văn học đầu tiên tôi được đọc là một bài thơ của Tố Hữu: Rồi một hôm nào cởi áo xanh/ Hết cùm hết xích hết roi canh/ Vươn vai trút nhẹ đời giam cấm/ Anh trở về, anh của gia đình… Chỉ trên dưới một tuần sau khi tôi đọc bài thơ, ba tôi bị bắt, bị tra khảo đến hỏng một con mắt và gãy xương vai, tiếp theo là bốn năm tù đày. Lý do: tìm cách bảo vệ, che chở cho một học trò của ông, người đã chép và lưu giữ bài thơ trên, cùng với hàng trăm bài thơ khác, của hàng trăm tác giả, đa số là các tác giả thời tiền chiến: Huy Cận, Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Thâm Tâm, Trần Huyền Trân, Hồ Dzếnh, Nguyễn Bính. Người học trò ấy, sau này tôi được biết, là một cán bộ nằm vùng.
Năm đó tôi mười ba tuổi. Chính vì biến cố này, tôi bị ném vào cuộc đời, và trôi nổi như một cánh bèo hoang mãi tận bây giờ.
Gần nửa thế kỷ đã qua, tôi có dịp đọc vô số những bài thơ, thuộc đủ mọi trường phái, khuynh hướng, nhưng mỗi lần tiếp cận với thơ, thì như một phản xạ có điều kiện, bài thơ của Tố Hữu lập tức hiện lên trong đầu, cùng với hình ảnh người đàn ông với dải băng quấn quanh đầu, che kín mắt trái, cánh tay bó bột với những ngón thâm tái, nằm bất động trên nền "ra" trắng. Đó là hình ảnh ba tôi, sau một tuần bị bắt, tôi được vào thăm với người kế mẫu, trong khu biệt lập dành riêng cho tù chính trị, ở một bệnh viện quân sự ngoài miền Trung.
Kể lại một phần nhỏ đời mình, cùng với ấn tượng đậm nét của bài thơ đầu tiên được đọc, tôi cốt muốn nói, phần lớn, những tác phẩm văn học đến và ở lại với ta dài lâu, bao giờ cũng gắn liền với một cảnh trạng nội tâm nào đó. Nếu ba tôi không bị bắt, không bị tra tấn tù đày, gần như cùng lúc với việc đọc bài thơ của Tố Hữu, thì ngày nay, hẳn tôi không thể nhớ bài thơ một cách sâu đậm đến thế.
Đối với người đọc, đã thế, thì đối với người viết, hẳn còn nặng hơn. Cho nên, theo tôi, vốn sống, những trạng huống buồn, vui, những biến cố gây nhiều ấn tượng mạnh, bao giờ cũng là quặng mỏ giúp người cầm bút tạo ra những tác phẩm văn học có da có thịt, có hơi thở nóng hổi của đời sống. Chuyến sang Mỹ vừa rồi, Nguyễn Huy Thiệp có kể cho tôi nghe về những tháng năm ông dạy học ở miền núi, về những thảm kịch ông từng chứng kiến, chúng đã gây tác động thế nào đến tâm hồn ông. Nhờ đó, văn học Việt Nam đã có được những tác phẩm cực kỳ khốc liệt. Sau này, khi Nguyễn Huy Thiệp mon men đi vào các lĩnh vực như thiền học, hoặc triết học, người ta thấy ngay những vùng đất ấy không phải là "lãnh địa" của ông.
Trong văn học Việt Nam nói riêng, thế giới nói chung, đầy dẫy những tác phẩm thiếu sinh khí, chúng không gây nổi một ấn tượng nhỏ nào trong lòng độc giả. Luôn luôn chúng ta phải "đọc rán", cho hết, với hy vọng sẽ tìm thấy một điều gì đó. Rốt cuộc, đến khi gấp sách lại, ta không khỏi thở dài thất vọng, với tâm trạng vừa mua phải một món hàng giả, hay ăn phải một món ăn tồi.
Đồng ý văn ôn võ luyện, viết nhiều, chữ nghĩa của ta sẽ hoàn chỉnh hơn. Nhưng người ta không thể ngồi xuống và viết ra chữ với một cái đầu rỗng, hay bằng cách hư cấu, tưởng tượng ra những trạng huống ta chưa từng kinh qua. Cách đây năm bảy năm, có một cuốn sách nặng ký (về trọng lượng) viết về thuyền nhân. Khổ thay, tác giả lại chỉ là một ông trí thức du học, chưa từng bước chân xuống những con thuyền mong manh để ra khơi, chưa từng sống một ngày ở các trại đảo, và dĩ nhiên chưa từng nếm qua cái mùi vị khổ nhục kinh hoàng của những lần bị cưỡng hiếp. Thế mà ông lại viết về các thảm kịch của thuyền nhân. Kết quả, tác phẩm nhợt nhạt và lạnh lẽo đến bất nhân. Nó cho ta cái cảm tưởng tác giả đang cưỡi ngựa xem hoa, đang dùng chuyện thuyền nhân là một cái "mốt" thời thượng, nhằm trang sức cho sự nghiệp văn chương (và đời thường) của mình. Những tác phẩm như thế, tốt nhất không nên cho chúng ra đời, chả ích lợi gì cho văn học đã đành, mà mặt nào đó, nó còn xúc phạm đến nhiều người khác, những người từng ném cả sinh mệnh mình, gia đình mình vào canh bạc tử sinh.
Văn chương, ngoài vốn sống, còn đòi hỏi ở người cầm bút sự lương thiện và một tấm lòng. Thiếu những yếu tố này, tốt nhất không nên đến với văn chương.
(Phụ bản Thơ - Báo Văn nghệ)
Love mickey,