Bài thơ Bữa cơm
Lời bình của Nguyễn Đình San
Bài thơ ra đời năm 1966. Lúc này, cuộc chiến tranh leo thang của giặc Mỹ ra miền Bắc đã bắt đầu khốc liệt khắp thành thị và nông thôn, từ nhà máy đến ruộng đồng, tất cả hậu phương lớn xã hội chủ nghĩa đều đã sẵn sàng làm tất cả cho tiền tuyến anh hùng. ở nông thôn miền Bắc khi ấy con trai đến tuổi trưởng thành đều ra trận. Dĩ nhiên, mọi việc tất thảy đều do phụ nữ cáng đáng, đảm đương.
Với người Việt Nam, bữa cơm là một biểu tượng của sự sum họp, hạnh phúc gia đình. Cao hơn, còn là một sinh hoạt mang tính kết nối của những quan hệ tình cảm bè bạn, chòm xóm, láng giềng. Yêu quí nhau, người ta sẽ mời khách “ở lại xơi bữa cơm dưa muối”. Bữa cơm trong bài thơ này không nằm ngoài đặc điểm tập quán, tâm lí đó. Tác giả đã nói đến bữa cơm tối, chứ không phải bữa cơm trưa. Rõ ràng đã có nhiều điều để nói. Bữa tối bao giờ cũng đầy đủ các thành viên hơn. Tối còn khép lại một ngày. Và có lẽ do bữa tối người nông dân ở đây đã ăn cơm ở dưới trăng. Thơ ca, nghệ thuật từng đã coi trăng như một yếu tố vĩnh cửu tạo nên vẻ đẹp diệu huyền, luôn là đối tượng mê đắm của thi nhân, mặc khách. Nhưng trăng trong cái “bữa cơm” ở bài thơ này mới đặc biệt. Nó đã xuất hiện hai lần. Lần thứ nhất: Xác định cái thời điểm diễn ra bữa cơm gia đình: “Trăng ló sau lùm tre” - nghĩa là vừa tối, sau khi người đi trực chiến về, cày cũng vừa tan buổi. Và cái vầng trăng ló ra kia giữa một không gian có tiếng cười ran khắp lối. Ngay khổ thơ đầu đã cho thấy một bối cảnh, một vùng người phấn chấn, lạc quan, yêu đời mặc dù vừa qua một ngày lao động và trực chiến vất vả, mệt nhọc. Trăng đã “ló” thật đúng lúc - vừa đẹp, vừa thơ với nghĩa muôn thuở, lại vừa soi sáng cho gia đình người nông dân ăn cơm, vì không thể dùng đèn (thời chiến, không phát ra ánh sáng để tránh máy bay địch). Trăng ở đây mới có duyên làm sao. Lần thứ hai: ánh trăng đã như là sà xuống mâm cơm của con người, chia vui cùng hạnh phúc của bày trẻ nhỏ:
Các con ngồi xúm lại
Khói toả má tròn căng
Quả cà dằn mặn muối
Nhai giòn trong ánh trăng
Có cảm giác như ánh trăng đã tan vào bát cơm. Và người chan húp canh cũng uống luôn cả ánh trăng. Quả cà pháo được nhai giòn trong ánh trăng quả là một chi tiết thú vị. Không phải người đang ở tâm thế chiến thắng khó lòng có được những quan sát như thế.
Bài thơ thật giản dị. Do nói đến một bữa cơm bình thường, đạm bạc của người nông dân trong thời chiến mà tác giả không thể có cách diễn tả biểu hiện nào chính xác hơn là việc lựa chọn những từ ngữ bình dân, thuần phác nhất. Nhưng chính những lời lẽ đó đã tạo nên vẻ đẹp của bài thơ. Và còn một điều không thể không thấy rõ ở tác giả: Năng lực quan sát, khả năng khai thác vấn đề khá tinh tế. Có thể thấy rõ ở tất cả mọi chi tiết anh đưa ra. Bữa cơm cho thấy chỉ có muối vừng, cà pháo và chắc là thêm bát canh, đĩa rau. Nhưng ngon lành, hấp dẫn người đọc biết bao. Với nghĩa sinh học thuần tuý, bất cứ ai đang đói mà đọc bài thơ này cũng phải trỗi dậy như cầu muốn tìm đến mâm cơm trên. Một chi tiết rất hay: “Nồi cơm vừa chín tới/ Thơm toát ra ngoài vung”. Không gì ngon bằng cơm vừa chín tới. Nhưng ở đây còn toả ra mùi thơm. Và cái vung bé nhỏ kia không sao kìm giữ được hương thơm của nồi cơm. Phải, niềm vui của người nông dân ở hậu phương miền Bắc những năm tháng ấy luôn là sự thăng hoa để giúp họ tự gồng mình lên, vượt qua thử thách, cùng tiền tuyến bước tới chiến thắng. Sự thăng hoa ấy không có gì có thể ghìm nén, khống chế được.
Những chày khua dội cối vừng, những bát đầy như hoa trong cái bối cảnh ăn cơm giữa tiếng cười ran khắp lối cho ta cảm giác hết sức lạc quan về một hậu phương vững chắc, tuy sự thực là vô cùng vất vả, gian khổ, bởi tất cả chỉ dồn vào vai trò người phụ nữ. Họ đã thay thế đàn ông để cáng đáng tất cả. Bài thơ mãi mãi là một chứng tích lịch sử - một lịch sử kiêu hùng có lẽ chỉ dân tộc Việt Nam mới có - lịch sử của những người phụ nữ phải gánh sứ mạng nam nhi do chiến cuộc yêu cầu - ở hai câu thơ mà thiếu nó hẳn là bài thơ sẽ bớt đi nhiều giá trị:
Đôi đũa thừa trong rổ
Nhắc nhở người đi xa
Tác giả chẳng cần nói rõ: Chồng, cha của các chị, các em đang đánh giặc ngoài tiền tuyến, mà chỉ nhắc đến đôi đũa thừa trong rổ, người đọc đã có thể liên tưởng.
Bữa cơm là một trong những bài thơ khá của giai đoạn chống Mỹ. Thơ giai đoạn này nổi rõ hai mảng chủ đề: Thứ nhất là trực tiếp nói về những người lính ngoài tiền tuyến và thứ hai là phản ánh mọi khía cạnh của hậu phương. Bài thơ đang bàn nằm trong vệt thứ hai. Chỉ hơi tiếc một chút, giá mà tác giả lược bỏ 4 câu ở khổ cuối cùng thì bài thơ sẽ hàm súc, hoàn chỉnh hơn, bởi sự bình luận ấy có phần thừa, do toàn bộ bài thơ đã nói rất đầy đủ.
(Báo Văn nghệ)
Lời bình của Nguyễn Đình San
Bài thơ ra đời năm 1966. Lúc này, cuộc chiến tranh leo thang của giặc Mỹ ra miền Bắc đã bắt đầu khốc liệt khắp thành thị và nông thôn, từ nhà máy đến ruộng đồng, tất cả hậu phương lớn xã hội chủ nghĩa đều đã sẵn sàng làm tất cả cho tiền tuyến anh hùng. ở nông thôn miền Bắc khi ấy con trai đến tuổi trưởng thành đều ra trận. Dĩ nhiên, mọi việc tất thảy đều do phụ nữ cáng đáng, đảm đương.
Với người Việt Nam, bữa cơm là một biểu tượng của sự sum họp, hạnh phúc gia đình. Cao hơn, còn là một sinh hoạt mang tính kết nối của những quan hệ tình cảm bè bạn, chòm xóm, láng giềng. Yêu quí nhau, người ta sẽ mời khách “ở lại xơi bữa cơm dưa muối”. Bữa cơm trong bài thơ này không nằm ngoài đặc điểm tập quán, tâm lí đó. Tác giả đã nói đến bữa cơm tối, chứ không phải bữa cơm trưa. Rõ ràng đã có nhiều điều để nói. Bữa tối bao giờ cũng đầy đủ các thành viên hơn. Tối còn khép lại một ngày. Và có lẽ do bữa tối người nông dân ở đây đã ăn cơm ở dưới trăng. Thơ ca, nghệ thuật từng đã coi trăng như một yếu tố vĩnh cửu tạo nên vẻ đẹp diệu huyền, luôn là đối tượng mê đắm của thi nhân, mặc khách. Nhưng trăng trong cái “bữa cơm” ở bài thơ này mới đặc biệt. Nó đã xuất hiện hai lần. Lần thứ nhất: Xác định cái thời điểm diễn ra bữa cơm gia đình: “Trăng ló sau lùm tre” - nghĩa là vừa tối, sau khi người đi trực chiến về, cày cũng vừa tan buổi. Và cái vầng trăng ló ra kia giữa một không gian có tiếng cười ran khắp lối. Ngay khổ thơ đầu đã cho thấy một bối cảnh, một vùng người phấn chấn, lạc quan, yêu đời mặc dù vừa qua một ngày lao động và trực chiến vất vả, mệt nhọc. Trăng đã “ló” thật đúng lúc - vừa đẹp, vừa thơ với nghĩa muôn thuở, lại vừa soi sáng cho gia đình người nông dân ăn cơm, vì không thể dùng đèn (thời chiến, không phát ra ánh sáng để tránh máy bay địch). Trăng ở đây mới có duyên làm sao. Lần thứ hai: ánh trăng đã như là sà xuống mâm cơm của con người, chia vui cùng hạnh phúc của bày trẻ nhỏ:
Các con ngồi xúm lại
Khói toả má tròn căng
Quả cà dằn mặn muối
Nhai giòn trong ánh trăng
Có cảm giác như ánh trăng đã tan vào bát cơm. Và người chan húp canh cũng uống luôn cả ánh trăng. Quả cà pháo được nhai giòn trong ánh trăng quả là một chi tiết thú vị. Không phải người đang ở tâm thế chiến thắng khó lòng có được những quan sát như thế.
Bài thơ thật giản dị. Do nói đến một bữa cơm bình thường, đạm bạc của người nông dân trong thời chiến mà tác giả không thể có cách diễn tả biểu hiện nào chính xác hơn là việc lựa chọn những từ ngữ bình dân, thuần phác nhất. Nhưng chính những lời lẽ đó đã tạo nên vẻ đẹp của bài thơ. Và còn một điều không thể không thấy rõ ở tác giả: Năng lực quan sát, khả năng khai thác vấn đề khá tinh tế. Có thể thấy rõ ở tất cả mọi chi tiết anh đưa ra. Bữa cơm cho thấy chỉ có muối vừng, cà pháo và chắc là thêm bát canh, đĩa rau. Nhưng ngon lành, hấp dẫn người đọc biết bao. Với nghĩa sinh học thuần tuý, bất cứ ai đang đói mà đọc bài thơ này cũng phải trỗi dậy như cầu muốn tìm đến mâm cơm trên. Một chi tiết rất hay: “Nồi cơm vừa chín tới/ Thơm toát ra ngoài vung”. Không gì ngon bằng cơm vừa chín tới. Nhưng ở đây còn toả ra mùi thơm. Và cái vung bé nhỏ kia không sao kìm giữ được hương thơm của nồi cơm. Phải, niềm vui của người nông dân ở hậu phương miền Bắc những năm tháng ấy luôn là sự thăng hoa để giúp họ tự gồng mình lên, vượt qua thử thách, cùng tiền tuyến bước tới chiến thắng. Sự thăng hoa ấy không có gì có thể ghìm nén, khống chế được.
Những chày khua dội cối vừng, những bát đầy như hoa trong cái bối cảnh ăn cơm giữa tiếng cười ran khắp lối cho ta cảm giác hết sức lạc quan về một hậu phương vững chắc, tuy sự thực là vô cùng vất vả, gian khổ, bởi tất cả chỉ dồn vào vai trò người phụ nữ. Họ đã thay thế đàn ông để cáng đáng tất cả. Bài thơ mãi mãi là một chứng tích lịch sử - một lịch sử kiêu hùng có lẽ chỉ dân tộc Việt Nam mới có - lịch sử của những người phụ nữ phải gánh sứ mạng nam nhi do chiến cuộc yêu cầu - ở hai câu thơ mà thiếu nó hẳn là bài thơ sẽ bớt đi nhiều giá trị:
Đôi đũa thừa trong rổ
Nhắc nhở người đi xa
Tác giả chẳng cần nói rõ: Chồng, cha của các chị, các em đang đánh giặc ngoài tiền tuyến, mà chỉ nhắc đến đôi đũa thừa trong rổ, người đọc đã có thể liên tưởng.
Bữa cơm là một trong những bài thơ khá của giai đoạn chống Mỹ. Thơ giai đoạn này nổi rõ hai mảng chủ đề: Thứ nhất là trực tiếp nói về những người lính ngoài tiền tuyến và thứ hai là phản ánh mọi khía cạnh của hậu phương. Bài thơ đang bàn nằm trong vệt thứ hai. Chỉ hơi tiếc một chút, giá mà tác giả lược bỏ 4 câu ở khổ cuối cùng thì bài thơ sẽ hàm súc, hoàn chỉnh hơn, bởi sự bình luận ấy có phần thừa, do toàn bộ bài thơ đã nói rất đầy đủ.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,