<Bài viết đã được chỉnh sửa lúc 2006-11-05 07:14:08Ngọc Lý>
Nguyễn Nhật Ánh như một ví dụ…
Văn Hồng
Một buổi chiều “nắng nhạt”, có “mây nhè nhẹ, gió hiu hiu” như trong thơ Xuân Diệu, tôi ngồi quán Đo Đo, trò chuyện cùng Nguyễn Nhật ánh. Anh kể: Quê cha ở Bình Quế, Thăng Bình (Quảng Nam). Quê nghèo nhưng rất hữu tình, có những ngõ tre trúc quanh co; có con suối Đá Bạc, nước trong veo, nhìn thấy những viên sỏi nhỏ như hòn bi nằm tận đáy; có chợ Đo Đo họp về đêm quanh gốc bàng già, nhìn từ xa, ánh lửa đèn cứ chập chờn, nhấp nháy như sao xa… ấn tượng đậm nhất trong Nguyễn Nhật ánh là những triền đồi thấp mọc đầy sim, mua, lá xanh hoa tím. Những ngày nghỉ học, ánh thường cùng lũ bạn, lùng tìm những quả sim chín mọng như trong Mắt biếc (MB),.
- Tôi vừa đọc Mắt biếc chỉ thấy màu vàng của hoa dủ dẻ, của thị chín, màu tím của sim, nghèo vậy sao?
- Cũng có bưởi, cam quýt… nhưng kỷ niệm học trò mà anh, hơn nữa những thứ đó đã vào tâm thức dân tộc “Đói lòng ăn nửa quả sim… Thị ơi, thị rụng bị bà…”. Hôm rồi, Nguyễn Nhật ánh tiếp chị Kanto Sakae, chị ấy đòi thực đơn phải có canh hoa lý và trái thị. Hoa lý thì dễ kiếm, nhưng thị, hiếm lắm. Bà xã tìm mãi mới gặp mấy quả, để vừa ăn vừa dán vỏ lên tường làm hoa…
- Theo tôi, “Mắt biếc” không phải là tác phẩm hay nhất của Nguyễn Nhật ánh, tôi thích Còn chút gì để nhớ, Thiên thần nhỏ của tôi… hơn. Chị Kanto chọn Mắt biếc để giới thiệu với độc giả Nhật Bản vì lý do nào? Kỷ niệm cội nguồn hay tình yêu? Chắc đó là mối tình đầu sâu nặng của Nguyễn Nhật ánh, nên – xin lỗi có những trang văn xao xuyến vậy?!
- (Cười…). Tình yêu thuở học trò ai mà chẳng có, nhưng trong truyện là hư cấu thêm, lấy mối tình tay ba để làm chỗ dựa chuyên chở những kỷ niệm tuổi thơ. Nhưng lúc vào cuộc, thì bị cuốn vào lúc nào không biết. Còn dịch giả, chị ấy đã đọc nhiều tiểu thuyết viết về đề tài thanh niên nhưng chọn Mắt biếc, theo ánh có lẽ vì cả hai: tình yêu và tuổi thơ. Chắc dịch giả sinh ra ở nông thôn; bây giờ nông thôn bên Nhật công nghiệp hoá; những đom đóm, những hoa trái tuổi thơ (như sim, mua, trâm… bên mình) chắc không còn. Chuyện tình yêu trong Mắt biếc cũng nhiều chất á Đông, kiểu như Hồng Lâu mộng, không có tình dục, chỉ có thương nhớ mênh mang…
- Nguyễn Nhật ánh đọc truyện Tàu à?
- Đọc quá nhiều, hồi nhỏ ngốn hết cả tủ sách của ông thầy thuốc Bắc cạnh nhà: từ Chinh Đông, Chinh Tây đến Tam Quốc, Thủy Hử; từ Chiêu Quân cống Hồ đến Phấn trang lầu, Tái sanh duyên… Còn Sách Hồng, Truyền Bá, Tự lực văn đoàn, Tiểu thuyết thứ Bảy, thứ Năm… thì ông chú mang về. Sau 1975, đọc gần hết những tác phẩm hay của Nhà xuất bản Kim Đồng… Thích hài hước, nên đọc nhiều Mark Twain, N.Notsov, Võ Quảng… Còn văn học Trung Quốc hiện nay, thích lối viết hiện thực pha huyền ảo của Mạc Ngôn, mặc dù đọc ông này không khỏi liên tưởng đến G.G.Marquez…
- Thế Nguyễn Nhật ánh sáng tác từ bao giờ? Nhìn tổng thể, sự kiện trọng đại năm 1975 ảnh hưởng đến nghề văn của ánh như thế nào?
Nguyễn Nhật ánh bắt đầu viết văn từ năm lớp 8, lớp 9. Cũng đã đăng ít nhiều thơ và truyện ngắn trên các báo. Tháng 4 năm 75, khi Cách mạng toàn thắng, thì vừa kết thúc năm thứ 2 Đại học Sư phạm Sài Gòn. Bấy giờ trường cứ nhốn nháo cả lên. Người mừng, kẻ lo. Lúc đầu ánh lo gia đình ngoài quê, liệu có an toàn? Sau đó là lo dai dẳng về sinh kế. Cả nhà sống vào lương ba, nay ba đi học tập, mẹ phải vất vả lắm mới nuôi nổi bảy đứa em, còn ánh thì phải tự kiếm sống, học tiếp năm thứ 3. Nguyễn Nhật ánh và một bạn cùng cảnh, mướn một chiếc xích lô, ngày đi học, đêm thay phiên chở khách kiếm sống. Ngó vậy chứ cũng kỳ công lắm, đầu tiên tập lái xe không, rồi chở nhau chạy lòng vòng. Lại phải học thuộc địa hình thành phố, tìm con đường ngắn nhất đến những địa danh như chợ Ông Tạ, lăng Ông Bà Chiểu… mà khách thì cứ cho những địa chỉ hiểm hóc: ngã ba Cây Điệp, chợ Cây Quéo, xóm Lò Heo, hẻm Chuồng Ngựa… chẳng biết đâu mà lần! Còn trang phục cũng phải bạc màu sương gió, nón rộng vành bẻ cụp xuống; vừa che mắt bạn bè, vừa gây tin cậy với khách. Có hôm, xuống dốc, đầu nghĩ vẩn vơ, nên lạng tay lái, xe trèo lên hè phố lật nghiêng, lái và khách cùng ngã. Gặp ông khách tính đằm, nên không chửi, chỉ lật mũ lên hỏi: Sinh viên hả? Thôi “bai” cậu, tôi kiếm xe khác.Thật là mồ hôi trộn nước mắt. Đêm đó, về trăn trở mãi rồi mới quyết định bán quách cái xe đạp mà đắp đổi cho xong năm học. Năm 76 ra trường không được phân công… May mà có kèm học mấy đứa nhỏ con một bác thợ mộc – vốn là cách mạng nằm vùng – nên khi được cử làm Chủ tịch phường, bác thông cảm giao cho ánh phụ giúp phường lập danh sách dân cư, kẻ khẩu hiệu, làm băng rôn, gọi loa… Khi có phong trào Thanh niên Xung phong (TNXP) thì tình nguyện đi luôn… Anh xem, Đại học Sư phạm tuyển chọn gắt gao – một chọi gần 40, đâu phải ghi danh như bên Văn Khoa – mình học hành tử tế, điểm số cao mà không được đi dạy. ở TNXP, ánh cũng trằn lưng ra đào, đắp rồi sau được điều về dạy bổ túc văn hoá làm báo Tuyến đầu, nhưng vẫn bị “ám” vì cái lý lịch. Ngay chuyện lấy vợ cũng khó khăn. Mới đây, bà xã vừa đi họp với các đồng đội, bạn bè cũ giờ là chánh, phó Giám đốc cơ quan to, các ban ngành sở ở thành phố, chỉ có bả là “giám đốc” quán Đo Đo nhỏ xíu này. Mà hồi TNXP, Tiếng Thu “oai” lắm. Ông Lê Thanh Hải, nay là Chủ tịch thành phố, là Bí thư Đoàn Lực lượng TNXP, Tiếng Thu là phó bí thư, phụ ông về công tác chính trị. Tiếng Thu được coi như là hình ảnh tiêu biểu của TNXP, có mặt trong Đoàn đại biểu Việt Nam dự Festival thanh niên thế giới ở Habana (Cu Ba) năm 1978 đấy!
- Vậy mà mê Nguyễn Nhật ánh?
Đâu có! Cổ không để ý đến ánh, chỉ có ánh có cảm tình với cổ, chủ động gửi thư, cổ từ chối nhưng không trả, để đâu đó bị bạn bè phát hiện, rồi tổ chức ngăn cản. Cổ chạm tự ái cho rằng can thiệp vào chuyện đời tư và phân biệt đối xử là sai chính sách. Từ cú phản ứng này, Tiếng Thu bảo vệ ánh và trở thành người yêu lúc nào không biết! Đến lúc làm lễ cưới thì gặp trở ngại: Bây giờ ánh đã về làm ở Nhà văn hoá thiếu nhi quận 6, nhưng cổ vẫn ở bên TNXP, bên đó không chịu xác nhận hộ khẩu vào giấy đăng ký. Phải dùng “mánh”: làm Giấy đăng ký xe, xác nhận hộ khẩu xong thì chữa là Giấy đăng ký kết hôn… Nhìn chung, đó là một thời kỳ cực nhọc. Dầu vậy, không bao giờ, tuyệt đối Nguyễn Nhật ánh không để những bực dọc của mình lẫn vào trang viết. Không thể đầu độc bạn đọc nhỏ tuổi. Với thiếu nhi, Nguyễn Nhật ánh luôn có ý thức: Trao tặng các em niềm vui, tin và yêu cuộc đời, thương yêu và trân trọng con người, hoá giải những xích mích tị hiềm… Mà chuyện gì cũng có hai mặt. Chính trong những ngày cùng đồng đội đùm bọc nhau, tất cả cố gắng làm thật nhiều, thật tốt; mặc cho chân xơ tướp, tay chai sần vì đất đá Củ Chi, mà ánh có được cảm hứng:
Sống trên đất nước mình
Một đời chưa hết nợ
Giọt máu hồng ai rỏ
Tôi lật ngửa bàn tay
Mà hứng lấy hôm nay
Bằng vết chai sần sượng
Hơn nữa nếu không có những năm tháng mồ hôi trộn nước mắt đó, ánh sẽ không đủ ý chí khẳng định lẽ sống và bản lĩnh của mình để mỗi ngày có thể ngồi lì 5 tiếng đồng hồ gõ bàn phím. Mặt khác, đó cũng là những ngày quan sát, trải nghiệm để sau này tạo nên hàng mấy trăm nhân vật với đủ loại ngành nghề, cảnh ngộ, cá tính…
*
Về văn chương cho trẻ em của Nguyễn Nhật ánh, tôi đã viết ít nhiều, nay xin nói thêm mấy điều chung nhất, mà minh chứng chủ yếu được rút ra từ Chuyện xứ Lang Biang (CXLB), cuốn sách đang trong quá trình vừa viết vừa in của tác giả. Hơn 20 năm cầm bút, Nguyễn Nhật ánh đã in trên 100 đầu sách, gần 5 tập thơ và các loại truyện cho thiếu nhi. Sách Nguyễn Nhật ánh được thị trường chấp nhận, có số bản cao. Bộ 23 cuốn, phần lớn là truyện dài cho tuổi mới lớn, gần như năm nào Nxb Trẻ cũng cho in lại, bộ Kính vạn Hoa (KVH) Nhà xuất bản Kim Đồng xuất bản lần đầu đã đạt bình quân 20.000 bản. Không chỉ viết cho thiếu nhi, Nguyễn Nhật ánh còn là Anh Bồ Câu, Sóc Phương Đông, Đông Phương Sóc, Chu Đình Ngạn trên các báo Thanh Niên, Sài Gòn giải phóng… Có thể khẳng định, trong các nhà văn cùng lứa, Nguyễn Nhật ánh giữ nhiều kỷ lục: có đông độc giả, nhận được nhiều thư và nhiều buổi giao lưu với bạn đọc, xuất hiện nhiều trên các phương tiện truyền thông đại chúng…
Hỏi Nguyễn Nhật ánh về bí quyết nhà nghề, anh chỉ cười: Bí quyết gì đâu! Chỉ chịu khó ngồi viết để khỏi phụ lòng bạn đọc. Dĩ nhiên, không thể thờ ơ, lười biếng trước những lời có cánh: Chú là thần tượng của cháu! Chúng cháu chờ mỗi sáng thứ hai để được đọc Chuyện xứ Lang Biang. Chú hãy viết 1000 tập, chú dừng lại là cháu buồn lắm. Chuyện xứ Lang Biang trên cả tuyệt vời!(1) Nhưng nhiệt tình không phải là tài năng. Mà tài năng thì mỗi người mỗi khác. Trường hợp Nguyễn Nhật ánh, tôi muốn tìm hiểu từ những điều đơn giản nhất:
1. Nguyễn Nhật ánh từng viết cho nhiều đối tượng, về nhiều đề tài. Lắm thành công nhưng có khi thất bại. Một lần tôi đặt anh viết tiểu thuyết về Thanh niên xung phong, anh cố gắng hoàn thành đơn đặt hàng, nhưng truyện nhạt, không in được, chỉ khi anh viết cho thiếu niên thì bút lực mới thật dồi dào, như gặp một vỉa quặng lộ thiên. Anh bảo: Cái tạng hợp với trẻ con. Vậy là hiểu cái tạng của mình, để trả lời: Viết cho ai? Viết cái gì? Là thành công đầu tiên của Nguyễn Nhật ánh.
2. Cùng với năm tháng, qua các môi trường – nghề nghiệp (từ sinh viên đến đội viên thanh niên xung phong, từ nhà giáo đến nhà báo…) và các môi trường – văn hoá Đông Tây; trải nghiệm văn hoá - thẩm mĩ đã bồi đắp “Cái tạng hợp với trẻ con” của Nguyễn Nhật ánh thành một bản lĩnh sáng tạo được trẻ em ưa thích. Và trong quá trình sáng tác, anh luôn có ý thức vun đắp, bồi dưỡng cái “tạng” này thông qua quan sát và các buổi giao lưu, tiếp xúc với các em trong và ngoài nhà trường. Đám nhân vật của anh sinh động, hồn nhiên, ngộ nghĩnh, có cá tính và bắt đầu vương vấn những rung động giới tính. Hài hước là một phẩm chất nổi bật trong văn xuôi Nguyễn Nhật ánh. Tiếng cười bật ra từ tình huống truyện, từ tính cách, nhất là từ ngôn ngữ trần thuật. Chính lối kể chuyện hóm hỉnh, có duyên của Nguyễn Nhật ánh đã khiến nhiều cảnh sinh hoạt đời thường, trở nên hấp dẫn bạn đọc, không chỉ thiếu nhi. Chuyện kể rằng, sinh thời, nhà báo – học giả nổi tiếng Nguyễn Khắc Viện thấy cháu mê mải đọc truyện, liền cầm lấy đọc vài trang, rồi bị cuốn hút. Trong vài ngày, vị bác sĩ, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu tâm lý thiếu nhi ấy đã “đốt” hết bảy tập Kính vạn Hoa (Theo Vũ Ân Thi – Sài Gòn Giải phóng ngày 30-4-1997). Trong Chuyện xứ Lang Biang, tác giả còn hài hước khi đặt tên người, tên vật. Những từ đa âm tiết kiểu Tây Nguyên, nhìn rối mắt nhưng đọc lên lại quen thuộc và buồn cười: Thầy giáo Hailixiro, học trò Bolobala, bia Saydimi, tiền năpken (Nắp ken), vohen (vỏ hến)…
3. Những phẩm chất trên đây, tôi (và các đồng nghiệp) đã nói đến ở chỗ này, chỗ khác. Tuy nhiên đó chưa phải là tố chất chính làm nên những cuốn sách best-seller kiểu Kính vạn Hoa, Chuyện xứ Lang Biang, mà hấp lực, theo tôi là cấu trúc, một cấu trúc đặc sắc Nguyễn Nhật ánh.
Năm 1996, khi giới thiệu Kính vạn Hoa, tôi đã gọi cấu trúc này là phong cách tân cổ điển. Cổ điển vì nhân vật, sự kiện, chủ đề của Nguyễn Nhật ánh phát triển trong một không gian, thời gian xác định mạch lạc. Không có những yếu tố được coi là hiện đại: trộn lẫn không gian và thời gian, tiềm thức và ý thức với những nhân vật ước lệ, những cốt truyện rời rạc, gián đoạn. Nói cách khác, Nguyễn Nhật ánh viết theo lối truyện kể từ ngàn xưa. ở Chuyện xứ Lang Biang, tính cổ tích còn đậm nét bởi nó không xảy ra ở đời thường mà trong xứ phù thủy huyền hoặc. Tuy nhiên, trẻ em ngày nay sớm khôn. Chúng đòi hỏi một cái gì mới hơn, vừa phức tạp, vừa căng thẳng. Nguyễn Nhật ánh đã đáp ứng được yêu cầ này. Cấu trúc truyện nhiều tầng lớp, nhiều chiều, phát triển tự nhiên, sinh động, sự kiện này kéo sự kiện khác theo tác động của các tuyến nhân vật. Nhưng thật lạ, không ai đoán trước được. Có cảm giác như tác giả nghi trang nhiều giả chiêu. Mình đoán thế nào cũng hố! Như trong Biến cố ở trường Đămri (Chuyện xứ Lang Biang tập II). Khi báo động kế sôi lên 80o, mọi người lo lắng vì trường Đămri đang đứng trước hiểm hoạ: sứ giả của trùm Bastu hắc ám đột nhập. Nhưng hắn là ai? Nghi can có trò Steng với những câu nguyền rủa bạn bè sắp chết, rồi Tam có vẻ “quái nhân” bởi những câu lẩm bẩm; thầy Haifai có kì hình dị tướng, thậm chí cả hiệu trưởng N’Trang Long khả kính cũng bị nghi ngờ. Lúc Bolobala tấn công Nguyên và bị phát hiện là ma cà rồng, mọi người tưởng đã hết chuyện, nhưng không, em chỉ là một aslang (người bị ma cà rồng hút máu). Vậy ai là ma cà rồng chính hiệu. Kẹo hiện nguyên hình phát hiện thầy Hailixiro. Cũng chưa hết, Hailixiro làm theo mệnh lệnh của người khác. Cô Kemli Trinh tự thú là chính mình ra lệnh. Sử dụng nhiều thủ thuật xác minh, thầy N’Trang Long đã thấy kẻ ác không phải là cô Kemli Trinh hiền lành. Cô làm theo lệnh của ai đó sai khiến trong giấc quỷ mộng. Cuối cùng N’Trang Long đã dùng hai con ma lọt vào giấc mơ của cô Kemli Trinh để bắt thủ phạm: Hắn chính là ma cà rồng Bamuri tức là Buriam, sứ giả của trùm hắc ám đội lốt giáo sư Hailixiro! Còn Steng, Tam, Bolobala, cô giáo Kemli Trinh, thầy Haifai tại sao lại có những biểu hiện khác thường? Đấy lại là những sự tích, những mạch truyện tương quan và cũng đầy bất ngờ. Nếu ở Kính vạn Hoa, mỗi tập có vài ba bất ngờ, thì ở đây (Chuyện xứ Lang Biang) là hàng chuỗi bất ngờ, nhiều tuyến bất ngờ chồng chéo đan xen nhau. Nhiều bạn đọc đã kêu lên: Bị nghẹt thở! Bị thót tim; Chú (Nguyễn Nhật ánh) đã tạo nên những cú lừa ngoạn mục; Chú xứng danh vua cá (cá tháng Tư) (1). Như trên đã nói, mạch truyện của Nguyễn Nhật ánh vừa phát triển hợp lý tự nhiên, vừa đầy rẫy bất ngờ. Anh đã tránh được hai điều đáng chán: hợp lý đến nỗi xem đầu đã biết cuối và gây ngạc nhiên bằng những chuyện giả tạo rẻ tiền. Kết hợp được hai yếu tố tự nhiên và bất ngờ, người viết phải vừa có vốn sống, vốn văn hoá, thẩm mỹ vừa có tay nghề (thủ pháp). Bộ nhớ của anh có nhiều dữ liệu và xử lý nhanh gọn các tình huống, giống như một kì thủ đi một nước cờ phải dự đoán hàng chục nước kế tiếp. Trước đây, tôi gọi anh là người tạo ra phép lạ giữa ngày thường, giờ đây biết tôn vinh anh là gì? “Phù thủy” hay “Pháp sư”? ở đâu đó, người ta không coi loại sách hấp dẫn này là văn học đích thực. Như vậy là không thoả đáng. Theo tôi, Nguyễn Nhật ánh là một sự gặp gỡ khá đẹp giữa tác giả - người nghệ sĩ và người đọc - đại chúng. Kết quả tất yếu của sự kết hợp giữa vốn văn hoá - thẩm mỹ giàu có và tay nghề cao. Khi đọc những dòng này, ông bạn đáng kính của tôi nhíu mày: Cũng chỉ là chuyện giải trí cho trẻ con. Các em thích chưa hẳn là các em cần. Xin thưa: Giải trí cũng cần, rất cần, nhất là khi các em đang bị nhồi nhét một chương trình học quá tải. Mà giải trí của Nguyễn Nhật ánh cũng là giáo dục. Với câu chuyện nhiều khúc mắc, nhiều bất ngờ, bạn đọc như qua một cuộc rèn luyện trí tuệ. óc tưởng tượng, quan sát, phán đoán được phát huy. Tầm nhìn toàn cục, tổng thể được bồi dưỡng, lối suy nghĩ nông cạn, một chiều được khắc phục… Đó là chưa nói những hình tượng nghệ thuật của Nguyễn Nhật ánh thường thấm đẫm ý nghĩa đạo đức. Pho tượng Baltalon với Nguyên là cái chết được báo trước. Đám bạn bè, mỗi người tìm một cách để giúp Nguyên và siết tay nhau cùng đương đầu với kẻ ác. Thầy Haifai có ngoại hình xấu xí, giọng nói khi nữ khi nam chính là hoá thân của vợ chồng phù thủy trẻ: Krazanh và Kim. Trong cuộc ác chiến chống trùm Bastu, khi Krazanh đuối sức, Kim đã dùng thật nhiếp hồn, trú năng lượng của mình vào Krazanh để tăng gấp ba năng lực cho chồng. Kết quả là hai người đã trở thành một người, nửa này, nửa kia kì dị. Bạn ngắt lời: Nguyễn Nhật ánh là nhà giáo. Anh viết có mục đích. Nhưng, có người bảo không có văn. Vâng, có ý kiến đó. Có lẽ họ chưa đọc nhiều Nguyễn Nhật ánh. Anh vừa viết văn, vừa làm thơ. ở loạt truyện cho tuổi mới lớn: Còn chút gì để nhớ, Mắt biếc… văn Nguyễn Nhật ánh rất trữ tình, thậm chí được một nhà nghiên cứu văn học khen: đôi khi các trang văn xuôi cũng gần như thơ (tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Xuân – Tiếng vọng những mùa qua, Nxb Trẻ 2003). Nhưng nhiều tập Kính vạn Hoa, Chuyện xứ Lang Biang là loại truyện hành động ngôn ngữ tự sự là chủ yếu. Có lẽ đây cũng là một nhược điểm: Trong lúc tập trung trí lực để tự sự, anh đã bỏ qua những tình huống, tâm trạng trữ tình. Vả chăng, chiều lòng người hâm mộ, Nguyễn Nhật ánh viết nhiều, viết khoẻ. Nhiều trang văn, trí thông minh lấn át cảm xúc…
Cuối cùng tôi muốn trả lời câu hỏi: Liệu Chuyện xứ Lang Biang có thoát khỏi cái bóng Harry Potter? Rõ ràng Nguyễn Nhật ánh chịu ảnh hưởng của J.K.Rowling. Trước hết là từ ý định: Viết để chứng minh người Việt mình cũng có khả năng siêu tưởng. Rồi đến hai tuyến ánh sáng - hắc ám, cùng những bùa phép mà một truyện phù thủy khó né tránh. Nhưng Nguyễn Nhật ánh không bị “bóng đè”. Anh có một thế giới rộng lớn hơn Harry Potter. J.K.Rowling sử dụng chủ yếu là chất liệu phù thuỷ Tây Âu. Còn Nguyễn Nhật ánh là tất cả: từ phù thủy Tây Âu đến ma cà rồng Rumani, từ chuyện cổ ả Rập đến chuyện thần tiên, chuyện võ hiệp á Đông… Chính từ đó, tôi dự đoán (2) mâu thuẫn trong Chuyện xứ Lang Biang không một mất một còn như Harry Potter mà có khả năng hoà giải. Cũng như về mặt xã hội, Chuyện xứ Lang Biang gần gũi với đời sống Việt Nam, từ những tình cảm họ hàng, gia đình, bè bạn đến những hiện tượng: đố vui có thưởng, đâm thuê chém mướn, báo chí thiên vị giật gân, ma túy học đường v.v…
Mặc dầu còn những khiếm khuyết này nọ; có thể khẳng định với cách kết hợp truyền thống và hiện đại, tinh hoa thế giới và bản sắc Việt Nam, vốn văn hoá - thẩm mỹ rộng và tay nghề cao, nhắm tới một đối tượng xác định. Nguyễn Nhật ánh đã trở thành một hiện tượng độc đáo trong văn học thiếu nhi. Phải chăng đó là một ví dụ tốt về phương hướng xây dựng nền văn nghệ tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc mà chúng ta đang phấn đấu. Mặt khác ở thành phố Hồ Chí Minh có mỹ tục: cuối năm, các báo thường trưng cầu ý kiến bạn đọc về nhân vật được ưa thích nhất. Các năm 1989, 90, 91, 94, 96, 97, 98, khi trên báo này, khi về báo khác (Tuổi trẻ, Mực tím, Người Lao động v.v…) nhân vật được nhiều phiếu nhất là Nguyễn Nhật ánh. Năm 1995, Nguyễn Nhật ánh cũng được Thành đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh chọn là một trong những gương mặt tiêu biểu cho thế hệ trẻ trưởng thành sau năm 1975. Năm 1989, truyện dài Chú bé rắc rối của anh được Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tặng giải A. Năm 2002, anh lại được Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tặng Huy chương Vì Thế Hệ Trẻ. Năm 2003, Kính vạn Hoa tuy không vào giải, cũng được Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam tặng thưởng. Năm 2005, Nguyễn Nhật ánh được bầu chọn là một trong 30 gương mặt tiêu biểu của tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh trưởng thành sau năm 1975… Như vậy không còn là ví dụ, mà thật sự Nguyễn Nhật ánh đã trở thành một bông hoa tươi thắm trong vườn hoa 30 năm Hoà Bình – Thống Nhất.
V.H
(1)Nguồn “Câu lạc bộ Chổi Bay” do chi nhánh Nxb Kim Đồng ở Thành phố Hồ Chí Minh cung cấp
(2)Chuyện xứ Lang Biang mới xuất bản 12 cuốn gồm tập I và II. Tập III đang in. Được biết tác giả định viết 4 tập.
(Báo Văn nghệ)
Văn Hồng
Một buổi chiều “nắng nhạt”, có “mây nhè nhẹ, gió hiu hiu” như trong thơ Xuân Diệu, tôi ngồi quán Đo Đo, trò chuyện cùng Nguyễn Nhật ánh. Anh kể: Quê cha ở Bình Quế, Thăng Bình (Quảng Nam). Quê nghèo nhưng rất hữu tình, có những ngõ tre trúc quanh co; có con suối Đá Bạc, nước trong veo, nhìn thấy những viên sỏi nhỏ như hòn bi nằm tận đáy; có chợ Đo Đo họp về đêm quanh gốc bàng già, nhìn từ xa, ánh lửa đèn cứ chập chờn, nhấp nháy như sao xa… ấn tượng đậm nhất trong Nguyễn Nhật ánh là những triền đồi thấp mọc đầy sim, mua, lá xanh hoa tím. Những ngày nghỉ học, ánh thường cùng lũ bạn, lùng tìm những quả sim chín mọng như trong Mắt biếc (MB),.
- Tôi vừa đọc Mắt biếc chỉ thấy màu vàng của hoa dủ dẻ, của thị chín, màu tím của sim, nghèo vậy sao?
- Cũng có bưởi, cam quýt… nhưng kỷ niệm học trò mà anh, hơn nữa những thứ đó đã vào tâm thức dân tộc “Đói lòng ăn nửa quả sim… Thị ơi, thị rụng bị bà…”. Hôm rồi, Nguyễn Nhật ánh tiếp chị Kanto Sakae, chị ấy đòi thực đơn phải có canh hoa lý và trái thị. Hoa lý thì dễ kiếm, nhưng thị, hiếm lắm. Bà xã tìm mãi mới gặp mấy quả, để vừa ăn vừa dán vỏ lên tường làm hoa…
- Theo tôi, “Mắt biếc” không phải là tác phẩm hay nhất của Nguyễn Nhật ánh, tôi thích Còn chút gì để nhớ, Thiên thần nhỏ của tôi… hơn. Chị Kanto chọn Mắt biếc để giới thiệu với độc giả Nhật Bản vì lý do nào? Kỷ niệm cội nguồn hay tình yêu? Chắc đó là mối tình đầu sâu nặng của Nguyễn Nhật ánh, nên – xin lỗi có những trang văn xao xuyến vậy?!
- (Cười…). Tình yêu thuở học trò ai mà chẳng có, nhưng trong truyện là hư cấu thêm, lấy mối tình tay ba để làm chỗ dựa chuyên chở những kỷ niệm tuổi thơ. Nhưng lúc vào cuộc, thì bị cuốn vào lúc nào không biết. Còn dịch giả, chị ấy đã đọc nhiều tiểu thuyết viết về đề tài thanh niên nhưng chọn Mắt biếc, theo ánh có lẽ vì cả hai: tình yêu và tuổi thơ. Chắc dịch giả sinh ra ở nông thôn; bây giờ nông thôn bên Nhật công nghiệp hoá; những đom đóm, những hoa trái tuổi thơ (như sim, mua, trâm… bên mình) chắc không còn. Chuyện tình yêu trong Mắt biếc cũng nhiều chất á Đông, kiểu như Hồng Lâu mộng, không có tình dục, chỉ có thương nhớ mênh mang…
- Nguyễn Nhật ánh đọc truyện Tàu à?
- Đọc quá nhiều, hồi nhỏ ngốn hết cả tủ sách của ông thầy thuốc Bắc cạnh nhà: từ Chinh Đông, Chinh Tây đến Tam Quốc, Thủy Hử; từ Chiêu Quân cống Hồ đến Phấn trang lầu, Tái sanh duyên… Còn Sách Hồng, Truyền Bá, Tự lực văn đoàn, Tiểu thuyết thứ Bảy, thứ Năm… thì ông chú mang về. Sau 1975, đọc gần hết những tác phẩm hay của Nhà xuất bản Kim Đồng… Thích hài hước, nên đọc nhiều Mark Twain, N.Notsov, Võ Quảng… Còn văn học Trung Quốc hiện nay, thích lối viết hiện thực pha huyền ảo của Mạc Ngôn, mặc dù đọc ông này không khỏi liên tưởng đến G.G.Marquez…
- Thế Nguyễn Nhật ánh sáng tác từ bao giờ? Nhìn tổng thể, sự kiện trọng đại năm 1975 ảnh hưởng đến nghề văn của ánh như thế nào?
Nguyễn Nhật ánh bắt đầu viết văn từ năm lớp 8, lớp 9. Cũng đã đăng ít nhiều thơ và truyện ngắn trên các báo. Tháng 4 năm 75, khi Cách mạng toàn thắng, thì vừa kết thúc năm thứ 2 Đại học Sư phạm Sài Gòn. Bấy giờ trường cứ nhốn nháo cả lên. Người mừng, kẻ lo. Lúc đầu ánh lo gia đình ngoài quê, liệu có an toàn? Sau đó là lo dai dẳng về sinh kế. Cả nhà sống vào lương ba, nay ba đi học tập, mẹ phải vất vả lắm mới nuôi nổi bảy đứa em, còn ánh thì phải tự kiếm sống, học tiếp năm thứ 3. Nguyễn Nhật ánh và một bạn cùng cảnh, mướn một chiếc xích lô, ngày đi học, đêm thay phiên chở khách kiếm sống. Ngó vậy chứ cũng kỳ công lắm, đầu tiên tập lái xe không, rồi chở nhau chạy lòng vòng. Lại phải học thuộc địa hình thành phố, tìm con đường ngắn nhất đến những địa danh như chợ Ông Tạ, lăng Ông Bà Chiểu… mà khách thì cứ cho những địa chỉ hiểm hóc: ngã ba Cây Điệp, chợ Cây Quéo, xóm Lò Heo, hẻm Chuồng Ngựa… chẳng biết đâu mà lần! Còn trang phục cũng phải bạc màu sương gió, nón rộng vành bẻ cụp xuống; vừa che mắt bạn bè, vừa gây tin cậy với khách. Có hôm, xuống dốc, đầu nghĩ vẩn vơ, nên lạng tay lái, xe trèo lên hè phố lật nghiêng, lái và khách cùng ngã. Gặp ông khách tính đằm, nên không chửi, chỉ lật mũ lên hỏi: Sinh viên hả? Thôi “bai” cậu, tôi kiếm xe khác.Thật là mồ hôi trộn nước mắt. Đêm đó, về trăn trở mãi rồi mới quyết định bán quách cái xe đạp mà đắp đổi cho xong năm học. Năm 76 ra trường không được phân công… May mà có kèm học mấy đứa nhỏ con một bác thợ mộc – vốn là cách mạng nằm vùng – nên khi được cử làm Chủ tịch phường, bác thông cảm giao cho ánh phụ giúp phường lập danh sách dân cư, kẻ khẩu hiệu, làm băng rôn, gọi loa… Khi có phong trào Thanh niên Xung phong (TNXP) thì tình nguyện đi luôn… Anh xem, Đại học Sư phạm tuyển chọn gắt gao – một chọi gần 40, đâu phải ghi danh như bên Văn Khoa – mình học hành tử tế, điểm số cao mà không được đi dạy. ở TNXP, ánh cũng trằn lưng ra đào, đắp rồi sau được điều về dạy bổ túc văn hoá làm báo Tuyến đầu, nhưng vẫn bị “ám” vì cái lý lịch. Ngay chuyện lấy vợ cũng khó khăn. Mới đây, bà xã vừa đi họp với các đồng đội, bạn bè cũ giờ là chánh, phó Giám đốc cơ quan to, các ban ngành sở ở thành phố, chỉ có bả là “giám đốc” quán Đo Đo nhỏ xíu này. Mà hồi TNXP, Tiếng Thu “oai” lắm. Ông Lê Thanh Hải, nay là Chủ tịch thành phố, là Bí thư Đoàn Lực lượng TNXP, Tiếng Thu là phó bí thư, phụ ông về công tác chính trị. Tiếng Thu được coi như là hình ảnh tiêu biểu của TNXP, có mặt trong Đoàn đại biểu Việt Nam dự Festival thanh niên thế giới ở Habana (Cu Ba) năm 1978 đấy!
- Vậy mà mê Nguyễn Nhật ánh?
Đâu có! Cổ không để ý đến ánh, chỉ có ánh có cảm tình với cổ, chủ động gửi thư, cổ từ chối nhưng không trả, để đâu đó bị bạn bè phát hiện, rồi tổ chức ngăn cản. Cổ chạm tự ái cho rằng can thiệp vào chuyện đời tư và phân biệt đối xử là sai chính sách. Từ cú phản ứng này, Tiếng Thu bảo vệ ánh và trở thành người yêu lúc nào không biết! Đến lúc làm lễ cưới thì gặp trở ngại: Bây giờ ánh đã về làm ở Nhà văn hoá thiếu nhi quận 6, nhưng cổ vẫn ở bên TNXP, bên đó không chịu xác nhận hộ khẩu vào giấy đăng ký. Phải dùng “mánh”: làm Giấy đăng ký xe, xác nhận hộ khẩu xong thì chữa là Giấy đăng ký kết hôn… Nhìn chung, đó là một thời kỳ cực nhọc. Dầu vậy, không bao giờ, tuyệt đối Nguyễn Nhật ánh không để những bực dọc của mình lẫn vào trang viết. Không thể đầu độc bạn đọc nhỏ tuổi. Với thiếu nhi, Nguyễn Nhật ánh luôn có ý thức: Trao tặng các em niềm vui, tin và yêu cuộc đời, thương yêu và trân trọng con người, hoá giải những xích mích tị hiềm… Mà chuyện gì cũng có hai mặt. Chính trong những ngày cùng đồng đội đùm bọc nhau, tất cả cố gắng làm thật nhiều, thật tốt; mặc cho chân xơ tướp, tay chai sần vì đất đá Củ Chi, mà ánh có được cảm hứng:
Sống trên đất nước mình
Một đời chưa hết nợ
Giọt máu hồng ai rỏ
Tôi lật ngửa bàn tay
Mà hứng lấy hôm nay
Bằng vết chai sần sượng
Hơn nữa nếu không có những năm tháng mồ hôi trộn nước mắt đó, ánh sẽ không đủ ý chí khẳng định lẽ sống và bản lĩnh của mình để mỗi ngày có thể ngồi lì 5 tiếng đồng hồ gõ bàn phím. Mặt khác, đó cũng là những ngày quan sát, trải nghiệm để sau này tạo nên hàng mấy trăm nhân vật với đủ loại ngành nghề, cảnh ngộ, cá tính…
*
Về văn chương cho trẻ em của Nguyễn Nhật ánh, tôi đã viết ít nhiều, nay xin nói thêm mấy điều chung nhất, mà minh chứng chủ yếu được rút ra từ Chuyện xứ Lang Biang (CXLB), cuốn sách đang trong quá trình vừa viết vừa in của tác giả. Hơn 20 năm cầm bút, Nguyễn Nhật ánh đã in trên 100 đầu sách, gần 5 tập thơ và các loại truyện cho thiếu nhi. Sách Nguyễn Nhật ánh được thị trường chấp nhận, có số bản cao. Bộ 23 cuốn, phần lớn là truyện dài cho tuổi mới lớn, gần như năm nào Nxb Trẻ cũng cho in lại, bộ Kính vạn Hoa (KVH) Nhà xuất bản Kim Đồng xuất bản lần đầu đã đạt bình quân 20.000 bản. Không chỉ viết cho thiếu nhi, Nguyễn Nhật ánh còn là Anh Bồ Câu, Sóc Phương Đông, Đông Phương Sóc, Chu Đình Ngạn trên các báo Thanh Niên, Sài Gòn giải phóng… Có thể khẳng định, trong các nhà văn cùng lứa, Nguyễn Nhật ánh giữ nhiều kỷ lục: có đông độc giả, nhận được nhiều thư và nhiều buổi giao lưu với bạn đọc, xuất hiện nhiều trên các phương tiện truyền thông đại chúng…
Hỏi Nguyễn Nhật ánh về bí quyết nhà nghề, anh chỉ cười: Bí quyết gì đâu! Chỉ chịu khó ngồi viết để khỏi phụ lòng bạn đọc. Dĩ nhiên, không thể thờ ơ, lười biếng trước những lời có cánh: Chú là thần tượng của cháu! Chúng cháu chờ mỗi sáng thứ hai để được đọc Chuyện xứ Lang Biang. Chú hãy viết 1000 tập, chú dừng lại là cháu buồn lắm. Chuyện xứ Lang Biang trên cả tuyệt vời!(1) Nhưng nhiệt tình không phải là tài năng. Mà tài năng thì mỗi người mỗi khác. Trường hợp Nguyễn Nhật ánh, tôi muốn tìm hiểu từ những điều đơn giản nhất:
1. Nguyễn Nhật ánh từng viết cho nhiều đối tượng, về nhiều đề tài. Lắm thành công nhưng có khi thất bại. Một lần tôi đặt anh viết tiểu thuyết về Thanh niên xung phong, anh cố gắng hoàn thành đơn đặt hàng, nhưng truyện nhạt, không in được, chỉ khi anh viết cho thiếu niên thì bút lực mới thật dồi dào, như gặp một vỉa quặng lộ thiên. Anh bảo: Cái tạng hợp với trẻ con. Vậy là hiểu cái tạng của mình, để trả lời: Viết cho ai? Viết cái gì? Là thành công đầu tiên của Nguyễn Nhật ánh.
2. Cùng với năm tháng, qua các môi trường – nghề nghiệp (từ sinh viên đến đội viên thanh niên xung phong, từ nhà giáo đến nhà báo…) và các môi trường – văn hoá Đông Tây; trải nghiệm văn hoá - thẩm mĩ đã bồi đắp “Cái tạng hợp với trẻ con” của Nguyễn Nhật ánh thành một bản lĩnh sáng tạo được trẻ em ưa thích. Và trong quá trình sáng tác, anh luôn có ý thức vun đắp, bồi dưỡng cái “tạng” này thông qua quan sát và các buổi giao lưu, tiếp xúc với các em trong và ngoài nhà trường. Đám nhân vật của anh sinh động, hồn nhiên, ngộ nghĩnh, có cá tính và bắt đầu vương vấn những rung động giới tính. Hài hước là một phẩm chất nổi bật trong văn xuôi Nguyễn Nhật ánh. Tiếng cười bật ra từ tình huống truyện, từ tính cách, nhất là từ ngôn ngữ trần thuật. Chính lối kể chuyện hóm hỉnh, có duyên của Nguyễn Nhật ánh đã khiến nhiều cảnh sinh hoạt đời thường, trở nên hấp dẫn bạn đọc, không chỉ thiếu nhi. Chuyện kể rằng, sinh thời, nhà báo – học giả nổi tiếng Nguyễn Khắc Viện thấy cháu mê mải đọc truyện, liền cầm lấy đọc vài trang, rồi bị cuốn hút. Trong vài ngày, vị bác sĩ, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu tâm lý thiếu nhi ấy đã “đốt” hết bảy tập Kính vạn Hoa (Theo Vũ Ân Thi – Sài Gòn Giải phóng ngày 30-4-1997). Trong Chuyện xứ Lang Biang, tác giả còn hài hước khi đặt tên người, tên vật. Những từ đa âm tiết kiểu Tây Nguyên, nhìn rối mắt nhưng đọc lên lại quen thuộc và buồn cười: Thầy giáo Hailixiro, học trò Bolobala, bia Saydimi, tiền năpken (Nắp ken), vohen (vỏ hến)…
3. Những phẩm chất trên đây, tôi (và các đồng nghiệp) đã nói đến ở chỗ này, chỗ khác. Tuy nhiên đó chưa phải là tố chất chính làm nên những cuốn sách best-seller kiểu Kính vạn Hoa, Chuyện xứ Lang Biang, mà hấp lực, theo tôi là cấu trúc, một cấu trúc đặc sắc Nguyễn Nhật ánh.
Năm 1996, khi giới thiệu Kính vạn Hoa, tôi đã gọi cấu trúc này là phong cách tân cổ điển. Cổ điển vì nhân vật, sự kiện, chủ đề của Nguyễn Nhật ánh phát triển trong một không gian, thời gian xác định mạch lạc. Không có những yếu tố được coi là hiện đại: trộn lẫn không gian và thời gian, tiềm thức và ý thức với những nhân vật ước lệ, những cốt truyện rời rạc, gián đoạn. Nói cách khác, Nguyễn Nhật ánh viết theo lối truyện kể từ ngàn xưa. ở Chuyện xứ Lang Biang, tính cổ tích còn đậm nét bởi nó không xảy ra ở đời thường mà trong xứ phù thủy huyền hoặc. Tuy nhiên, trẻ em ngày nay sớm khôn. Chúng đòi hỏi một cái gì mới hơn, vừa phức tạp, vừa căng thẳng. Nguyễn Nhật ánh đã đáp ứng được yêu cầ này. Cấu trúc truyện nhiều tầng lớp, nhiều chiều, phát triển tự nhiên, sinh động, sự kiện này kéo sự kiện khác theo tác động của các tuyến nhân vật. Nhưng thật lạ, không ai đoán trước được. Có cảm giác như tác giả nghi trang nhiều giả chiêu. Mình đoán thế nào cũng hố! Như trong Biến cố ở trường Đămri (Chuyện xứ Lang Biang tập II). Khi báo động kế sôi lên 80o, mọi người lo lắng vì trường Đămri đang đứng trước hiểm hoạ: sứ giả của trùm Bastu hắc ám đột nhập. Nhưng hắn là ai? Nghi can có trò Steng với những câu nguyền rủa bạn bè sắp chết, rồi Tam có vẻ “quái nhân” bởi những câu lẩm bẩm; thầy Haifai có kì hình dị tướng, thậm chí cả hiệu trưởng N’Trang Long khả kính cũng bị nghi ngờ. Lúc Bolobala tấn công Nguyên và bị phát hiện là ma cà rồng, mọi người tưởng đã hết chuyện, nhưng không, em chỉ là một aslang (người bị ma cà rồng hút máu). Vậy ai là ma cà rồng chính hiệu. Kẹo hiện nguyên hình phát hiện thầy Hailixiro. Cũng chưa hết, Hailixiro làm theo mệnh lệnh của người khác. Cô Kemli Trinh tự thú là chính mình ra lệnh. Sử dụng nhiều thủ thuật xác minh, thầy N’Trang Long đã thấy kẻ ác không phải là cô Kemli Trinh hiền lành. Cô làm theo lệnh của ai đó sai khiến trong giấc quỷ mộng. Cuối cùng N’Trang Long đã dùng hai con ma lọt vào giấc mơ của cô Kemli Trinh để bắt thủ phạm: Hắn chính là ma cà rồng Bamuri tức là Buriam, sứ giả của trùm hắc ám đội lốt giáo sư Hailixiro! Còn Steng, Tam, Bolobala, cô giáo Kemli Trinh, thầy Haifai tại sao lại có những biểu hiện khác thường? Đấy lại là những sự tích, những mạch truyện tương quan và cũng đầy bất ngờ. Nếu ở Kính vạn Hoa, mỗi tập có vài ba bất ngờ, thì ở đây (Chuyện xứ Lang Biang) là hàng chuỗi bất ngờ, nhiều tuyến bất ngờ chồng chéo đan xen nhau. Nhiều bạn đọc đã kêu lên: Bị nghẹt thở! Bị thót tim; Chú (Nguyễn Nhật ánh) đã tạo nên những cú lừa ngoạn mục; Chú xứng danh vua cá (cá tháng Tư) (1). Như trên đã nói, mạch truyện của Nguyễn Nhật ánh vừa phát triển hợp lý tự nhiên, vừa đầy rẫy bất ngờ. Anh đã tránh được hai điều đáng chán: hợp lý đến nỗi xem đầu đã biết cuối và gây ngạc nhiên bằng những chuyện giả tạo rẻ tiền. Kết hợp được hai yếu tố tự nhiên và bất ngờ, người viết phải vừa có vốn sống, vốn văn hoá, thẩm mỹ vừa có tay nghề (thủ pháp). Bộ nhớ của anh có nhiều dữ liệu và xử lý nhanh gọn các tình huống, giống như một kì thủ đi một nước cờ phải dự đoán hàng chục nước kế tiếp. Trước đây, tôi gọi anh là người tạo ra phép lạ giữa ngày thường, giờ đây biết tôn vinh anh là gì? “Phù thủy” hay “Pháp sư”? ở đâu đó, người ta không coi loại sách hấp dẫn này là văn học đích thực. Như vậy là không thoả đáng. Theo tôi, Nguyễn Nhật ánh là một sự gặp gỡ khá đẹp giữa tác giả - người nghệ sĩ và người đọc - đại chúng. Kết quả tất yếu của sự kết hợp giữa vốn văn hoá - thẩm mỹ giàu có và tay nghề cao. Khi đọc những dòng này, ông bạn đáng kính của tôi nhíu mày: Cũng chỉ là chuyện giải trí cho trẻ con. Các em thích chưa hẳn là các em cần. Xin thưa: Giải trí cũng cần, rất cần, nhất là khi các em đang bị nhồi nhét một chương trình học quá tải. Mà giải trí của Nguyễn Nhật ánh cũng là giáo dục. Với câu chuyện nhiều khúc mắc, nhiều bất ngờ, bạn đọc như qua một cuộc rèn luyện trí tuệ. óc tưởng tượng, quan sát, phán đoán được phát huy. Tầm nhìn toàn cục, tổng thể được bồi dưỡng, lối suy nghĩ nông cạn, một chiều được khắc phục… Đó là chưa nói những hình tượng nghệ thuật của Nguyễn Nhật ánh thường thấm đẫm ý nghĩa đạo đức. Pho tượng Baltalon với Nguyên là cái chết được báo trước. Đám bạn bè, mỗi người tìm một cách để giúp Nguyên và siết tay nhau cùng đương đầu với kẻ ác. Thầy Haifai có ngoại hình xấu xí, giọng nói khi nữ khi nam chính là hoá thân của vợ chồng phù thủy trẻ: Krazanh và Kim. Trong cuộc ác chiến chống trùm Bastu, khi Krazanh đuối sức, Kim đã dùng thật nhiếp hồn, trú năng lượng của mình vào Krazanh để tăng gấp ba năng lực cho chồng. Kết quả là hai người đã trở thành một người, nửa này, nửa kia kì dị. Bạn ngắt lời: Nguyễn Nhật ánh là nhà giáo. Anh viết có mục đích. Nhưng, có người bảo không có văn. Vâng, có ý kiến đó. Có lẽ họ chưa đọc nhiều Nguyễn Nhật ánh. Anh vừa viết văn, vừa làm thơ. ở loạt truyện cho tuổi mới lớn: Còn chút gì để nhớ, Mắt biếc… văn Nguyễn Nhật ánh rất trữ tình, thậm chí được một nhà nghiên cứu văn học khen: đôi khi các trang văn xuôi cũng gần như thơ (tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Xuân – Tiếng vọng những mùa qua, Nxb Trẻ 2003). Nhưng nhiều tập Kính vạn Hoa, Chuyện xứ Lang Biang là loại truyện hành động ngôn ngữ tự sự là chủ yếu. Có lẽ đây cũng là một nhược điểm: Trong lúc tập trung trí lực để tự sự, anh đã bỏ qua những tình huống, tâm trạng trữ tình. Vả chăng, chiều lòng người hâm mộ, Nguyễn Nhật ánh viết nhiều, viết khoẻ. Nhiều trang văn, trí thông minh lấn át cảm xúc…
Cuối cùng tôi muốn trả lời câu hỏi: Liệu Chuyện xứ Lang Biang có thoát khỏi cái bóng Harry Potter? Rõ ràng Nguyễn Nhật ánh chịu ảnh hưởng của J.K.Rowling. Trước hết là từ ý định: Viết để chứng minh người Việt mình cũng có khả năng siêu tưởng. Rồi đến hai tuyến ánh sáng - hắc ám, cùng những bùa phép mà một truyện phù thủy khó né tránh. Nhưng Nguyễn Nhật ánh không bị “bóng đè”. Anh có một thế giới rộng lớn hơn Harry Potter. J.K.Rowling sử dụng chủ yếu là chất liệu phù thuỷ Tây Âu. Còn Nguyễn Nhật ánh là tất cả: từ phù thủy Tây Âu đến ma cà rồng Rumani, từ chuyện cổ ả Rập đến chuyện thần tiên, chuyện võ hiệp á Đông… Chính từ đó, tôi dự đoán (2) mâu thuẫn trong Chuyện xứ Lang Biang không một mất một còn như Harry Potter mà có khả năng hoà giải. Cũng như về mặt xã hội, Chuyện xứ Lang Biang gần gũi với đời sống Việt Nam, từ những tình cảm họ hàng, gia đình, bè bạn đến những hiện tượng: đố vui có thưởng, đâm thuê chém mướn, báo chí thiên vị giật gân, ma túy học đường v.v…
Mặc dầu còn những khiếm khuyết này nọ; có thể khẳng định với cách kết hợp truyền thống và hiện đại, tinh hoa thế giới và bản sắc Việt Nam, vốn văn hoá - thẩm mỹ rộng và tay nghề cao, nhắm tới một đối tượng xác định. Nguyễn Nhật ánh đã trở thành một hiện tượng độc đáo trong văn học thiếu nhi. Phải chăng đó là một ví dụ tốt về phương hướng xây dựng nền văn nghệ tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc mà chúng ta đang phấn đấu. Mặt khác ở thành phố Hồ Chí Minh có mỹ tục: cuối năm, các báo thường trưng cầu ý kiến bạn đọc về nhân vật được ưa thích nhất. Các năm 1989, 90, 91, 94, 96, 97, 98, khi trên báo này, khi về báo khác (Tuổi trẻ, Mực tím, Người Lao động v.v…) nhân vật được nhiều phiếu nhất là Nguyễn Nhật ánh. Năm 1995, Nguyễn Nhật ánh cũng được Thành đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh chọn là một trong những gương mặt tiêu biểu cho thế hệ trẻ trưởng thành sau năm 1975. Năm 1989, truyện dài Chú bé rắc rối của anh được Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tặng giải A. Năm 2002, anh lại được Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tặng Huy chương Vì Thế Hệ Trẻ. Năm 2003, Kính vạn Hoa tuy không vào giải, cũng được Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam tặng thưởng. Năm 2005, Nguyễn Nhật ánh được bầu chọn là một trong 30 gương mặt tiêu biểu của tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh trưởng thành sau năm 1975… Như vậy không còn là ví dụ, mà thật sự Nguyễn Nhật ánh đã trở thành một bông hoa tươi thắm trong vườn hoa 30 năm Hoà Bình – Thống Nhất.
V.H
(1)Nguồn “Câu lạc bộ Chổi Bay” do chi nhánh Nxb Kim Đồng ở Thành phố Hồ Chí Minh cung cấp
(2)Chuyện xứ Lang Biang mới xuất bản 12 cuốn gồm tập I và II. Tập III đang in. Được biết tác giả định viết 4 tập.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,