Hoa xương rồng đỏ biểu tượng chiến tranh trong thơ Nguyễn Trác
Võ Gia Trị
Nhà thơ Nguyễn Trác, trong những năm kháng chiến chống Mỹ đã lên đường vào sống, chiến đấu và làm thơ ở đất Quảng trung dũng kiên cường đi đầu diệt Mỹ. Đất Quảng Nam chưa mưa đã thấm đó đã bổ sung thêm cho chàng trai Kinh Bắc tài hoa cái chất rượu hồng đào mãnh liệt chưa ngấm đã say của vùng đất này. Chiến tranh ác liệt trên mảnh đất Quảng Nam khắc nghiệt thời chống Mỹ đã tạo duyên cho anh sáng tạo được không ít bài thơ hay, để từ đó định hình cho tài thơ Nguyễn Trác. Trong bài thơ Chiến tranh, câu đầu tiên anh mượn ý của nữ sĩ Xô viết Xvétlana Chiến tranh không mang gương mặt phụ nữ/ Tôi đã đọc những điều chị viết. Câu thơ của nữ sĩ đã hay, nhưng câu thơ Nguyễn Trác từ sâu thẳm cuộc sống dữ dội còn vượt hơn bởi cái chất đàn ông mạnh mẽ: Nhưng chúng tôi là đàn ông/ Những người đàn ông/ từ bùn máu trở về/ chiến tranh cũng không/ mang gương mặt đàn ông. Đó là vế đối đẹp của Nguyễn Trác, và với câu thơ đầy chất hiện thực này anh bất ngờ khai mở được chân lý là chiến tranh không thuộc về bản chất của con người. Nhưng nghịch lý ở đây là chiến tranh lại do chính con người gây ra. Trong cuộc đời có những kẻ tạo ra chiến tranh, có những con người như số phận bị cuốn vào cuộc chiến, suy cho cùng hiện tượng quái dị đó của nhân loại được nảy nòi từ cái phần thú tính hoang dã của con người. Câu thơ lý thú ở chỗ nó tạo khoảng không lớn để bạn đọc tiếp tục suy ngẫm, đối thoại và tìm ra bao ý tưởng sâu thẳm khác trong cuộc sống. Đó là chất hiện đại thường thấy trong thơ Nguyễn Trác.
Bài thơ còn thú vị ở chỗ nó ghi được dấu ấn của vùng đất Quảng Nam trong giai đoạn khắc nghiệt nhất, vừa cụ thể vừa vô cùng điển hình Xương rồng nở/ Từng bụm hoa trên cát, đó là vẻ đẹp cuộc sống duy nhất của cây cỏ còn có thể tồn tại được trên các vành đai trắng mà Mỹ ngụy tạo ra ở Quảng Nam để chia cắt nhân dân với cách mạng. Bông hoa xương rồng hiện hình trong nỗi đau hi sinh sâu thẳm của chiến tranh Những bụm hoa/ Như máu của đất. Chỉ với bốn câu thơ rất ngắn, anh đã khắc hoạ được đặc trưng một vùng đất kiên cường và khuôn mặt chiến tranh chợt hiện hình trong màu hoa xương rồng đỏ kỳ ảo như máu đào của bao chiến sĩ ngã xuống trên đất này. Xương rồng đỏ đã trở thành biểu tượng tuyệt đẹp về cuộc chiến tranh chính nghĩa vì độc lập tự do của dân tộc ta. Hơn 30 năm sau, một chiều đầu đông năm 2004, tôi cùng tác giả bài thơ này và nhà văn Trần Chinh Vũ ngồi với nhau trong một nhà hàng bên một cây xương rồng nở hoa màu đỏ. Anh Vũ tâm đắc với hoa xương rồng, anh chỉ ra cái đẹp cái hay của nó, còn nhà thơ Nguyễn Trác chỉ mỉm cười, một nụ cười trầm ngâm xa xăm và mơ màng. Hoa xương rồng đỏ đã gợi thức kỷ niệm chiến tranh trong anh. Cô gái chủ quán xinh đẹp là dược sĩ quân đội cũng đến ngồi nói chuyện với chúng tôi và câu chuyện xoay quanh đề tài chiến tranh và người lính. Trong khung cảnh bình yên đó, hoa xương rồng đỏ vẫn lặng lẽ khoe sắc như thầm nói về gu thẩm mỹ của người đẹp. Còn tôi thì nghĩ rằng con người sẽ học được nhiều từ loài hoa kiên cường đó.
Về đề tài chiến tranh Nguyễn Trác còn có bài thơ Khúc tưởng nhớ động chạm được đến nỗi đau hiện thực bi hùng mà sâu thẳm của chiến tranh. Trong đời tôi đã có ba lần/ đi chôn cất bạn bè còn trẻ/ một người lính/ một nhà thơ/ và một hoạ sĩ. Đó là những câu thơ đa nghĩa trong chiều sâu suy tưởng về chiến tranh, về thơ ca và hội hoạ. Ba lần tôi vốc đất thả lên mồ/một nắm đất chiến tranh/ một nắm đất ngôn từ/ một nắm đất những con đường hội hoạ. Đó là một vòng sinh tử. Ba lần tay tôi từ hình chiếc lá/ nắm lại thành hình trái cây/ ba lần chạm tới niềm thiêng liêng Cuộc sống. Và đúng vậy cái chết giúp ta hiểu và yêu cuộc sống hơn, một cuộc sống thiêng liêng vô cùng quý giá, đó là cuộc sống của những con người viết hoa trong thế kỷ tuổi trẻ Việt Nam lớn lên như Thánh Gióng để đi đánh giặc. Bài thơ tiếp nối trong dòng suy tưởng sâu xa khi anh đứng cùng đồng đội kẻ mất người còn trong nghĩa trang liệt sĩ. Cái chết đã chẳng thành ngưng đọng/ Khi trên nghĩa trang chói lọi mặt trời/ Khi trên nghĩa trang từng đôi bướm nhỏ/ Mang mùa xuân về từ khoảng cao xanh. Đó là những câu thơ giao thoa giữa cõi sống và cõi chết, bừng lên trong ánh sáng chói lọi của mặt trời, và cuộc sống cứ vô tư như đôi bướm nhỏ đến từ cao xanh. Những câu thơ của Nguyễn Trác có vẻ đẹp xa vắng mênh mông, nhưng vô cùng đầm ấm Một chút nắng đời người vừa tỏ/ một chút xa mong tận cùng bến bờ/ không thể không nói về cái đẹp và hy vọng/ Trong buổi chiều này bên mộ các anh xưa. Có thể nói thế hệ các nhà thơ chống Mỹ là một thế hệ thật tài hoa và Nguyễn Trác là một con người như thế, anh tài hoa và hiện đại trong một lối tư duy thơ rất riêng của mình, một cõi thơ có chiều sâu cuộc sống luôn mang đậm cảm nhận và suy tư riêng của hồn anh.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Võ Gia Trị
Nhà thơ Nguyễn Trác, trong những năm kháng chiến chống Mỹ đã lên đường vào sống, chiến đấu và làm thơ ở đất Quảng trung dũng kiên cường đi đầu diệt Mỹ. Đất Quảng Nam chưa mưa đã thấm đó đã bổ sung thêm cho chàng trai Kinh Bắc tài hoa cái chất rượu hồng đào mãnh liệt chưa ngấm đã say của vùng đất này. Chiến tranh ác liệt trên mảnh đất Quảng Nam khắc nghiệt thời chống Mỹ đã tạo duyên cho anh sáng tạo được không ít bài thơ hay, để từ đó định hình cho tài thơ Nguyễn Trác. Trong bài thơ Chiến tranh, câu đầu tiên anh mượn ý của nữ sĩ Xô viết Xvétlana Chiến tranh không mang gương mặt phụ nữ/ Tôi đã đọc những điều chị viết. Câu thơ của nữ sĩ đã hay, nhưng câu thơ Nguyễn Trác từ sâu thẳm cuộc sống dữ dội còn vượt hơn bởi cái chất đàn ông mạnh mẽ: Nhưng chúng tôi là đàn ông/ Những người đàn ông/ từ bùn máu trở về/ chiến tranh cũng không/ mang gương mặt đàn ông. Đó là vế đối đẹp của Nguyễn Trác, và với câu thơ đầy chất hiện thực này anh bất ngờ khai mở được chân lý là chiến tranh không thuộc về bản chất của con người. Nhưng nghịch lý ở đây là chiến tranh lại do chính con người gây ra. Trong cuộc đời có những kẻ tạo ra chiến tranh, có những con người như số phận bị cuốn vào cuộc chiến, suy cho cùng hiện tượng quái dị đó của nhân loại được nảy nòi từ cái phần thú tính hoang dã của con người. Câu thơ lý thú ở chỗ nó tạo khoảng không lớn để bạn đọc tiếp tục suy ngẫm, đối thoại và tìm ra bao ý tưởng sâu thẳm khác trong cuộc sống. Đó là chất hiện đại thường thấy trong thơ Nguyễn Trác.
Bài thơ còn thú vị ở chỗ nó ghi được dấu ấn của vùng đất Quảng Nam trong giai đoạn khắc nghiệt nhất, vừa cụ thể vừa vô cùng điển hình Xương rồng nở/ Từng bụm hoa trên cát, đó là vẻ đẹp cuộc sống duy nhất của cây cỏ còn có thể tồn tại được trên các vành đai trắng mà Mỹ ngụy tạo ra ở Quảng Nam để chia cắt nhân dân với cách mạng. Bông hoa xương rồng hiện hình trong nỗi đau hi sinh sâu thẳm của chiến tranh Những bụm hoa/ Như máu của đất. Chỉ với bốn câu thơ rất ngắn, anh đã khắc hoạ được đặc trưng một vùng đất kiên cường và khuôn mặt chiến tranh chợt hiện hình trong màu hoa xương rồng đỏ kỳ ảo như máu đào của bao chiến sĩ ngã xuống trên đất này. Xương rồng đỏ đã trở thành biểu tượng tuyệt đẹp về cuộc chiến tranh chính nghĩa vì độc lập tự do của dân tộc ta. Hơn 30 năm sau, một chiều đầu đông năm 2004, tôi cùng tác giả bài thơ này và nhà văn Trần Chinh Vũ ngồi với nhau trong một nhà hàng bên một cây xương rồng nở hoa màu đỏ. Anh Vũ tâm đắc với hoa xương rồng, anh chỉ ra cái đẹp cái hay của nó, còn nhà thơ Nguyễn Trác chỉ mỉm cười, một nụ cười trầm ngâm xa xăm và mơ màng. Hoa xương rồng đỏ đã gợi thức kỷ niệm chiến tranh trong anh. Cô gái chủ quán xinh đẹp là dược sĩ quân đội cũng đến ngồi nói chuyện với chúng tôi và câu chuyện xoay quanh đề tài chiến tranh và người lính. Trong khung cảnh bình yên đó, hoa xương rồng đỏ vẫn lặng lẽ khoe sắc như thầm nói về gu thẩm mỹ của người đẹp. Còn tôi thì nghĩ rằng con người sẽ học được nhiều từ loài hoa kiên cường đó.
Về đề tài chiến tranh Nguyễn Trác còn có bài thơ Khúc tưởng nhớ động chạm được đến nỗi đau hiện thực bi hùng mà sâu thẳm của chiến tranh. Trong đời tôi đã có ba lần/ đi chôn cất bạn bè còn trẻ/ một người lính/ một nhà thơ/ và một hoạ sĩ. Đó là những câu thơ đa nghĩa trong chiều sâu suy tưởng về chiến tranh, về thơ ca và hội hoạ. Ba lần tôi vốc đất thả lên mồ/một nắm đất chiến tranh/ một nắm đất ngôn từ/ một nắm đất những con đường hội hoạ. Đó là một vòng sinh tử. Ba lần tay tôi từ hình chiếc lá/ nắm lại thành hình trái cây/ ba lần chạm tới niềm thiêng liêng Cuộc sống. Và đúng vậy cái chết giúp ta hiểu và yêu cuộc sống hơn, một cuộc sống thiêng liêng vô cùng quý giá, đó là cuộc sống của những con người viết hoa trong thế kỷ tuổi trẻ Việt Nam lớn lên như Thánh Gióng để đi đánh giặc. Bài thơ tiếp nối trong dòng suy tưởng sâu xa khi anh đứng cùng đồng đội kẻ mất người còn trong nghĩa trang liệt sĩ. Cái chết đã chẳng thành ngưng đọng/ Khi trên nghĩa trang chói lọi mặt trời/ Khi trên nghĩa trang từng đôi bướm nhỏ/ Mang mùa xuân về từ khoảng cao xanh. Đó là những câu thơ giao thoa giữa cõi sống và cõi chết, bừng lên trong ánh sáng chói lọi của mặt trời, và cuộc sống cứ vô tư như đôi bướm nhỏ đến từ cao xanh. Những câu thơ của Nguyễn Trác có vẻ đẹp xa vắng mênh mông, nhưng vô cùng đầm ấm Một chút nắng đời người vừa tỏ/ một chút xa mong tận cùng bến bờ/ không thể không nói về cái đẹp và hy vọng/ Trong buổi chiều này bên mộ các anh xưa. Có thể nói thế hệ các nhà thơ chống Mỹ là một thế hệ thật tài hoa và Nguyễn Trác là một con người như thế, anh tài hoa và hiện đại trong một lối tư duy thơ rất riêng của mình, một cõi thơ có chiều sâu cuộc sống luôn mang đậm cảm nhận và suy tư riêng của hồn anh.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Love mickey,